قازاق اگروەكسپورتى قالاي رەكورد ورناتتى؟

كەيىنگى جىلداردىڭ بەدەرىندە ەلىمىز اگرارلىق سالانى تولىق ءارى اۋقىمدى ترانسفورماتسيالاۋدى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. قازىر ىشكى ءوندىرىستىڭ ءوسۋى, مەحانيكالاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋى, ءونىم ەكسپورتىنىڭ ءوسۋى بايقالادى. ناتيجەلەر كوزگە كورىنىپ-اق تۇر. اتاپ ايتساق, ەل نەگىزگى تاۋارلار ارقىلى ازىق-ت ۇلىكپەن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزدى, اگروەكسپورت كولەمى ءوسىپ كەلەدى, ال اگرارلىق ساياسات كليماتتىڭ وزگەرۋىنە توزىمدىلىكپەن جانە «جاسىل» ەكونوميكامەن تىعىز بايلانىستا. ينۆەستورلار مەن جاھاندىق بيزنەس وكىلدەرى ءۇشىن ەلىمىز الەمدەگى تۇراقتىلىق نۇكتەسى مەن جاڭا مۇمكىندىكتەر ورتالىعىنا اينالدى.

اگروەكسپورتتىڭ جاڭا بەلەسى

ەلىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ اۋماعىن قارقىنمەن كەڭەيتىپ جاتىر. كەيىنگى بەس جىلدا اوك ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ كولەمى 51%, ياعني   3,4 ملرد-تان 5,1 ملرد دوللارعا دەيىن ءوسىپ, الەمنىڭ 66 ەلىن قامتىدى. بۇل رەتتە ەكسپورتتىڭ 52%-دان استامىن ەندى قوسىلعان قۇنى بار ونىمدەر قۇرايدى. بۇل – سالاداعى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردى كورسەتەدى.

ەڭ كوپ ءوسىم وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا بايقالادى. قازاقستان قىتايمەن, تۇركيامەن, يرانمەن, ازەربايجانمەن جاڭا فيتوسانيتارلىق كەلىسىمدەر جاسادى. بۇل مايلى داقىلداردى, بۇرشاق تۇقىمداستار مەن ءداندى داقىلداردى جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, ەندى وتاندىق وندىرۋشىلەر قىتايعا ماقسارى كۇنجاراسىن, جاسىمىق پەن راپستى ەكسپورتتاي الادى. كۇرىش, ماقتا جانە قاربىز ونىمدەرىنىڭ سىرتقى نارىققا شىعۋىن كەڭەيتۋ بويىنشا دا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر.

ەلىمىزدە ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن اگروتەحنولوگيالار بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلدى. ەكى جىل ىشىندە تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋ كولەمى 1,9 ەسەگە ءوستى. ساپالى تۇقىم قولدانۋ ارتتى, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى دا تەز جاڭارىپ جاتىر. وسىمدىك شارۋاشىلىعىن قولداۋ جانە تەحنيكانى جاڭعىرتۋ ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلىك ونىمدەر بەرىلەدى. قولايلى اۋا رايى جاعدايلارىنىڭ جانە زاماناۋي اگروتەحنولوگيالاردى قولدانۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىز 2024 جىلى 25 ملن توننادان استام استىق, 3,3 ملن توننا مايلى داقىلدار جانە 640 مىڭ توننا بۇرشاق داقىلدارىن جينادى.

كۇنباعىس مايىنىڭ ەسكپورتى ارتتى

ەلىمىزدىڭ اگرارلىق ترانسفورماتسياسىنىڭ ەڭ جارقىن مىسالدارىنىڭ ءبىرى مايلى داقىلداردى وڭدەۋ, اتاپ ايتقاندا, كۇنباعىس مايى مەن كۇنجارا ءوندىرىسى بولدى. مايلى داقىلداردى وڭدەيتىن كاسىپورىندار قاۋىمداستىعىنىڭ قولداۋىمەن وتاندىق ءوندىرىس بۇل تابىستى سالادا الەمدىك نارىقتاعى ماڭىزدى ورىنعا كوتەرىلدى. سوڭعى ماركەتينگتىك ءۇش جىلدا ەلدە كۇنباعىس مايىنىڭ ءوندىرىسى 2,5 ەسەگە, ال ەكسپورتى 5 ەسەگە جۋىق ءوستى. 2023-2024 جج. قازاق ەكونوميكاسى كۇنباعىس مايىن الەمدىك ەكسپورتتاۋشىلار اراسىندا 8-ورىنعا يە بولىپ, ەۋروپالىق وداققا كۇنباعىس كۇنجاراسىن جەتكىزۋ بويىنشا ۇزدىك ۇشتىككە ەندى.

ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قازاقستان كۇنباعىس مايىن ەكسپورتتاۋدان تۇسەتىن جىل سايىنعى ۆاليۋتالىق ءتۇسىمدى 2 ملرد دوللارعا دەيىن ۇلعايتىپ, الەمدەگى ەڭ ءىرى ۇشتىككە كىرۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە ىشكى نارىق تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ, ەلىمىز ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ماي ونىمدەرىن جەتكىزۋشى نەگىزگى ەلگە اينالىپ كەلە جاتىر.

قىتاي جىل سايىن 18 ملن توننادان استام وسىمدىك مايى مەن شروت ساتىپ الادى. بۇل نارىق قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى. 2024 جىلى ەلىمىز قىتايعا 275 مىڭ توننا ءونىم ەكسپورتتاپ, 205 ملن دوللار تابىس تاپتى. بۇل كورسەتكىش ەكى جىل بۇرىنعىدان 3,5 ەسە كوپ. 2023 جىلى قىتاي كەدەن قىزمەتىمەن جاڭا سانيتارلىق كەلىسىم جاسالعاننان كەيىن 30-دان استام وتاندىق كاسىپورىن ەكسپورتقا رۇقسات الدى. بۇل قادام وتاندىق ءونىمنىڭ قىتاي نارىعىنا شىعۋ مۇمكىندىگىن ودان ءارى كەڭەيتتى.

كەشەندى وڭدەۋدىڭ كەلەشەگى زور

الەمدىك اگرارلىق نارىق بارعان سايىن باسەكەگە قابىلەتتى بولىپ بارا جاتقاندا, ەلىمىز شيكىزات ەكسپورتىنا عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋدى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. بۇگىندە استىقتى اۋقىمدى وڭدەۋ بىرنەشە وڭىردە شوعىرلانعان: سولتۇستىك قازاقستاندا بيدايدان گليۋتەن جانە بيووتىن وندىرىلەدى, الماتى وبلىسى مەن جەتىسۋدا جۇگەرى كراحمال مەن ونىڭ تۋىندىلارىنا وڭدەلەدى. تاعى بىرقاتار جوبا قوستاناي, تۇركىستان وبلىستارىندا جانە استانا قالاسىندا ىسكە قوسىلادى.  ليزين مەن گليۋتەننەن بيوەتانولعا دەيىن, گليۋكوزا-فرۋكتوزا ءشارباتى مەن كراحمال ونىمدەرىنە دەيىن ءونىمنىڭ بىرنەشە ءتۇرى شىعارىلادى.

ەلىمىز كەشەندى وڭدەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كۇشەيتتى. ايتالىق, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار ءنورماتيۆى 25%-دان 50%-عا دەيىن ۇلعايتىلدى. مۇنداي شارالار وڭدەۋ سالاسىنداعى ءوندىرىستىڭ جەدەل وسۋىنە ىقپال ەتەدى, ونىڭ ۇستىنە سالا ءونىمى ەكسپورتقا باعدارلانعان.

جايىلىمنان جاھاندىق نارىققا

مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا بەلسەندى دامۋ بايقالادى. شەتەلدىك يمپورتتاۋشىلار تىزىلىمىنە 3 500-دەن استام وتاندىق كاسىپورىن ەنگىزىلدى. ساپا مەن قاۋىپسىزدىكتىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن ساقتاي وتىرىپ, ەكسپورتتىق ارنالاردى بەلسەندى تۇردە كەڭەيتۋ ءجۇرىپ جاتىر.

دامۋعا ەڭ مۇمكىندىگى زور ەكسپورتتىق باعىتتاردىڭ ءبىرى  «قىزىل التىن» دەپ اتالاتىن قىزىل ەت. وسىناۋ سيىر مەن قوي ەتى قىتايدا, تاياۋ شىعىستا جانە باسقا دا بىرقاتار ەلدەردە تۇراقتى سۇرانىسقا يە. قۇس شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعىنىڭ جاناما ونىمدەرىندە دە جوعارى ەكسپورتتىق الەۋەت بار, اسىرەسە قىتاي باعىتىندا, وندا قازىر جاڭا لوگيستيكالىق شەشىمدەر پىسىقتالىپ جاتىر.

وتاندىق ەت جوعارى ساپاسىمەن, تابيعي دامىمەن جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى, اسىرەسە سالقىنداتىلعان ونىمدەردىڭ پرەميۋم سەگمەنتىندە. 180 ملن گەكتار جايىلىم مەن كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنىڭ قولايلى جۇيەسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە ەت ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بار.

بۇگىندە ەلىمىز 8 ەلگە ەت ەكسپورتتايدى. تەك 2025 جىلدىڭ 5 ايىندا شەتەلگە 40 مىڭ تونناعا جۋىق ەت ونىمدەرى جەتكىزىلىپ, جاڭا نارىقتارعا شىعۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر.

ەكسپورتتىڭ ءوسۋىن قولداۋ قاتاڭ ۆەتەرينارلىق باقىلاۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل باعىتتا قازىردىڭ وزىندە ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. ءونىمدى قاداعالاۋ جۇيەسى جاقسارتىلدى, ۆەتەريناريالىق قىزمەتتىڭ ينفراقۇرىلىمى جاڭعىرتىلدى. زەرتحانالىق جابدىقتار جاڭارتىلۋدا, بۇكىل ەل كولەمىندە ۆەتەريناريالىق پۋنكتتەردىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قاداعالاۋ جۇيەلەرى تسيفرلاندىرىلىپ كەلەدى.

تازا ءونىم – تابىستى ەكسپورت

تاعى ءبىر بولاشاعى بار باعىت – ورگانيكالىق ونىمدەر ءوندىرىسى. ورگانيكالىق بيداي, زىعىر, سويا, اسبۇرشاق, جاسىمىق جانە دارىلىك شوپتەرگە سۇرانىس جوعارى.  ەلىمىز قازىردىڭ وزىندە گەرمانيا, شۆەتسيا, بەلگيا, چەحيا جانە باسقا دا بىرقاتار ەلدەرگە ەكسپورتتىق ارنالاردى جولعا قويعان.

ماسەلەن, 2023 جىلى ەۋرووداق ەلدەرى مەن اقش-قا بارلىعى 26 مىڭ تونناعا جۋىق ءونىم, ونىڭ ىشىندە مايلى, ءداندى-بۇرشاقتى جانە ءداندى داقىلدار ەكسپورتتالدى. ال جالپى ەلىمىزدە حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا سەرتيفيكاتتالعان 60-تان استام ورگانيكالىق ءونىم ءوندىرۋشى جۇمىس ىستەيدى.

بۇل رەتتە ەلدىڭ ودان ءارى ءوسۋى ءۇشىن دە ايتارلىقتاي الەۋەتى بار. ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (FIBL) جانە ەكولوگيالىق اۋىل شارۋاشىلىعى قوزعالىستارىنىڭ حالىقارالىق فەدەراتسياسىنىڭ (IFOAM) ەسەپتەرىنە سايكەس, قازاقستاندا ورگانيكالىق ءوندىرىس ستاندارتتارى بويىنشا سەرتيفيكاتتالعان جەر كولەمى 2023 جىلى 200 مىڭ گەكتارعا جۋىق بولدى, دەگەنمەن 2022 جىلى مۇنداي 114 مىڭ بولعان. بۇل فەرمەرلەردىڭ ورگانيكالىق وندىرىسكە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن, دەمەك, الەمدىك تاۋار نارىعىنا ەكسپورتتاۋ الەۋەتىن كورسەتەدى.

ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق – باستى مىندەت

كليماتتىڭ وزگەرۋى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى ءارى ەڭ ماڭىزدى سىن-قاتەردىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى, جاۋىن-شاشىننىڭ تۇراقسىزدىعى جانە توپىراقتىڭ قۇنارسىزدانۋى اگروجۇيەنىڭ ونىمدىلىگى مەن تۇرلاۋلىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. قۇرعاقشىلىق, سۋ تاسقىنى جانە زيانكەستەردىڭ شابۋىلى جيىلەپ تۇر.

وسىعان جاۋاپ رەتىندە ەلىمىز  «جاسىل ەكونوميكا»  ۇلتتىق ستراتەگياسىمەن جانە 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ مىندەتىمەن كەلىسىلگەن اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە. تۇجىرىمدامادا تۇراقتى تاجىريبەلەرگە, داقىلدار مەن قولدانىلاتىن رەسۋرستاردى ارتاراپتاندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.

200 ملن گا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ەسكەرسەك, ەلىمىزدىڭ كومىرتەكتى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ الەۋەتى جوعارى. 27 ملن گا جايىلىم توزعان, 29 ملن گا توپىراق ەروزياعا ۇشىراعان جاعدايدا شولگە قارسى كۇرەس وزەكتى بولا ءتۇستى. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدە توپىراقتاعى كومىرتەكتى بەكىتۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ, العاشقى ناتيجەلەر جاقسى مۇمكىندىكتەردى كورسەتىپ وتىر.

ەل كولەمىندە بارلىق توپىراق دەرەكتەرىن قامتيتىن نورماتيۆتىك بازا مەن بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەنى قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل كومىرتەكتى ەگىنشىلىك سالاسىنا حالىقارالىق ينۆەستيتسيالاردى – ەرىكتى نارىقتار ارقىلى دا, حالىقارالىق كەلىسىمدەر شەڭبەرىندە دە تارتۋعا نەگىز بولادى. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى رەسۋرستاردى ۇنەمدەيتىن جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىز پراكتيكالاردى قولداناتىن تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان.

تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن كەڭەيتۋ. بۇگىندە ەلىمىزدە 1,5 ملن گەكتارعا جۋىق سۋارمالى جەر بار. تەك 2024 جىلدىڭ وزىندە 150 مىڭ گەكتار القاپقا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى ەنگىزىلدى, الداعى ءۇش جىلدا ەل وسى قارقىندى ساقتاۋدى جوسپارلاپ وتىر. ول ءۇشىن قولداۋ شارالارى – اگرارشىلاردىڭ شىعىندارىن وتەۋ جانە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ ەنگىزىلدى.

ەندىگى مەجە

ءيا, ەلىمىزدىڭ اگروسالاسى بىرتىندەپ, بىراق نىق قاداممەن جاڭا داۋىرگە بەت بۇرىپ كەلەدى. بۇرىن باستى ماقسات – ىشكى نارىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن تولىق قامتۋ مەن ءوندىرىستى مەحانيكالاندىرۋ بولسا, بۇگىندە باعىت وزگەشە. ءبىز مايلى داقىلدار ەكسپورتى بويىنشا الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, كليماتقا ءتوزىمدى ەگىنشىلىككە دەن قويدىق. بۇل – جاھاندىق دەڭگەيدە سەنىمدى, ەكولوگيالىق تازا ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام.

قازىر ەلىمىز – حالىقارالىق ينۆەستورلار ءۇشىن ءالى تولىق اشىلماعان مۇمكىندىك الاڭى. مۇندا اۋقىم, مەملەكەتتىك قولداۋ, قولايلى گەوگرافيالىق ورنالاسۋ جانە پايدالانىلماعان الەۋەت ءبىر ارنادا توعىسقان. اسىرەسە قايتا وڭدەۋ, اگروتەحنولوگيالار مەن لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم باعىتتارىندا بۇل ارتىقشىلىقتار ايقىن سەزىلەدى. جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك نارىعىندا تۇراقسىزدىق بەلەڭ العان شاقتا ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالاسىن جاڭعىرتۋ – تەك ۇلتتىق مۇددە ەمەس, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتىڭ تىرەگى ءارى الەمگە جاڭا مۇمكىندىكتەرگە اشىلاتىن قاقپا.

بۇگىندە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى 80 ەلدىڭ تۇتىنۋشىسىنا جەتىپ وتىر. جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى يندەكسىندە 2022 جىلى ەلىمىز بىردەن توعىز ساتىعا كوتەرىلىپ, 113 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 32-ورىنعا تۇراقتادى.

بۇل جەتىستىككە توقمەيىلسۋ جوق. الداعى ءۇش جىلدا اگروازىق-ت ۇلىك سەكتورىندا 4,8 ملرد دوللاردان استام قارجىعا 600-دەن استام ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلماق. جاڭا زاۋىتتار سالىنىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندار جاڭعىرتىلادى. مۇنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز اگرووڭدەۋدى سەرپىندى دامىتىپ, حالىقارالىق نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى, قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم ۇلەسىن 70 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.