ىلكىمدى ىزدەنىس ناتيجەسى

قاۋىپسىزدىكتى قورعايتىن تەحنولوگيا

س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ماناربەك قىلىشقانوۆ مەتالل بولشەكتەردى جوعارى تەمپەراتۋرا مەن اگرەسسيۆتى ورتادان قورعاۋ ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. مەملەكەتتىك گرانتقا يە بولعان جۇمىس ناتيجەسىندە ەنەرگەتيكالىق جابدىقتىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمىن ۇزارتۋعا ءارى جوندەۋ شىعىندارىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بەرىك انتيكورروزيالىق جابىنداردى جاساۋعا ارنالعان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا ازىرلەۋدى كوزدەيدى.

جوبا جەتەكشىسى م.قىلىشقانوۆ: ء«بىز ەكى زاماناۋي ءادىستى بىرىكتىرەتىن كەشەندى تەحنولوگيا ازىرلەۋدەمىز: گازوتەرميالىق بۇركۋ جانە لازەرلىك وڭدەۋ. بۇل ءتاسىل ار­قىلى نيكەل, حروم, بور جانە كرەمني نەگىزىندەگى وزدىگىنەن اعىپ, تىعىز جابىن تۇزەتىن قورىتپالاردى (Ni-Cr-B-Si) مەتالعا جاعۋعا مۇمكىندىك تۋادى. وسىنداي ماتەريالدار وڭدەۋدەن كەيىن توزۋعا ءتوزىمدى, تىعىز ءارى ىس­تىققا بەرىك قابات قالىپتاستىرادى», دەيدى.

ەنەرگەتيكالىق ماشينا جاساۋ – ەڭ كۇردەلى ءارى جوعارى تالاپ قويىلاتىن باعىت­تىڭ ءبىرى. مۇنداعى جابدىقتار وتە جو­عارى تەمپەراتۋرا, قىسىم جانە حيميا­لىق اسەر جاعدايىندا جۇمىس ىستەيدى. كەز كەلگەن اقاۋ ءوندىرىستىڭ توقتاۋىنا, ءتىپتى اپاتقا اكەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان مەتالل بولشەكتەردى ارنايى جابىندارمەن قورعاۋ – جاي عانا قاجەتتىلىك ەمەس, ونەركاسىپ ءۇشىن ماڭىزدى قاۋىپسىزدىك شاراسى.

جاڭا جابىنداردىڭ سەنىمدىلىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن پروفەسسوردىڭ كومانداسى حالىقارالىق ASTM ستاندارتتارىنا ساي قاتاڭ سىناقتار جۇرگىزەدى. بۇل ونىمدەردىڭ تاجىريبەدە قولدانۋعا جارامدىلىعىن كورسەتەدى.

اتالعان جوبانىڭ اۋقىمى دا كەڭ, ويتكەنى بۇل ماتەريالتانۋ, مەحانيكا, فيزيكا جانە حيميا سياقتى بىرنەشە عىلى­مي باعىتتى بىرىكتىرەدى. وسىنداي ءپان-ار­ا­لىق ءتاسىل شىن مانىندەگى يننوۆاتسيالار ارقىلى عىلىمنىڭ تۇيىسكەن نۇكتەسىندە تىڭ شەشىمدەر تابۋعا جول اشادى.

سونىمەن قاتار جوبا اياسىندا جاس مامانداردى دايارلاۋ جوسپارلانعان. ۋني­ۆەرسيتەت قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالاردى مەڭگەرىپ قانا قويماي, ولاردى ودان ءارى دامىتاتىن جاڭا بۋىن ينجەنەرلەر مەن زەرتتەۋشىلەر تاربيەلەۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل – وتاندىق ونەركاسىپتىڭ بولاشاعىنا قوسىلاتىن قوماقتى ۇلەس.

ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ جولى

QyzPU عالىمدارى ەكولوگيالىق قاۋىپ­سىزدىك پەن بيوتەحنولوگيا سالالارىندا ماڭىزدى عىلىمي جاڭالىقتارعا قول جەتكىزدى. بۇل «اگرارلىق ونىمدەر مەن تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جانە كوممەر­تسيالاندىرۋعا ارنالعان بيوتەحنولوگيالىق R&D ورتالىعىن قۇرۋ» جوباسى اياسىندا ىسكە اسىرىلدى.

جوبانىڭ باستى باعىتى – اۋىر مەتالداردان لاستانعان توپىراق پەن وسىمدىكتەردى بيولوگيالىق ادىسپەن تازارتۋ. زەرتتەۋ بارىسىندا «Pseudomonas» تۋىسىنا جاتاتىن باكتەريالاردىڭ اۋىر مەتالداردى جويۋ قابىلەتى جان-جاقتى زەرتتەلىپ, ولاردىڭ ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋدەگى تيىمدىلىگى دالەلدەندى. وسى جاڭالىق قورشاعان ورتانى بيورەمەدياتسيالاۋ سالاسىنا سەرپىن بەرمەك.

عىلىمي جۇمىس پانارالىق زەرتتەۋ­لەر ورتالىعىندا ورنالاسقان زاماناۋي «Thermo Scientific Axia ChemiSEM» (اقش) سكانەرلەۋشى ەلەكتروندى ميكروس­كوپ (سەم) قوندىرعىسىندا جۇرگىزىلدى. بۇل قۇرىلعىنىڭ كومەگىمەن وسىمدىكتەر مەن توپىراقتاعى مەتالل قالدىقتارىنىڭ ناقتى مولشەرى مەن تارالۋ ايماعى انىقتالدى.

سكانەرلەۋشى ەلەكتروندى ميكروسكوپ – نىسانداردىڭ بەتكى قۇرىلىمىن 3 نانومەتر­گە دەيىنگى دالدىكپەن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرال. اتالعان ءادىس ۇلگىنىڭ مورفولوگيالىق, قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرىن ميكرو جانە نانوماسشتابتا تەرەڭ تالداۋعا جول اشادى. سەم-گە ورناتىلعان EDX (ەنەرگيا-ديسپەرسيالىق رەنتگەن سپەكتروسكوپياسى) جۇيەسى ارقىلى توپىراق پەن وسىمدىك ۇلگىلەرىنىڭ ەلەمەنتتى قۇرامى انىقتالدى. زەرتتەۋ ءادىسى لاستانۋ دەڭگەيىن, سونىمەن قاتار «Pseudomonas» باكتەرياسىمەن وڭدەلۋ ناتيجەسىن ناقتى باعالاۋعا جاعداي جاسايدى.

جوبا ناتيجەسى ەكوجۇيەلەردى اۋىر مەتالداردان تازارتۋ ارقىلى اۋىل شارۋا­شىلىعىنا جارامدى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. اتالعان زەرتتەۋ جۇمىسى ەكولوگيا, بيوتەحنولوگيا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى عىلىم مەن تاجىريبە اراسىنداعى بايلانىستى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان.

سكانەرلەيتىن ەلەكتروندى ميكروس­كوپ بۇگىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە, سونداي-اق جاڭا بيوماتەريالدار مەن مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر.

ب ۇلىنگەن جەردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تىڭ ءتاسىلى

قانىش ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر توپ جاس عالىمدارى گيپەراككۋمۋلياتورلىق وسىمدىكتەر مەن ميكوريزيالاردى قولدانا وتىرىپ, اشىق تاۋ-كەن جۇمىستارى سالدارىنان ب ۇلىنگەن جەرلەردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋ ۇدەرىسىن قارقىنداتۋدىڭ ەكولوگيالىق ءتاسىلىن ازىرلەپ جاتىر. بۇل باستاما ەلىمىزدىڭ ءشولدى جانە شولەيتتى ايماقتارىندا اۋىر مەتالدارمەن لاستانعان جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ىسىندە جاڭا كەزەڭنىڭ باستاماسى بولماق.

جوبانىڭ عىلىمي نەگىزى – بەلگىلى ءبىر وسىمدىكتەردىڭ (گيپەراككۋمۋلياتورلار) توپىراقتان اۋىر مەتالداردى ءسىڭىرۋ جانە جيناقتاۋ قابىلەتىنە, سونداي-اق توپىراقتاعى پايدالى ميكرواعزالارمەن سيمبيوزدىق قاتىناستا بولاتىن ميكوريزيالاردىڭ اسەرىنە نەگىزدەلگەن. بۇل ءتاسىل جەر بەدەرىن تابيعي جولمەن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتىپ, ەكوجۇيەنىڭ تۇراقتى دامۋىنا جول اشادى.

جوبانىڭ جەتەكشىسى, PhD, ساتباەۆ نيۆەرسيتەتى جانىنداعى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى جاقىپبەك ىرىسجان عىلىمي زەرتتەۋ تۋرالى: «گيپەراككۋمۋلياتورلىق وسىمدىكتەر مەن ميكوريزيالاردى پايدالانۋ – ەلىمىزدىڭ كليماتتىق جاعدايىنا بەيىمدەلگەن, ءتيىمدى ءارى ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاۋىپسىز ءادىس. مۇنداي بيولوگيالىق تاسىلدەر تەك تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زيان­دى اسەرىن ازايتىپ قانا قويماي, اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى القاپتاردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا دا سەپتەسەدى», دەيدى.

بۇگىندە زەرتتەۋ جوباسى ناقتى تاجىريبە جۇزىندە اپروباتسيادان ءوتىپ جاتىر. تاڭ­دالعان سىناق الاڭدارىندا العاشقى وڭ ناتيجە تىركەلىپ, وسىمدىكتەردىڭ اۋىر مەتالداردى ءسىڭىرۋ دەڭگەيى مەن توپىراقتىڭ ەكو­لوگيالىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋى بايقالادى. بۇل وزگەرىستەردى زەرتتەۋ توبى عانا ەمەس, جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان پاي­دالى قازبالار كەن ورىندارىنىڭ باسشى­لىعى دا جوعارى باعالاپ وتىر.

اتالعان زەرتتەۋ جوباسى ەلىمىزدىڭ تاۋ-كەن ونەركاسىبى ايماقتارىنداعى تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋعا جانە تابيعي ورتانى قالپىنا كەلتىرۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس بولماق. سونىمەن قاتار بۇل باستاما جاس عالىمداردىڭ عىلىم مەن ءوندىرىس توعىسىندا ناقتى ناتيجەگە باعىتتالعان ىزدەنىستەرىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولىپ وتىر.