قازاقستان ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردان (ينا) بولاتىن ەرتە ءولىمدى 25%-عا قىسقارتۋ بويىنشا 2025 جىلعى جاھاندىق مونيتورينگ جۇيەسىنىڭ ونىمىنە جەتكەن توعىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, ورتالىق ازياداعى بۇل كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن العاشقى مەملەكەت بولدى. بۇل –ەۋروپالىق وڭىرلىك بيۋرو (ەوب) ددۇ-نىڭ «Preventable Mortality, Risk Factors and NCD Strategies – using data for results» اتتى جاڭا ەسەبىندە ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
ەسەپتە قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن نىعايتۋ تاجىريبەسى, كودەكستەرى مەن ستراتەگيالارى, اسىرەسە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى مەن قاتەرلى ىسىكپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ باعىتىنداعى شارالارى كورسەتىلگەن. اتالعان كورسەتكىشتەرگە پروفيلاكتيكا, ەرتە دياگنوستيكا, ەمدەۋ ساپاسىن ارتتىرۋ مەن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ۇزارتۋ بويىنشا ءتيىمدى مەحانيزمدەر ەنگىزىلگەندىگى جاتقىزىلادى.
«قر ددۇ ەوب قازاقستانمەن بىرگە ينفەكتسيا ەمەس سەبەپتەردەن بولاتىن نەگىزگى ءولىم سەبەپتەرىن جويۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيدى, ەل ينسۋلت پەن جۇرەك اۋرۋلارىن ەمدەيتىن ۇلتتىق ورتالىقتار قۇردى, تەمەكىگە قارسى كۇرەستى كۇشەيتتى جانە قانتتى سۋسىنداردى تۇتىنۋدى شەكتەدى. بۇل ءىس-شارالار حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا وڭ اسەر ەتەدى», دەدى ددۇ-نىڭ دەنساۋلىقتى نىعايتۋ جانە الدىن الۋ ءبولىمى ديرەكتورى د-ر گۋندو ۆەيلەر.
جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى مەن ينسۋلتتەن قورعاۋ
ەۋروپالىق وڭىردە ءولىم-ءجىتىمنىڭ شامامەن 90%-ى ينفەكتسيا ەمەس اۋرۋلارعا تيەسىلى: جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, ينسۋلتتەر, قاتەرلى ىسىكتەر, سوزىلمالى رەسپيراتورلىق اۋرۋلار جانە ديابەت. بۇل اۋرۋلاردىڭ كوپشىلىگى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن ساياسات ءۇيىمداستىرۋ جانە ماقساتتى شارالار ارقىلى دەر كەزىندە الدىن الۋعا بولادى.
«قازاقستان ددۇ ۇسىنعان 50%-عا جۋىق دالەلدەنگەن شارالاردى تولىق, 36%-دان استامىن ءىشىنارا ىسكە اسىردى. سونىمەن قاتار STEPS زەرتتەۋىن وتكىزۋدى باستادى. بۇل ددۇ-نىڭ ينفەكتسيا ەمەس اۋرۋلار مەن ولاردىڭ قاۋىپ فاكتورلارىن باعالاۋ ستاندارتتىق ءادىسى», دەدى د-ر ۆەيلەر.
2017–2024 جىلدارى جۇرەككە كاتەتەرلىك ارالاسۋ جاسايتىن كابينالار سانى 31-دەن 49-عا دەيىن ۇلعايدى. 83 ينسۋلت ورتالىعى جۇمىس ىستەيتىنى ءولىم مەن مۇگەدەكتىك كورسەتكىشتەرىن ايتارلىقتاي تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى.
2025 جىلى قازاقستان جۇرەك-وكپە ترانسپلانتاتسياسىنداعى 100-ءشى تابىستى وپەراتسياسىن ورىندادى. 2012 جىلدان بەرى جۇرەككە كومەكشى 600-دەن استام قۇرىلعى ورناتىلىپ, ول ايماقتاعى ۇزدىك تاجىريبەگە اينالدى.
ەرتە انىقتاۋ جانە سكرينينگ
قازاقستاندا 8 اۋرۋ ءتۇرىن گيپەرتونيا, جۇرەك يشەمياسى, ديابەت جانە بىرنەشە راك تۇرلەرىن ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن سكرينينگتىك باعدارلامالار ەنگىزىلدى. 2024 جىلى ءسۇت بەزى جانە كولورەكتالدى راكقا سكرينينگكە الىنعان ماقساتتى حالىقتىڭ 70%-ى قامتىلدى — بۇل ەل تاريحىنداعى ۇزدىك كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى.
«ەرتە دياگنوستيكا, ۋاقىتىلى ەم جانە پاتسيەنتتەردى قولداۋ – دەنساۋلىق ساقتاۋ ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى بولىپ قالا بەرەدى», دەدى د-ر تيمۋر سۇلتانعازيەۆ, قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى.
2022 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن ورتاشا ءومىر جاسى 74,44-تەن 75,09 جاسقا دەيىن ءوسىپ, ءولىم دەڭگەيى 2021 جىلى 1000 ادامعا شاققاندا 9,6 بولسا, 2023 جانە 2024 جىلدارى 6,5-كە تومەندەگەن.
2024 جىلى HPV ينفەكتسياسىنا قارسى قازاقستاندا ۆاكتسيناتسيا باستالدى. 11–13 جاستاعى قىز بالالار اراسىندا 116 000-نان استامى (ماقساتتىڭ 33,4 %-ى) ەگىلدى — بۇل بولاشاق ۇرپاقتاردى جاتىر موينى قاتەرىنەن قورعاۋدا ماڭىزدى باستاما.
قاۋىپتى فاكتورلاردى تومەندەتۋ
قازاقستان تەمەكىگە قارسى قاتاڭ ساياساتتى ەنگىزدى: قوعامدىق ورىنداردا شەكتەۋ, تەمەكى وراپتارىنا ەسكەرتكىش كەسكىندەرى, سالىقتىق مولشەرلەمەنى ارتتىرۋ, ساتىلىم مەن جارنامانى شەكتەۋ, سونداي-اق ەلەكتروندىق تەمەكى مەن ۆەيپتەرگە تولىق تىيىم سالۋ. ناتيجەسىندە شامامەن 20 %-عا تەمەكى شەگۋ دەڭگەيى تومەندەدى.
سونداي-اق, قانتتى سۋسىنداردى شەكتەۋ ءۇشىن مەكتەپتەردە ساتۋ توقتاتىلدى جانە 2024 جىلى ەنەرگيا سۋسىندارىن 21 جاستان كىشى ادامدارعا ساتۋ زاڭمەن شەكتەلدى. بۇل شارالار ديابەت پەن جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى قاۋپىن ازايتۋعا باعىتتالعان.
بولاشاق باعىت جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق
وسىعان قاراماستان, تۇزدى تۇتىنۋدى ازايتۋ, بالالارعا باعىتتالعان ازىق ماركەتينگىن شەكتەۋ, ترانس-مايلار مەن ءسۇت الماستىرعىشتاردى رەتتەۋ سياقتى كەي سالالار ءالى تولىق ىسكە اسىرىلعان جوق. بۇل باعىتتار بويىنشا مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق كۇش بىرىگە جۇمىس جاسايتىن بولادى.
«ددۇ ەوب-پەن سەرىكتەستىك قازاقستان حالقىنىڭ دەنساۋلىعىنا ءتيىمدى ساياسات جاساۋعا نەگىز بولدى», دەپ اتاپ ءوتتى سۇلتانعازيەۆ.
قازاقستان ستاتيستيكالىق جانە ەلەكتروندى دەنساۋلىق جۇيەلەرىن دامىتۋعا ينۆەستيتسيا قۇيىپ, دەرەككە نەگىزدەلگەن شەشىمدەر قابىلداۋعا, تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا جەتۋگە جانە ەۋروپالىق ددۇ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋعا كۇش سالۋدا. بۇل — مەملەكەت دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ءارى قاراي دامىتۋ جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادام.