اۋىلدىڭ اق توپىراعىنا اۋناپ ءوسىپ, ەسەيە كەلە ارمان-ماقساتىن ۇلكەن قالادان ىزدەمەي-اق, جانىنا جاقىن ءوڭىردىڭ جاناشىرىنا اينالىپ كەتەتىن اقەدەن جاندار بولادى. ونداي ازاماتتار تۋعان توپىراقتىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەدى, قادىر-قاسيەتىن جۇرەگىمەن سەزىنە الادى ءھام جۇرتشىلىقپەن بىتە قايناسىپ كەتەدى. ءوز باسىم ورىنباسار بايىمبەتوۆتى سونداي جانداردىڭ ءبىرى ساناۋشى ەدىم. بۇل كۇندە ارامىزدا جوق اسىل ازاماتپەن سوڭعى رەت استانادا, قارىنداسى اشىركۇل اپاي مەن بيمەن اعانىڭ كىشى ۇلى مۇراتتىڭ شاڭىراعىندا جۇزدەسكەنىم ەستە. قاي كەزدە دە وتە شيراق, ىقشام, كوڭىلدى جۇرەتىن. وسى جولى ءجۇزى سىنىق, كىشكەنە شارشاۋلى كورىندى. «دەنساۋلىق مازالاپ جۇرگەنى» دەدى. بىراق مەنى كورگەن بەتتە جۇزىنە الدەبىر شىرايلى ساۋلە كىرىپ, «جازۋشىلارمەن سالقىن سويلەسۋگە بولمايدى» دەگەندى ايتىپ, ارا-تۇرا ناعاشى-جيەندىك ءازىل ارالاس اڭگىمەلەر ءوربىدى.
قىزىلوردا شاھارىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمىز ەدى. ءبىر جولى ورىنباسار اعامەن اعايىنداردىڭ ءبىر قىزىقشىلىعىندا كەزدەسىپ قالدىق. ءۇزىلىس ساتىندە وڭاشا قالىپ, مولتەك اڭگىمە قۇردىق.
– مەنىڭ اكەم كەشەگى قان مايداندا ەكى بىردەي اياعىنان ايىرىلعان مايدانگەر ەكەنىن ەستىگەن شىعارسىڭ؟ – دەدى اعام توسىننان ءسوز باستاپ. – ارتىندا قالعان ۇل-قىزدارى كۇندىز-ءتۇنى اكەمىز سوعىستان كەۋدەسىنە التىن جۇلدىز تاعىپ ورالادى دەپ ارماندايتىنبىز. سولاي بولارىنا سەندىك تە. ال بىراق... – ورەكەڭ دەمىن جۇتىپ, توقتاپ قالدى. كەۋدەسىنە كەپتەلىپ قالعان الاساپىران سەزىمدى ىشتەي اڭعارىپ تۇرمىن. سوندا دا ءۇنسىز تىڭداي ءتۇستىم. ءارى قاراي ءسوز جالعاعانىن قالادىم. – سوعىس باستالعان جىلى مەن نەبارى ون ءبىر جاستاعى بالامىن. امال قانشا, ون ەكى-ون ءۇش جاسىمنان باستاپ ەڭبەككە ارالاستىم. قارىنداستارىم اشىركۇل مەن مارجانكۇل, ءىنىم جولداسبەك مۇلدە جاس, جۇمىس ىستەۋگە ءالى قاۋقارسىز. تاڭنان قارا كەشكە دەيىن بەلى قايىسىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن انام ايجامالعا قولعابىس كورسەتۋىم كەرەك بولدى.
وسىلاي اڭگىمەسىن ءوربىتىپ كەلدى دە, كەنەت قاباعىن ءتۇيىپ الىپ, الىسقا كوز تىكتەپ تۇرىپ:
– سۇم سوعىس! – دەدى. – لەنينگراد ماڭىنداعى كەسكىلەسكەن شايقاستا جاقىن ماڭنان بومبا جارىلىپ, اكەم اۋىر جاراقات الىپتى, اجالى جوق ەكەن, ەسىن جيعان كەزدە ەكى اياعىنىڭ جانسىزدانىپ قالعانىن اڭدايدى. سول ساتتە تىرشىلىك ءوز قىزىعىن مۇلدە جوعالتقانداي كورىنىپ, قاسىنداعى جاۋىنگەر دوسىنا «مەنى وسى جەردە اتىپ تاستا, اياقسىز ادام بولىپ قالاي ءومىر سۇرەم» دەپ جالىنادى. جاۋىنگەر سەرىگى: «جوق, سەن ءالى ءومىر ءسۇرۋىڭ كەرەك» دەپ جۇباتادى. كوزىنىڭ الدى بۇلدىراپ كەتىپ, قايتادان ەسىن جيعان كەزىندە گوسپيتالدا جاتىر ەكەن, كورپەنى اقىرىن ىسىرىپ قاراسا, ەكى اياعى تۇبىنەن كەسىلگەنىن سەزىنەدى. دارىگەر قىز تامارا «سەنى بىزگە يت سۇيرەپ اكەلدى» دەپ تۇسىندىرەدى.
ورىنباسار اعا تاعى دا توقتاپ قالدى. وكىنىش ارالاس وكسىك سەزىم بويىن بۋىپ تۇرعانداي.
– سوسىن اكەي ەلگە ورالعان شىعار؟ – دەدىم اڭگىمەنىڭ اياعىن ەستىمەككە ىقىلاس تانىتىپ.
– اكەم رەسەي جەرىندە ءبىرجولا قالىپ قويۋ جونىندە ىشتەي شەشىم قابىلداپتى. گوسپيتالدا تانىسقان ورىس دارىگەرى تامارانىڭ قاسىن پانالاماق بولىپتى. ءسويتىپ, بىزبەن حابارلاسۋدى كىلت ۇزەدى, – دەپ, ورەكەڭ اڭگىمەسىن ءارى جالعادى. – ءبىز جاسپىز, اكەمىز سوعىستا ەرلىكپەن قازا بولدى دەگەن جالعان اقپاراتقا كوپكە دەيىن سەنىپ جۇردىك. كەيىنىرەك اكەيدىڭ ءتىرى ەكەنىن ءبىلدىم. ونى ەلدەگى تايىر دەگەن جولداسى ايتتى. حات جازىسىپ تۇرادى ەكەن. ءبىز اكەيدى كورگەنشە اسىقتىق. «كىم بارىپ الىپ قايتادى» دەگەن سۇراق تۋىنداعاندا, تايىر «جاقىندا ارناۋلى دارىگەردىڭ باقىلاۋىمەن تومەنارىققا جەتكىزىلەدى» دەپ ءبىزدى جۇباتتى. ايتپەسە, جاس بولسام دا, اكەمدى ىزدەپ بارىپ, ءوز بەتىمشە الىپ قايتۋعا ءازىر ەدىم. ىشتەي سونداي توقتامدى ويعا بەكىنگەنىم دە بار...
وسى كەزدە توي يەلەرى ءبىزدى داستارقانعا شاقىردى. اڭگىمەمىز ءارى قاراي جالعانباي قالدى.
* * *
جاقىن كۇندەردىڭ بىرىندە ەل جاقتان جىلى حابار ەستىدىم. سىر ەلىنىڭ باسشىلىعى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ەڭبەك ەرى ورىنباسار بيىمبەت ۇلىنىڭ توقسان بەس جاسقا تولاتىن مەرەيتويىن اتاۋسىز قالدىرماي, ارنايى كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپتى. نەسى بار, ء«وز ەلى ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە» (جانسۇگىروۆ) بولار ما؟ ولاي بولماسا, بۇل ەل «كەمەڭگەرلەردى» قايدان الماق؟ ەلدەن جەتكەن جاعىمدى جاڭالىقتان سوڭ سىر توپىراعىنا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن اعانىڭ ءومىر جولىن تاعى دا كوز الدىمنان وتكەردىم. ورىنباسار بيىمبەت ۇلى 1930 جىلعى 15 شىلدەدە سىر وڭىرىندەگى جاڭاقورعان اۋدانىنا قاراستى تومەنارىق بەكەتىندە (گورنياك كەڭشارى) جۇمىسشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. بۇل كەڭشار سول ۋاقىتتا رەسپۋبليكا ءتۇستى مەتاللۋرگيا مينيسترلىگىنە قارايتىن, نەگىزگى ماقساتى – ەت, كوكونىس, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن دايىنداۋ بولاتىن. ورىنباسار بيىمبەت ۇلى ەڭبەك جولىن 13 جاسىنان باستاپ, باقتاشىلىق جۇمىستىڭ «قامىتىن» موينىنا ءىلدى. بالالىقپەن ەرتە قوشتاستى. «باقتاشى» بالا بىرتە-بىرتە شالىمدىلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, اۋەلى ەسەپشى, سوسىن بريگادير, ودان كەيىن فەرما مەڭگەرۋشىسى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. «سوعىس ىزعارىن سەزىنىپ وسكەن» بالا جىگىت العاشقى كاسىبي ءبىلىمدى قازالى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك تەحنيكۋمىندا الدى, ونى ۇزدىك ديپلوممەن ءبىتىرىپ, جاڭاقورعان اۋدانىنا ورالدى دا, ەكى-ءۇش جىل مالدارىگەرلىك جۇمىسىن ابىرويمەن اتقاردى. ءبىلىمىن ونان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماقساتىندا الماتىداعى زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى ءتامامدادى دا, تۋعان توپىراعى – جاڭاقورعانعا قايتا ورالىپ, تابان اۋدارماستان 1961 جىلعا دەيىن مال-دارىگەرلىك جۇمىسىن جالعاستىردى.
ادال ەڭبەك ەلەندى. 1961 جىلى قىزمەتى جوعارىلاپ, جاڭاقورعان اۋداندىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. بىرەر جىلدان سوڭ پارتيالىق تاپسىرمامەن سۇلۋتوبە ەلدى مەكەنىنە جىبەرىلىپ, «1 مامىر» كەڭشارىنا ديرەكتورلىققا بەكىتىلدى. مىنە, وسى جەردە تابانى كۇرەكتەي بەس جىل باسشىلىق قىزمەت جاساپ, سوعىستان كەيىن تۇرالاپ قالعان ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتتى, حالىق العىسىنا يە بولدى. 1964 جىلى «قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن مال دارىگەرى» قۇرمەتتى اتاعىنا يە بولدى. ءبىزدىڭ كوزىمىز 1965 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جازىلعان مىناداي مالىمەتتەرگە ءتۇستى: 100 انالىقتان 134 قوزى, 99 ق ۇلىن, 99 بۇزاۋ, 73 بوتا الىنىپ, مال شىعىنى ازايىپ, ءونىم ساپاسى جوعارىلاپتى. كەڭشار وبلىس بويىنشا الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, ءتىپتى رەسپۋبليكادا اتى اتالىپ جاتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ىسكەر باسشىنىڭ ادال اقى, ماڭداي تەرىنىڭ قايتارىمى بولىپ, ورىنباسار بايىمبەتوۆ 1966 جىلى, نەبارى 36 جاسىندا «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» اتانىپ, قازاق كسر-ءىنىڭ «قۇرمەتتى التىن كىتابىنا» ەسىمى ەنگىزىلەدى.
ورىنباسار بايىمبەتوۆ جاس تا بولسا, سىر ەلىنە تانىمال تۇلعا رەتىندە 1967–1970 جىلدار ارالىعىندا قىزىلوردا وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باستىعى جانە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەلىگىنە سايلاندى. ول زاماندا باسقارما باسشىسىنىڭ بيۋرو مۇشەسىنە سايلانۋى وتە سيرەك جاعداي ەدى. كوپ ۇزاماي 1970 جىلدىڭ اياعىندا شيەلى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى دا, ون جىلدان استام ۋاقىت وسى لاۋازىمدى قىزمەتتى ابىرويمەن اتقاردى. وسى جىلداردا سىردىڭ اتاقتى كۇرىششىسى ىبىراي جاقاەۆ ەكىنشى رەت ەڭبەك ەرى اتانىپ, دۇنيە جۇزىنە «دالا اكادەميگى» دەگەن اتاعى جايىلدى. تەك ىبىراي ەمەس, سول جىلدارى شيەلى اۋدانىنان بىرنەشە ەڭبەك ەرى شىققان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, شىرىنكۇل قازانباەۆا, ۇلبالا التايباەۆا, زاكيرا ەرجانوۆا, جادىرا تاسپانبەتوۆا جانە تاعى باسقالار بار ەدى. وسى جىلدارى شيەلى اۋدانى وبلىستا, ءتىپتى رەسپۋبليكا كولەمىندە الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, بىرنەشە دۇركىن اۋىسپالى «قىزىل تۋدى» جەڭىپ الدى.
ورىنباسار بيىمبەت ۇلى جاسىنا قاراماستان, سول جىلدارى بەدەلدى مەملەكەت قايراتكەرى ساپىنان كورىنىپ, ەسىمدەرى رەسپۋبليكاعا بەلگىلى ايتۋلى تۇلعالارمەن سىيلاسا جۇمىس جاساپ, ەل مەن جەر تاعدىرىنا بايلانىستى ۇسىنىسى مەن ءوتىنىشىن ۇنەمى وتكىزە ءبىلدى. بۇل – رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە بەدەلگە يە ەكەنىن كورسەتتى. ەكى رەت قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى ءھام قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. كەيىنگى جىلدارى قىزىلوردا وڭىرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ, وبلىستىق اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى جانە قولدان ۇرىقتاندىرۋ وندىرىستىك بىرلەستىگى سالالارىندا لاۋازىمدى قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ, زەينەتكەرلىككە شىقتى. ەڭبەگىنە لايىق لەنين, ەڭبەك قىزىل تۋ جانە حالىقتار دوستىعى وردەندەرىنىڭ يەگەرى بولدى. كسرو حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ التىن مەدالىن الىپ, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى قايراتكەرى, جاڭاقورعان جانە شيەلى اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى. ءوزىنىڭ ەڭبەك جولى مەن ومىردەن كورگەندەرى مەن تۇيگەندەرى تۋرالى «شيەلى شىنارلارى», «پارىز» اتتى كىتاپتار شىعاردى. ەلۋىنشى جىلدارى جايداركۇل اپامىز ەكەۋى تاعدىر جاراستىرسا, ونەگەلى وتباسى بولا ءجۇرىپ, ءتورت ۇل, ءۇش قىز تاربيەلەپ, ون ءبىر نەمەرە, ءۇش شوبەرە ءسۇيدى. باۋىرلارى اشىركۇل-بيمەن, مارجانكۇل-شۇكىربەك, جولداسبەك-جۇپار جانە بالتاكۇل-دايرابايلاردىڭ دا ومىردەن ءوز جولىن تابۋىنا, باقىتتى ۇرپاق ءوسىرىپ-تاربيەلەۋىنە اعالىق اقىلى مەن العاۋسىز اق نيەتىن ايامادى.
* * *
...توي داستارقانى اياقتالدى. ەسىك جاققا بەتتەدىك. مەن ورىنباسار اعانىڭ سوڭىنان ەردىم. الگى ءبىر اڭگىمەنىڭ اياعىن تىڭداپ الۋعا قۇشتارمىن. تىسقا شىققان سوڭ ول كىسى توقتاپ, ماعان قاراپ:
– سەن مەنىڭ اكەمنىڭ سوڭعى تاعدىرىن تولىق بىلگىڭ كەلسە, اتاقتى قازاق جازۋشىسى سەيتجان وماروۆتىڭ ء«ىزباسار» دەگەن پوۆەسىن تاۋىپ الىپ وقى, – دەدى. – ماسكەۋدەگى ءبىر قوناقۇيدە ويدا-جوقتا جازۋشىمەن كەزدەسىپ قالدىق, قاسىندا اتاقتى سولوۆەۆ-سەدوي بولدى, اكەم باستان كەشكەن وسى تاريحتى باستان-اياق ايتقان ەدىم. جازۋ كەرەك ەكەن دەپ ۋادە ەتىپ ەدى, مولدىرەتە جازىپتى. ال ءوز باسىم اكەم قاشان كوز جۇمعانشا جاعدايىن جاساۋعا تىرىستىم. كوڭىلىنە تيمەدىك. ويىنداعىسىن ورىنداۋعا تىرىستىق. بىراق سوعىس كورگەن جاۋىنگەردىڭ ىشكى الەمىندە تاعى قانداي قىجىل مەن قۇپيالار كەتتى – ونى قازىر ايتا الام با؟
* * *
ورىنباسار اعانىڭ ءومىر بويى رەسمي قىزمەتتە جۇرسە دە, ونەر ادامدارى مەن اقىن-جازۋشىلارعا بارىنشا جاقىن بولدى. «مەن اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆپەن اعا-ءىنى بولىپ ارالاستىم. سىرباي اقىنمەن كوپ سىرلاستىم. تلەنديەۆپەن تىلدەستىم, قاراتاەۆپەن ءجيى سويلەسىپ وتىراتىنمىن» دەپ ءسوز وربىتەر ەدى. ءتىپتى ءسوز اراسىندا ءابدىلدا اقىننىڭ نەمەسە سىرباي دوسىنىڭ ولەڭ شۋماقتارىن جاتقا وقىپ قوياتىن. ايتەۋىر قولدا بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, سىي كورسەتۋ بار دا, ونداي كىسىلەرمەن «رۋحاني دوستاسىپ» كەتۋ بولەك جاعداي. ورىنباسار اعانىڭ جۇرەگى نازىك, شاماسى, ءبىر زامانداردا ولەڭ دە جازعان با دەپ شامالاۋشى ەدىم. ءوز ومىرىنەن ەكى بىردەي كىتاپ شىعارۋى سول ويىمدى شەگەلەي تۇسكەندەي. ەندەشە, ۇلت رۋحانياتىنىڭ جوقشىسى ءارى جاناشىرى بولعان اسىل اعانىڭ مادەني-ادەبي ءھام ەستەلىك مۇرالارىن بىرەر توم ەتىپ باسىپ شىعارسا, باعا جەتپەس قازىنا بولماس پا؟
كەڭەستىك «قاتىپ قالعان» تاس قوعامدى بۇزىپ شىعىپ, سول زاماننىڭ ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك ماراپاتىن العان اسىل اعانىڭ ارتىندا ايتۋلى جۇمىستارى مەن جارقىن ىزدەرى قالدى. دالاسىن سۇيگەن پەرزەنتتى دالانىڭ كەڭپەيىل ادامدارى دا جاقسى كورىپ, ەسىمىن قۇرمەتتەدى. جاقسىنىڭ اتى ەشقاشان وشپەيتىنىنىڭ بەلگىسى, مىنە, وسى.
جولتاي جۇمات-الماش ۇلى