«دومبىرام – ەكى ىشەكتى, بەتىڭ قاقپاق»

ءبىر مەزەتتە ءبىر ورىندا بەس مىڭ, ون مىڭ دومبىراشى كۇي تارتقانى ەل ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعا دەمەسكە قويمايدى. ونىڭ سىرتىندا ودان كوپ كورەرمەن تۇرىپ ءبىر-بىرىنە تىلەگىن قوسىپ, قوشەمەت قىلادى. بۇدان دومبىرا كۇنى شىن مانىندەگى ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە قالىپتاسىپ قالعانىن اڭعارامىز.

حالقىمىزدىڭ ادەبي نۇسقالارىندا جانە اقىن-جىراۋلار شىعارمالارىندا دومبىرا ارقاۋ بولماعان تۋىندى از. مىسالى, اتاقتى اقىن قاشاعان كۇرجىمان­ ۇلىنىڭ ەسقالي سوپىعا ايتقان ولەڭىندە:

«قولىمىزداعى قۋ اعاش,

سايراپ وتىر بۇل اعاش,

اسىلى ەمەن, قاراعاي,

شىققان جەرى سۋ اعاش,

دومبىرانى كۇنا دەسەڭىز,

جيىن مەنەن تويدىكى,

ىشەگىن كۇنا دەسەڭىز,

جۇماقتان كەلگەن قويدىكى,

پەرنەسىن كۇنا دەسەڭىز,

ەسەبى ول ءپاننىڭ – ون ەكى,

قۇلاعىن كۇنا دەسەڭىز,

حازىرەتى ءبىلالدىڭ,

قۇلاعى ەكەن دەسەدى,

تيەگىن كۇنا دەسەڭىز,

شيەلەگەن سىردى شەشەدى...»,

دەيدى. ال قازاقى قارا ولەڭدە:

«دومبىرام ەكى ىشەكتى, بەتىڭ قاقپاق,

وزىڭە پەرنە بايلاپ ىشەك تاقپاق,

باسىڭا ۇكى قاداپ جەلپىلدەتىپ,

قىزىعى – كۇمبىرلەتىپ قولمەن قاقپاق», دەپ دومبىرانىڭ قازاق قوعامىنداعى ورنى حاقىندا حابار بەرەدى.

* * *

دومبىرا نەگىزىنەن: باس, قۇلاق, مويى­ن, شاناق, ىشەك دەگەن باستى بولىكتەردەن تۇرادى. بۇلاردىڭ مىندەتى ءارتۇرلى. قۇلاق – اسپاپتىڭ ىشەگىن قاتايتىپ, بوساتىپ بۇراۋ ارقىلى كۇيگە كەلتىرەدى.

سۋرەتتە: قازاق دومبىراسىنىڭ تۇرلەرى. ءو.جانىبەكوۆتىڭ «ەحو... پو سلەدام لەگەندى و زولو­­توي دومبرە» كىتابىنان الىندى

باس – تۇتاس اعاشتان موينىمەن بىرگە شابىلىپ, مويىنعا وندىرشەك ارقىلى جالعانىپ كىرىكتىرىلگەن بولىگى. ال مويىن­نىڭ بەتىنە قالىڭدىعى 5-6 سم بولاتىن مويىنعاق جاپسىرىلادى. ونىڭ مىندەتى – پەرنەلەردى ءدال باسۋعا جانە دىبىستاردى ايقىن-انىق شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

مويىنعاق پەن قاقپاقتىڭ تۇيىسكەن جەرىنە ساعاق ورناتىلادى. بۇل جەرگە سوڭعى پەرنە تاعىلادى. مويىننىڭ شاناققا بىرىگەتىن تۇسىنىڭ ەكى بۇيىرىنە القىمدىق دەپ اتالاتىن كىشكەنتاي اعاش جاپسىرىلادى. شاناقتىڭ مىندەتى – ىشتەن شىققان دىبىستى قايتا جاڭعىرتىپ تۇرادى. شاناقتىڭ بەتىن جاۋىپ تۇراتىن تاقتايشا قاقپاقتىڭ جۇقا نەمەسە قالىڭدىعىنا بايلانىستى دومبىرا ءۇنى وزگەرىپ وتىرادى. شەبەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قاقپاق ۇرعاشى قاراعايدان شابىلسا, دومبىرا شەشەن بولادى ەكەن.

شاناقتىڭ ىشىندە جاڭعىرعان دىبىس قاقپاقتىڭ ورتاسىنداعى ويىق تەسىك ارقىلى سىرتقا شىعادى. شاناقتىڭ تۇبىندەگى ىشەكتىڭ تۇيىق جاعى بايلاناتىن تەتىكتى تۇيمە نەمەسە كىندىك دەيدى. دومبىرا ىشەگىن قاقپاققا تيگىزبەي كوتەرىپ تۇرۋ ءۇشىن تيەك ورناتىلادى. تيەكتىڭ وكشە تيەك, ورتاڭعى تيەك, تابالدىرىق تيەك دەگەن ءۇش ءتۇرى بولادى. مويىن مەن باستىڭ تۇيىسكەن جەرى وندىرشەككە ورنالاسقان تيەكتى تابالدىرىق تيەك (شايتان تيەك دەپ تە ايتادى) دەپ اتايدى. قاقپاق ۇستىندە ءارى-بەرى قوزعالىپ تۇراتىن تيەكتى «ورتاڭعى تيەك» دەيدى.

دومبىرانىڭ دىبىسىن شىعاراتىن ىشەك قويدىڭ نەمەسە ەشكىنىڭ اششى ىشەگىنەن شيراتىلىپ جاسالادى. ول ءۇشىن اۋەلى اششى ىشەكتى قىرىندىدان تازارتىپ, تۇزدى سۋعا سالىپ شيراتادى. تولىق شيراعان ىشەكتى قول ۇرشىقپەن ءيىرىپ, كەرەگەگە تارتىپ كەرىپ, ۇستىنە سالماقتى زات ءىلىپ قويادى. وسىلاي كەپكەن ىشەكتى ەكى اسىقتىڭ اراسىنا (مۇنى اقجىگىت دەپ اتايدى) سالىپ ىسقىلاپ, تۇيىرتپەكتەرىن سىدىرادى. دايىن ىشەكتىڭ تۇيىعىن كىندىك­كە ءبىر وراپ, ەكى ۇشىن ەكى قۇلاققا بايلاپ, قۇلاقتى اقىرىن بۇراي وتىرىپ, ىشەكتى ­سوزىپ شىنىقتىرادى.

ال دومبىرانىڭ پەرنەسى جەتى, توعىز, ون ەكى بولادى. قازىرگى تاڭدا دومبىرا جەتىل­گەن­دىكتەن پەرنە سانى دا كوبەيدى. كەيدە ەرەكشە كۇيلەردى ورىنداۋ ءۇشىن كانىگى كۇيشىلەر قوسىمشا پەرنە تاعاتىن دا جاعدايلار بولعان. مۇنى ۇرى پەرنە دەپ تە اتايدى.

* * *

جاسالۋ ءپىشىنى مەن دىبىستىق ەرەك­شەلىگىنە بايلانىستى ءار ولكەدە دوم­بىرانىڭ تۇرلەرى كوپ. تەك قانا جاسالۋ ءتۇرى, ىشەك سانى, دىبىستىق ەرەكشەلىگىنە قاراي: ءۇش ىشەكتى, ءتورت ىشەكتى, قالاقشا, قۋىس مو­يىن, تۇمار, قوسساز, قاۋاق, ابىز, كەنەي, ۇزبەلى, قوزىقۇيىرىق, قۇراما, ومىرالى, شىڭكىلدەك, شاپپا, سانا, جەلبەزەكتى, ۇشەم, ءىشى ىشەكتى, كەڭ شاناقتى, بۇكتەمەلى, تەگەشىكتى, امبەباپ, ت.ب. بولىپ كەتە بەرەدى («قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلاردىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى». 1-توم. الماتى: 2011. 646-ب).

مىسالى, كۇيشىلىك ونەرى زور ەلىمىز­دىڭ باتىس ولكەسىندە قاۋاق دومبىرا كوپ قولدانىلادى. ونىڭ پەرنەسى 12-16 بولىپ كەلەدى. بۇل دومبىرا ءتۇرى توكپە كۇي­دى ورىنداۋعا جاقسى. سول ءتارىزدى قازاق دالاسىنىڭ شىعىسى مەن ورتالىق وڭىرىن­دە شاناعى ۇلكەن, موينى قىسقا 7-11 پەرنەسى بار قالاق دومبىرا كەڭ تاراعان. ال جەتىسۋ مەن قاراتاۋ ولكەسىنە موينى قىسقا, تىك­بۇرىشتى, 7-9 پەرنەلى دومبىرا ءتان. بۇلاردان باسقا جاس بالالارعا ارنالعان شىڭكىلدەك دومبىرا دەگەن بار.