قايتالانباس قايسار تۇلعا

1985 جىلدىڭ تامىز ايىندا جالاعاش اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قونىسبەك تورەش ۇلى قازانتاەۆ زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن, ونىڭ ورنىنا وڭالبەك ساپيەۆ كەلدى. بۇل ازاماتتى بۇرىننان بىلەتىنمىن. سالەمىمىز دە دۇرىس بولاتىن. قانشا ايتقانمەن اۋدان باسقارۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ۇستىنە بۇعان دەيىن اتى رەسپۋبليكاعا ءمالىم بولعان قازانتاەۆ, ونىڭ ار جاعىندا سۇلتان امانوۆ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى يساتاي ابدىكارىموۆ سىندى قازاقتىڭ ارداقتى ازاماتتارى باسقارعان اۋداندى يگەرىپ كەتۋ دە وڭايعا سوقپايتىنى بەلگىلى. ءسويتىپ, اياق­استى اۋىس-كۇيىس باستالدى دا, اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ۇيىم­داستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋ­شىلىگىنەن باسقا جاققا اۋىسۋعا تۋرا كەلدى.

كوپ ۇزاماي ماماندىعىم بو­يىنشا №15 كاسىپتىك تەحنيكالىق ۋچيليششەگە بارىپ, ماتەماتيكادان ساباق بەرىپ, ۇجىمنىڭ ورتاق ماسەلەسىن شەشىسۋگە ارالاسىپ كەتتىم. ۇجىمدا جۇزگە جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە بۇرىن قىزمەتتەس بولعان تەمىرحان بەكجانوۆ, سانسىزباي دوسپولوۆ سياقتى اۋدانعا بەلگىلى ازاماتتار ەڭبەك ەتىپ ءجۇر ەكەن. كوپ ۇزاماي قاتارىمىزعا «قىز­مەتىن اۋىستىرۋ» ناۋقانىنا ۇشى­راپ, «جاڭاداريا» گازەتىنىڭ رەداكتورلىعىنان بوساعان زوردان سالىقباەۆ كەلىپ قوسىلدى.

بۇل ۇجىمدا دا ۇيرەنەرى بار ازاماتتارمەن كەزدەستىم. ولار­دىڭ ىشىندە بولتاي تاسىباەۆ اعامىزدىڭ ورنى بولەك ەدى. بۇرىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان, كەيىن وسى ۋچيليششەگە ديرەكتور بولىپ, مەن بارعان كەزدە زەينەتكەرلىككە شىعىپ, «قوعامتانۋ» پانى­نەن ساباق بەرىپ جۇرگەن ەكەن. اعامىز ءالى قۋاتتى, وتكەن ومىرىنەن اڭگىمە باستاسا ءبارىمىز قورشاپ الىپ, ۇيىپ تىڭ­داي­تىن­بىز. ءبىر كۇنى اڭگىمە بارىسىندا:

– بايقايمىن, ساعان وسى وقى­تۋشىلىق جۇمىس اۋقىمى ازدىق جاسايتىن سياقتى, دەمەسى بار ما.

ويلانىپ قالدىم. ەشتەڭە ايتا المادىم. ازدىق جاساپ جۇر­گەنى راس, دەگەنمەن كىم جۇمىس بەرە قويادى؟

سودان ءبىر ءساتتى كۇنى قىزىل­ورداعا بارىپ, قونەكەنە, قازان­تاەۆقا سالەم بەردىم. اڭگىمە اراسىندا ەلگە قىزمەت ەتكىم كەلە­تىندىگىن تىلگە تيەك ەتتىم. ونىڭ ۇستىنە ول كەزدە اۋداندا ءبىرىنشى حاتشى ونىڭ تۋعان كۇيەۋ بالاسى بيعالي قايۋپوۆ ەدى. ويىمدى تولىق تۇسىنگەن قونەكەڭ:

– ايتىپ وتىرعانىڭنىڭ ءبارى ءجون. باسشىلار قانداي جۇمىس بەرسە دە, ونى ىستەۋ قولىڭنان كەلەدى. مەنىڭ ويىم قالاي بولعاندا دا وبلىستىق پارتيا كوميتەتى ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ قابىل­داۋىنا جازىل, بار جاعدايىڭدى جەتكىزىپ ايت, – دەپ اقىل بەردى.

ول كەزدە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەركىن اۋەلبەكوۆ بولاتىن. سودان وبلىستىق پارتيا كو­مي­تەتىنە بارعانىمدا ەركىن نۇر­جان ۇلىنىڭ جاقىندا جال­اعاش اۋدانىندا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسەتىنىن ءبىلدىم.

1989 جىلعى قاڭتار ايىنىڭ باسىندا اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديدات ەركىن اۋەلبەكوۆ پەن سايلاۋشىلاردىڭ كەزدەسۋى بولدى. مادەنيەت ءۇيىنىڭ ءىشى لىق تولى حالىق.

پرەزيدۋمدا سول كەزدەگى اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بيعالي قايۋپوۆ جانە باسقا ازاماتتار وتىردى. جينالىستى اۋداندىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بالعاباي يماشەۆ جۇرگىزدى. قولىندا قا­عازى, الدىن الا دايىنداعان ادامدارىنا بىرتىندەپ ءسوز بەرىپ جاتىر. سويلەيتىن نىشان ءبىلدىرىپ, قولىمدى كوتەرسەم, توراعا يەگىنىڭ استىندا وتىرعان مەنى كورسە دە كورمەگەنسىپ, ءسوز بەرەر ءتۇرى جوق. ءسىرا, ءسوز بەرسەم «بىردەڭەنى» ايتىپ بۇلدىرەر دەپ قاۋىپتەنەتىن بولۋى كەرەك. «شەشىنگەن سۋدان تايىنباس» دەگەندەي جينالىس تىزگىنىن ۇستاعاننىڭ ءسوز بەرمەيتىندىگىنە انىق كوزىم جەتكەن سوڭ, كەزەكشى سويلەۋشىنىڭ ءبىرى تريبۋنادان تۇسۋگە بەت العاندا, مەن دە دەرەۋ ورنىمنان تۇرىپ, مىنبەرگە كوتەرىلدىم.

شىنىندا دا ەركىن نۇر­جان ۇلى ەرەكشە قابىلەتىمەن, ادال ەڭبەگىمەن ەلگە تانىلعان-دى. 25 جاسىندا تىڭداعى «مارەۆسكي» كەڭشارىنا ديرەك­تور, 34 جاسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى, 35 جاسىندا استىق ونىمدەرى جانە قۇراما جەم ونەركاسىبى ءمينيسترى, 37 جاسىندا كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت ەتىپ, 43 جاسىندا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان. ەردىڭ جاسى ەلۋگە دەيىن ەلدىك ءىستى اتقارىپ, حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعا بىلگەن باسشى.

قىزىلوردا وبلىسىنا ءبى­رىنشى باسشى بولىپ كەلگەن سوڭ ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن كوتەرۋ, ول ءۇشىن ونەر­كاسىپتى وركەندەتۋ مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. اتاپ ايتاتىن بولساق: ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى ادامزات بالاسىنا زيان ەكەنىن ايتىپ, بۇل ماسەلەنى كوتەرۋدىڭ باستا­ماشىسى بولدى. وبلىستى ءۇشىنشى سانات­تان ەكىنشى ساناتقا كوتەرىپ, ارال ءوڭىرىن اپات ايماعى ەتىپ جاريالاۋدى زاڭداس­تىرىپ, وبلىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ ەڭبەك اقىسىنا 30–50 پايىزى ارالىعىندا وتەم­اقى الۋىنا قول جەتكىزدى. مۇنىڭ سەپ­­تىگى كور­شىلەس اقتوبە وبلىسى مەن وڭتۇستىك قا­زاق­ستان وبلى­سى­نىڭ كەيبىر اۋداندارىنا دا ءتيدى.

ەركىن اۋەلبەكوۆتىڭ العىر­لىعى, تاباندىلىعى ارقاسىندا «بايقوڭىر» عارىش ايلاعى اسكەري باسشىلارىنىڭ سىرداريا وزەنىنە ونەركاسىپتىڭ لاس سۋىن اعىزۋ توقتاتىلدى. سونىمەن قاتار «قۇمكول» مۇناي كەنىشى وبلىس باسشىسىنىڭ قايراتكەرلىگى ارقىلى ىسكە اسقانىن وبلىس حالقى جاقسى بىلەدى.

قىزىلوردالىقتار ەركىن نۇرجان­ ۇلى­نىڭ ىسكەرلىگىن ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز قىلىپ ايتادى. اۋەلبەكوۆ وبلىستى باسقارعان تۇستا العاش رەت قيىرشاق تاس ءوندىرۋ جۇمىسى قولعا الىنىپ, قارقىندى دامىدى. «ريسماش» زاۋىتى, قىزىلوردا ۆاگون جوندەۋ زاۋىتى, «ىسمەر» تىگىن فابريكاسى ىسكە قوسىلدى. سونداي-اق قىزىلوردا–موسكۆا اۋە رەيسى جانە قىزىلوردا–شەۆچەنكو اۋە رەيسىن اشۋ وبلىس حالقى ءۇشىن جاقسى جانالىق بولدى. «جاق­سىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەمەي مە, مەن دە ىسكەر باسشىنىڭ اتقارعان شارۋاسىن حالىققا جەتكىزۋدى ماقۇل كوردىم.

وسى توڭىرەكتەگى ويىمدى تۇيىندەي كەلە, 26 ناۋرىز كۇنى وتەتىن كسرو جوعارى كەڭەسىنە №144 سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا دەپۋتاتتىققا سايلاناتىن كان­ديدات ەركىن نۇرجان ۇلى اۋەل­بەكوۆكە ءبىر كىسىدەي داۋىس بەرۋگە شاقىرامىن دەدىم.

حالىق سويلەگەن ءسوزىمدى قالاي قابىل­دادى, ول تۋرالى ەشتەڭە ايتا المايمىن. ايتەۋىر دۋ قول شا­پالاقتاعانى ەسىمدە.

ارادا ءبىر ايعا جەتپەي, اقپان ايىنىڭ ىشىندە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنەن «تۇسكى ەكىدە كەلىڭىز, ءسىزدى ەركىن نۇرجان ۇلى اۋەل­بەكوۆ قابىلدايدى», دەگەن حابار كەلدى. ايتقان ۋاقىتىندا باردىم. مەنى ەركىن نۇرجان ۇلى كابينەتىندە بيعا­لي قايۋپوۆ جانە ەكىنشى حاتشى داري­حا­ اق­ما­عانبەتوۆانىڭ قاتىسۋىمەن قا­بىل­دادى.

حاتشىعا ويىمدى اشىق ايتا وتىرىپ: «ەركىن نۇرجان ۇلى, ايىپقا بۇيىرماڭىز, مىنا وتىر­­عان بيعالي قايۋپوۆ پەن دا­ري­حا اقماعانبەتوۆانىڭ ەكەۋى دە ارالدىق, مەن دە نەگىزىنەن ارال­­­­دانمىن, بۇل ەكى باسشى ما­عان جاۋاپتى قىزمەت بەرمەيدى, جەرلەسىنە كومەكتەسىپ جاتىر دەگەن سوزدەن اۋلاق بولعىسى كەلەدى», دەدىم. مەنىڭ ءوتىنىشىمدى تىڭداپ بولعان سوڭ ول:

– بيعالي قايۋپ ۇلى, مىنا ايبو­سىنوۆقا قانداي جۇمىس بەر­سەڭ دە مەن ونى قولدايمىن, – دەدى.

شاماسى مەنىڭ قىزمەتتەن بەيكۇنا ىعىستىرىلعانىما كوزى جەتكەن بولۋى كەرەك.

قازاقتىڭ بەلگىلى ازاماتى, مەم­لەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ەركىن اۋەل­­بە­كوۆپەن ءبىرىنشى جانە سوڭعى رەت كەز­دە­سۋىم وسىلاي باستالىپ, وسىلاي اياقتالعان ەدى.

باسشىنىڭ ءبىراۋىز ءسوزى ىسكە اسىپ, 1989 جىلى ناۋرىز ايىندا جالاعاش پوسەلكەلىك كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندىم. بۇل قىزمەتتە 1998 جىلعا دەيىن بولدىم. ويلاپ وتىرسام وڭاشادا, سودان بەرى وتىز التى جىل وتكەنى ەسكە تۇسەدى. زىمىراپ بارا جاتقان ءتىلسىز ۋاقىت دەگەن وسى بولار.

اكادەميك الكەي مارعۇلان اڭگىمەسىن «بىلەتىن بولعاسىن ايتامىز عوي» دەيدى ەكەن. سول سياقتى مەن دە جاقسى ادامنان كورگەن جاقسىلىعىمدى بۇگىنگى ۇرپاققا جەت­كىزۋدى پارىزىم دەپ سانادىم. ەركىن نۇر­­جان ۇلى ءوز ۇلتىنىڭ ارىس­تانداي اي­باتتى, ايتۋلى قاي­تالانباس قايسار تۇلعاسى ەدى.

كوكشەتاۋ, تورعاي, قىزىلوردا وبلىستارىن ابىرويمەن باس­قارعان, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان ەركىن نۇرجان ۇلى اۋەل­بەكوۆ ەل مۇددەسىن جولىندا ادال ەڭبەك ەتكەن, كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە بو­لارلىق تۇلعا ەكەندىگى ءسوزسىز.

شىڭعىس ايبوسىنوۆ,

جالاعاش اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, تىل ارداگەرى