وتاندىق ءدارى-دارمەك كولەمى قايتسە ارتادى؟

ءماجىلىس دەپۋتاتتارى «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋ­تسياسىنىڭ 30 جىلدىعىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى. دەپۋتات سنەجاننا يماشەۆا­نىڭ مالىمدەۋىنشە, قۇجات كونس­تيتۋتسيانىڭ 30 جىلدىعىنا بايلانىستى گۋمانيزم قاعيداتى نەگىزىندە قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن.

– زاڭ جوباسىندا ازاماتتارمەن مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ەلەۋلى قاتەر توندىرمەيتىن قىلمىستار جاساعانى ءۇشىن سوتتالعانداردى, ونىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ الەۋ­مەتتىك وسال ساناتتارىن, كامە­لەتكە تولماعانداردى, كامەلەتكە تولما­عان بالالارى بار ايەلدەردى, جۇكتى ايەل­دەردى, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋ­شىلاردى, مۇگەدەكتەردى جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادام­دار­دى, زەينەتكەرلەردى, مۇگەدەك­تەر­دى جانە باسقالاردى بوساتۋ ۇسى­نىلادى, – دەدى س.يماشەۆا.

بۇدان بولەك, دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ورەس حالىقارالىق دامۋ قورى اراسىنداعى جەكە سەكتور­داعى وپەراتسيالاردى ۇيىم­داستىرۋ تۋرالى نەگىزدەمەلىك كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جۇمىسقا قابىلدادى.

ودان كەيىن جالپى وتىرىستا حالىقتى ءدارى-دارمەكپەن قامتا­ماسىز ەتۋ جۇيەسىنە جۇرگىزىل­گەن مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ قورى­تىن­­دىلارى قارالدى. 2024–2025 جىل­دارى فارماتسەۆتيكا سا­لاسىندا جۇرگىزىلگەن ەكى ءاۋديت­تىڭ قورىتىندىسىن جوعارى اۋديتور­لىق پالاتانىڭ توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, سالادا بىرقاتار وزەكتى ماسەلە مەن كەمشىلىك انىقتالعان. ولار عىلىم مەن وندىرىستەن باستاپ, نورماتيۆتىك رەتتەۋ مەن حالىققا ءدارى-دارمەك بەرۋدى ۇيىمداستىرۋعا دەيىنگى بارلىق دەڭگەيدە كەزدەسكەن.

– ەلدەگى فارماتسەۆتيكا نا­رى­­عى­­نىڭ كولەمى 2024 جىلى 1,2 ترلن تەڭگەنى قۇراسا, ونىڭ 84%-ى – شەتەلدىك ءونىم. 2022–2024 جىلدارى مەديتسينا عىلى­مىن قارجىلاندىرۋعا 58 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. الاي­دا بيو­مەديتسينالىق زەرتتەۋلەردى تىركەۋ جۇيەسى مەن كلينيكالىق بازا­لار ءتىزىلىمى ءالى دە جاسالماعان. عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلى­لىگى وتە تومەن. كەيىنگى 10 جىلدا ەلى­مىزدە نەبارى ەكى تۇپنۇسقا وتان­دىق پرەپارات تىركەلگەن. 4 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات جۇم­سال­عانىنا قاراماستان, ولار­دىڭ بىرەۋى ۇلتتىق دارىلىك فور­مۋليار­عا ەنگىزىلمەگەن, – دەي كەلە ءا.سمايىلوۆ وتاندىق تاۋار ون­دىرۋ­­شىلەردەن ساتىپ الۋ­دىڭ جالپى كولەمىنىڭ وسۋىنە قاراماستان, وتاندىق كومپانيالار جەتكىزەتىن ءدارى-دارمەكتەر اسسورتيمەنتى 968-دەن 507-گە دەيىن, ياعني 2 ەسەگە جۋىق ازايعانىن ايتتى. ياعني وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءوندىرىسى جەڭىل مەديتسينالىق بۇيىمدار شىعا­رۋدى ۇلعايتقانىمەن, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ءدارى-دارمەك­تەر سانى قىسقارىپ جاتىر.

سونداي-اق جوعارى اۋديتور­لىق پالاتانىڭ توراعاسى بىل­تىر جەكە كومپانيا مەملەكەتكە 8 ملرد تەڭگەگە 62 ملن مەديتسينالىق قولعاپ جەتكىزگەنىن, الايدا بۇل قولعاپتاردىڭ كولەمى مەن سيپاتتامالارى كومپانيانىڭ سول كەزەڭدە تايلاندتان ساتىپ العان پارتياسىمەن سايكەس كەلەتىنىن ءسوز ەتىپ, بۇل شەتەلدىك ءونىمدى وتاندىق ءونىم رەتىندە ساتۋ تاۋەكەلىن كورسەتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. دەمەك ءوندىرىستىڭ لوكاليزاتسياسىنا جانە ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەرگە مونيتورينگ جۇرگىزىلمەي وتىر.

سايكەسىنشە كەيبىر تاۋار وندىرۋشىلەر ارزان جانە ناشار تازارتىلعان شيكىزات پايدالانادى. بۇل ءتيىستى باقىلاۋ بولماعان جاع­دايدا نارىققا ساپاسىز ونىم­دەر­­دىڭ ءتۇسۋ ىقتيمالدىعىن ارتتى­رادى. ءتىپتى مەملەكەتتىك ءاۋديت­تىڭ قورى­تىندىسىندا كومپانيا­لار­دىڭ بىرىنەن 3 ملرد تەڭگەگە ساتىپ الىنعان پرەپاراتتار قولدانۋعا جارامسىز دەپ تانىلىپ, ەسەپتەن شىعارىلعانى كەلتىرىلگەن.

بۇعان قوسا جارامدىلىق مەر­زىمىنىڭ ءوتۋى جاقىنداعان پرەپا­رات­تاردى تاراتۋ بويىنشا 67 مىڭنان اسا فاكتى انىقتالعان. سونىمەن قاتار پاتسيەنتتەرگە قاجەتتىلىكتەن اساتىن كولەمدە نەمەسە كلينيكالىق حاتتامالاردا كوزدەلمەگەن پرەپاراتتاردى تاعايىنداۋ فاكتىلەرىنە دە جول بەرىلگەن.

اۋديت بارىسىندا ەڭ قىمبات 15 پرەپارات بويىنشا بيۋدجەتتىك جانە نارىقتىق سەگمەنتتەگى قۇن ايىرماسى 600%-عا دەيىن جەتكەنى بەلگىلى بولدى. بۇعان باستى سەبەپ – تەگىن امبۋلاتوريالىق كومەككە ارنالعان ءدارى-دارمەك زاڭسىز ەسەپتەن شىعارىلىپ, بولشەك ساۋدادا ساتىلۋى.

– مۇنداي فاكتىلەر ءدارى-دارمەكتى بەرۋ جانە ونىڭ اينالىسىن باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى. جالپى, ەكى ءاۋديتتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 741 ملن تەڭگەگە قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار, 32 ملرد تەڭگەگە قاراجاتتىڭ ءتيىمسىز جوسپارلانعانى جانە پايدالانىلعانى, 58 ملرد تەڭگەگە شىعىن مەن جىبەرىپ العان پايدا فاكتىلەرى انىقتالدى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق بەلگىلەرى بار 134 فاكت بويىنشا ماتەريالدار ۋاكىلەتتى ورگاندارعا, بەس فاكت بو­يىنشا اۋديت ماتەريالدارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جىبەرىلدى. اۋديت ناتيجەلەرى ءدارى-دارمەك­پەن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا جۇيەلى جانە كەشەندى پروبلەمالاردىڭ بارىن كورسەتەدى. انىقتالعان ماسەلەلەر بويىنشا ۇكىمەتكە ءتيىستى ۇسىنىمدار مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە تاپسىرمالار بەرىلدى. جوعارى اۋديتورلىق پالاتا الداعى ۋاقىتتا دا وسى باعىت­تاعى جۇمىستىڭ ىلگەرىلەۋىن قادا­عالاپ وتىرادى, – دەپ تۇيىن­دەدى ءا.سمايىلوۆ.

قوسىمشا بايانداما جاساعان دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆ تە ەلىمىز دارىلىك زاتتاردىڭ يمپورتىنا باتىپ بارا جاتقانىن ايتتى. ەسكە سالساق, مەملەكەت باسشىسى 2025 جىلعا قاراي دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ وتاندىق ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسىن 50%-عا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن قويعان ەدى. الايدا بىلتىر بۇل تەك 15%-دى قۇرادى.

– ءبىز يمپورت «تەڭىزىنە» باتىپ بارامىز. دارىلەردىڭ 84%-ىن شەتەلدەن اكەلەمىز. 89 وتاندىق ءوندىرۋشىنىڭ تەك 2%-ى ءدارى شىعارادى, ال قالعانى ماسكا نەمەسە شپريتس سياقتى مەديتسينالىق زاتتاردى وندىرەدى. وسىنداي جۇمىسپەن جىل سوڭىنا قاراي قويىلعان ماقساتقا جەتۋ مۇمكىن ەمەس. وتاندىق وندىرۋشى­لەردى قولداۋعا قوماقتى قارجى جۇم­سالىپ جاتىر. بىراق ءبىز قانداي پايدا كورىپ وتىرمىز؟ بۇل ونىم­دەردە وتاندىق ەكونوميكانىڭ ۇلەسى دە از, قاعاز دا, شىنى دا كوبىنە سىرتتان كەلەدى. سوندا ميل­ليارد­تاعان سۋبسيديالار مەن قول­داۋىمىز جاساندى, يلليۋزيالىق وندىرىسكە كەتىپ جاتقان جوق پا؟ ءالى كۇنگە دەيىن لوكاليزاتسيا دەڭگەيى بەلگىسىز, ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتار بويىنشا دا سۇراق كوپ, – دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.

وسى ماسەلە دەپۋتات نارتاي سارسەنعاليەۆتى دە تولعاندىردى. وعان دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى مىندەتىن اتقارۋشى ارداق امانگەلدى ۇلى بىلايشا جاۋاپ قاتتى.

– وسى ماسەلە اياسىندا ءبىز بىلتىردان بەرى ارنايى دەپارتامەنت قۇرىپ, جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. قازىر ناقتى 34 تاۋار ءوندىرۋشى بار. 90 شارت نەگىزىندە 507 ءدارى-دارمەك وندىرىلەدى جانە 2 مىڭداي مەديتسينالىق بۇيىم شىعارىلادى. وسى شارتتاردان باسقا 7 جوبا بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ونداعى جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى – 650 ملن دوللار. ولاردى ىسكە قوسساق, ءبىزدىڭ قوسىمشا وندىرىلەتىن ءونىم 2029 جىلى 300 ملن دوللارعا وسەدى دەگەن جوسپارىمىز بار, – دەدى ول.

بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان قىزۋ تالقىلاۋدان سوڭ, ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە دارىلىك زاتتارعا قاجەتتىلىكتى جوسپارلاۋدىڭ ناق­تى كريتەريلەرىن ازىرلەۋدى ۇسىن­دى. سونداي-اق «سك-فارما­تسيا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەس­تىگىنىڭ وتاندىق دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق ماقساتتاعى بۇيىم­داردى وندىرۋشىلەرمەن جاسالعان ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتتاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ جونىندەگى فۋنكتسيالارىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ قۇزىرەتىنە بەرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

– دارىلىك زاتتاردى وندىرۋشى­لەر­مەن ولاردى تىكەلەي وندىرۋشى­لەردەن ساتىپ الۋ ءۇشىن شارتتار جاساسۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاۋ كەرەك. حالىقتىڭ دارىلىك زاتتارعا قاجەتتىلىگىن جانە ولاردى ەسەپتەن شىعارۋدى ۇتىمدى جوسپارلاۋدىڭ ناقتى كريتەريلەرىن ازىرلەۋ, تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, دارىلىك زاتتاردى ساتىپ الۋ مونيتورينگى مەن باقىلاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ قاجەت. كونترافاكتىلىك جانە جالعان فار­ماتسەۆتيكالىق ونىمدەردىڭ اينا­لىمعا تۇسۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن دارىلىك زاتتاردىڭ ساپاسىنا, ونىڭ ىشىندە ولاردى ءوندىرۋ ۇدەرىستەرىنە مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماڭىزدى, – دەدى ە.قوشانوۆ.

جيىندا «2004 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى قازاقستان ۇكىمەتى مەن رەسەي ۇكىمەتى اراسىنداعى «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىندا «بايتەرەك» عارىش زىمىران كەشەنiن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلداندى. اتالعان كەلىسىمگە سايكەس ۇشۋ سىناقتارىنىڭ مەرزىمىن 2023 جىلدان 2025 جىلعا اۋىستىرۋ, 2028–2039 جىلدار ارالىعىندا «بايتەرەك» كەشەنىنەن رەسەيلىك تاراپتىڭ كەپىلدەندىرىلگەن ۇشىرۋ سانىن جىلىنا 2-دەن 3 ۇشىرىلىمعا دەيىن ارتتىرۋ, بەيرەزيدەنت ءۇشىن قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ نولدىك مولشەرلەمەسىن قولدانۋ قاراستىرىلعان.

– قازىرگى كەزدە «بايتەرەك» جوباسى بويىنشا تاراپتار اراسىندا بۇرىن قول جەتكىزىلگەن كەلىسىم­دەرگە سايكەس, قازاقستان جاعى وزىنە العان بارلىق مىندەتتەمەنى ورىنداپ كەلەدى. قازاقستان قاجەت قارجىنى ءبولدى, ورىنداۋشىلارعا اۆانس تولەندى. جەرۇستى ينفراقۇ­رىلىمىن جاڭعىرتۋ بويىنشا جۇمىستار ءتيىستى كەستەگە سايكەس اتقارىلىپ جاتىر. رەسەي جاعى «سويۋز-5» زىمىران-تاسىعىشىن, ونىڭ باقىلاۋ-تەكسەرۋ اپپاراتۋراسىن دايىنداۋ جۇمىستارىن ىسكە اسىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار رەسەيلىك ءوندىرۋشى كاسىپورىن­داردا تەحنولوگيالىق جابدىق­تاردى دايىنداۋ بويىنشا جۇمىس­تار جالعاسىپ جاتىر, ولار­دىڭ زاۋىتتىق سىناقتارى قازاقستان­دىق مامانداردىڭ قاتىسۋى­مەن اتقارىلادى. «بايتەرەك» كەشەنىنەن «سويۋز-5» زىمى­ران-تاسىعىشىنىڭ العاشقى ۇشى­رىلۋى 2025 جىلعى جەلتوقسانعا جوسپارلانعان, – دەدى تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ.

جالپى وتىرىس قورىتىن­دىسىندا ورمان شارۋاشىلىعى جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوباسى مەن اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە ماسەلەلەرى جونىندەگى قۇجات ەكىنشى وقىلىمدا قارالىپ, سەناتقا جولداندى.