وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن جاس نەمىس قالامگەرى ارتۋر ۆايگاندپەن سويلەسىپ وتىرعانىمدا, ونىڭ راقىمجان قوشقارباەۆ تۋرالى ىزدەنىپ جۇرگەنىن ءبىلدىم. تاريحتى جاقسى بىلەتىن ارىپتەسىمىزگە سول ساتتە قولقا سالىپ, قازاقتىڭ باتىر ۇلى تۋرالى زەرتتەۋىن نەگىز ەتىپ, ءوز كوزقاراسىن جازىپ بەرۋىن ءوتىندىم.
اراعا بىرنەشە كۇن سالىپ, ول ءوتىنىشىمدى ورىندادى. پوشتاما سوناۋ پراگادان كەلىپ تۇسكەن حاتتى قاز-قالپىندا اۋدارىپ, وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرمىن. «گەرمانيادا نەلىكتەن راقىمجان قوشقارباەۆتى ەشكىم بىلمەيدى؟» دەگەن تاقىرىپتاعى جازبانىڭ ۇزىن-ىرعاسى مىناداي:
ء«بىر جىل بۇرىن الماتىنىڭ شەت جاعىنداعى ءدامحانادا وتىرعانىمدا, ءبىر قارت كىسى ماعان «راقىمجان قوشقارباەۆتى بىلەسىڭ بە؟» دەگەن سۇراق قويدى. مەن باسىمدى شايقادىم. شىندىعىندا, بۇل ەسىمدى بۇرىن ەستىمەگەن ەدىم. قوشقارباەۆ – قىزىل ارميانىڭ قاتارىنداعى قازاق لەيتەنانتى. 1945 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە, وق جاۋدىرعان شايقاس كەزىندە, ول رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ جەڭىس جالاۋىن قادادى. بۇل قويىلىم ءۇشىن ەمەس, شىن مانىندە بولعان جاعداي. ول كەزدە راقىمجان نەبارى 21 جاستا ەدى. ول ءفاشيزمدى جەڭۋدىڭ, سوعىستىڭ اياقتالعانىنىڭ بەلگىسىن كورسەتۋ ءۇشىن ءوز ءومىرىن قاۋىپكە تىككەن.
الايدا ونىڭ ەرلىگى تۋرالى جەتكىلىكتى ايتىلمادى. كسرو-دا ۇنسىزدىك جايلادى, سەبەبى ءستاليننىڭ كەزىندە ونىڭ اكەسىنە «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپ تاعىلعان بولاتىن. گەرمانيادا دا بۇل ەسىم اتالمايدى. ويتكەنى بۇل ەلدە جادى تەك ءبىر عانا قۇتقارۋشىنى دارىپتەۋگە بەيىم: ول – رەسەي. جىل سايىن بەرليندە 8 مامىر – «ەۋروپاداعى جەڭىس كۇنى» قارساڭىندا «مەرەكەنى رەسەيلىكتەرمەن بىرگە ەسكە الۋ دۇرىس پا؟» دەگەن پىكىرتالاس تۋىندايدى. بۇل – وتە شەكتەۋلى كوزقاراس. سەبەبى ناتسيستىك گەرمانيانى تەك رەسەيدىڭ ەمەس, بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ جەڭىسى, قازاق, ۋكراين, گرۋزين, وزبەك, بەلورۋس سياقتى ونداعان ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان الىپ اسكەردىڭ جەتىستىگى.
ميلليونداعان ادام سوعىسقا قاتىستى, سونداي ساناقتاعى ادام قازا تاپتى. بىراق ولاردىڭ ەسىمدەرى ۇمىتىلىپ كەتتى, جادىدان ءوشىرىلدى. سەبەبى ولار نە رەسەيلىك, نە باتىستىق ۇلتشىل قاھارماندىق بايانعا سىيمايدى. 1945 جىلعى جەڭىس – رەسەيدىڭ عانا جەڭىسى ەمەس ەدى. بۇل – كەڭەس حالقىنىڭ ورتاق ەرلىگى بولاتىن. ون بەستەن استام رەسپۋبليكا ءوز ۇل-قىزدارىن مايدانعا اتتاندىردى. الايدا باتىس الەمىنىڭ بۇگىنگى بايانداۋىندا بۇل تاريح ءبىر عانا ادامعا تەلىنىپ كەتكەن. ءبىز وسى ارقىلى تەك شىندىقتى بۇرمالاپ قانا قويماي, ءوزىمىز قارسى شىعىپ جۇرگەن ۇگىت-ناسيحاتتىڭ ءدال ءوزىن قايتالاپ ءجۇرمىز.
كەيىن بەرليندەگى كارلسحورست اۋدانىندا ورنالاسقان گەرمان-رەسەي مۋزەيىنە باردىم – بۇل جەردە ناتسيستىك گەرمانيا وداقتاستار الدىندا رەسمي تۇردە تىزە بۇككەن. سونداعى قىزمەتكەرلەردەن: «سىزدەردە قوشقارباەۆ جايىندا دەرەكتەر بار ما؟», دەپ سۇرادىم. بىرنەشە كۇننەن كەيىن ولار ونىڭ كۇندەلىگىن تاۋىپ بەردى. سونىمەن قاتار «فرونتوۆيك» تىزە بۇكتىرۋ اتتى اسكەري گازەتتەگى ەسكى, مىجىلعان ءبىر ماقالانى دا قوسا بەردى. ونىڭ ءومىربايانىنىڭ قازاقشا باسىلىمى بەرلين قابىرعاسى قۇلاعاننان كەيىن قوقىسقا تاستالعان ەكەن. سەبەبى ول جاڭا پوستكەڭەستىك بايانداۋعا ساي كەلمەيتىن. سوندىقتان ۇمىت قالعان.
ال ءبىز گەرمانيادا ءالى كۇنگە دەيىن «رەسەيلىكتەرمەن بىرگە ەسكە الۋ كۇنىن وتكىزۋ ءالى دە تىيىم با؟» دەگەن تاقىرىپتاعى ماقالالاردى وقيمىز («Der Spiegel», 2025 جىلى 17 ءساۋىر). تاعى دا بارلىعى رەسەي اينالاسىندا ءوربيدى. بىلايشا ايتقاندا, ازات ەتۋ جۇگىن تەك ءبىر ۇلت كوتەرگەندەي بولىپ ەلەستەيدى. قالعان ۇلتتاردىڭ قۇرباندىعى قوسىمشا دەرەك قانا سەكىلدى. بەينە قوشقارباەۆ رەيحستاگقا تۋ تىكپەگەندەي.
بۇل – جاي عانا تاريحي سوقىرلىق ەمەس. بۇل دەگەنىمىز – مورالدىق ساتسىزدىك. كەڭەس جەڭىسىن تەك رەسەيگە تەلۋ ارقىلى ءبىز قوشقارباەۆتى 1945 جىلى ۇمىت قالدىرعان سول باياعى ساياساتتىڭ ءوزىن جالعاستىرىپ وتىرمىز. ءبىز ورتالىق ازيا, كاۆكاز بەن شىعىس ەۋروپادان شىققان ميلليونداعان جاۋىنگەردى قالاي ۇمىت قالدىرامىز؟ ءبىز سان قىرلى تاريحتى جالعىز عانا ەتنوۇلتتىق ميفكە اينالدىرماعانىمىز ءجون. ال مۇنداي كوزقاراس – بار تۇرعان ناسىلشىلدىك.
ەگەر گەرمانيا تاريحي جادىنى شىن مانىندە قۇرمەتتەگىسى كەلسە, وندا راقىمجان قوشقارباەۆ سياقتى ەسىمدەردى ەستە ۇستاۋى كەرەك. جەرتولەلەردە شاڭ باسىپ جاتقان كۇندەلىكتەردى, نازاردان تىس قالعان ءومىربايانداردى ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. سوناۋ الماتىداعى ءبىر كافەدە سول ءبىر قاريا سىبىرلاپ ايتىپ بەرگەن شىندىقتى ەسكەرگەن دۇرىس. ەسكە الۋ – تاريح ءۇنىن وشىرگىسى كەلگەن داۋىستارعا ادىلدىكپەن قاراۋ».
مەن وسى جازبانى اشىپ وقىپ وتىرىپ, جاڭا دا جاس ۇرپاقتىڭ كوزقاراسىنىڭ, ويى مەن ادىلدىككە دەگەن ۇستانىمىنىڭ ەشبىر شەت-شەكارامەن شەكتەلمەيتىنىنە كوزىم جەتتى. ايتپەسە نەمىس بالاسى قان-جوسا جىلداردا الىستاعى ءبىر قازاق باتىرىنىڭ تۋعان ەلىنىڭ تاڭداۋلى عيماراتىنا تۋ تىككەنىن ماقتانىشپەن ايتىپ, ونىڭ كوزسىز ەرلىگىنە قوعامنان ادىلدىك سۇرار ما ەدى؟