وسىنداي ەلەكتروندى سايتتى بىلەسىز بە؟
“ەشكىم دە, ەشتەڭە دە ۇمىتىلمايدى” دەگەن ۇران اياسىندا رەسەي فەدەراتسياسىندا كوپتەگەن يگىلىكتى جۇمىستار اتقارىلۋدا. سونىڭ ءبىرى –“مەموريال” اتالاتىن ەلەكتروندى مۇراعاتتىڭ دۇنيەگە كەلۋى. “وتان قورعاۋ جولىندا قازا تاپقانداردى ەستە قالدىرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى” رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتىنىڭ 2006 جىلعى 22 قاڭتارداعى №37 جارلىعىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلا باستاعان مۇراعاتتا قازىرگى ۋاقىتتا ون ەكى ميلليونعا جۋىق قۇجاتتاردىڭ ساندىق كوشىرمەلەرى جيناقتالعان. ونىڭ نەگىزىن كوپ ادامنىڭ قولى جەتپەي جۇرگەن رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىنداعى ساقتاۋلى تۇرعان جەكە ىستەردەن باستاپ قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, ءىز كەسۋشىلەردىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى ءوز بەتتەرىنشە ىزدەپ تاپقان مالىمەتتەرى قۇرايدى (قارا قاعازدار, گوسپيتال مەن مەدسانباتتىڭ قۇجاتتارى, كەڭەستىك اسكەري تۇتقىنداردىڭ تروفەيلىك كارتوچكالارى). ءتىپتى شەتەلدەگى باۋىرلاستار زيراتتارىنىڭ تولقۇجاتتارى دا بەرىلگەن. سايت اۆتورلارىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, مۇنداي جۇيەلەنگەن, مەملەكەت دەڭگەيىندەگى دەرەكتەر بازاسى بۇگىنگى تاڭدا ەشبىر ەلدە جوق كورىنەدى.
سايتتا ىزدەۋ جۇيەسى ءتيىستى جولعا قويىلعان, جەڭىل ءارى جىلدام اشىلادى. ونىڭ ۇستىنە مۇمكىندىگىنشە مالىمەتتەردىڭ الىنعان العاشقى كوزدەرى سكانەر ارقىلى كوشىرىلىپ بەرىلگەن. ولاردىڭ ىشىندە “دونەسەنيا و پوتەرياح”, “پاسپورتا سوۆرەمەننىح مەست زاحورونەني”, “دوكۋمەنتى ۆوەننوپلەننىح”, “دوپولنيتەلنىە دوكۋمەنتى” سەكىلدى رەسۋرستار سوعىستا قايتىس بولعاندار, حابارسىز كەتكەندەرگە قاتىستى كوپتەگەن مالىمەتتەردى سارعايعان قاعاز كۇيىندە كوز الدىڭىزعا اكەلەدى. “مەموريال” سايتىنا جاڭا مالىمەتتەر ءجيى سالىنىپ, جاڭارىپ تۇرادى. سوڭعى رەت وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جاڭارتىلدى.
مەن – تۋعان اتام اناربەكتى ىزدەستىردىم. جالپى, ول كىسى تۋرالى اۋىلداعى اپام بەكسۇلۋ, اكەم تۇرعانبەك ارقىلى بىلەتىندىگىم راس. ولاردىڭ ايتۋىنشا, اتام ستالينگراد تۇبىندە قايتىس بولعان. سولاي دەپ قارا قاعاز كەلگەن. جاساعان ەرلىگى ءۇشىن مەدالىنىڭ قوسا جەتكەندىگىن بىلەم. اكەم جەتىم بالا دەلىنىپ كامەلەتكە جەتكەنشە ۇكىمەتتەن جاردەماقى الىپ تۇرعان. قازا تاپقان جاۋىنگەردىڭ وتباسى دەلىنىپ بىرقاتار الىم-سالىقتان بوساتىلعان دەگەن سەكىلدى اڭگىمەلەرىن بۇعان دەيىن قۇلاعىم شالعان. سودان بولار مەن “مەموريالدان” اسا قاتتى “سەنساتسيا” كۇتكەن جوقپىن. ويتكەنى, كەزىندە رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىنا دا حات جازىپ, ودان جاۋاپ كەلمەگەن بولاتىن.
كوپ ۋاقىت وتپەي-اق ىزدەۋ جۇيەسى اتام تۋرالى ينتەرنەتتەگى بارلىق دەرەكتەردى الىپ شىقتى: “نومەر زاپيسي – 67065126, “فاميليا – كۋلتاسوۆ. يميا – اناربەك. داتا روجدەنيا – 1922. داتا ي مەستو پريزىۆا – 10.06.1942, چايانوۆسكي رۆك, كازاحسكايا سسر, يۋجنو-كازاحستانسكايا وبل, چايانوۆسكي ر-ن. ۆوينسكوە زۆانيە – ريادوۆوي. داتا ۆىبىتيا – 20.03.1943”.
اتام تۋرالى كوپ مالىمەتتى بىلمەيتىن بولىپ شىقتىم. وسى بويىنشا اتالعان سايتتىڭ “كەرى بايلانىس” ايدارىنا حات جولدادىق. ەلەكترونيكا زامانىنىڭ قۇدىرەتى جاۋاپ كوپ كۇتتىرگەن جوق. ەرتەڭىنە كەشكە قاراي مەنىڭ ەلەكتروندى جاشىگىمدە سوناۋ لەنينگرادتان كەلگەن جاۋاپ حات جاتتى. مۇراعات قىزمەتكەرى سولوۆەۆا ەلەنا حانىم جولداعان جاۋاپحاتتىڭ ۇزىن-ىرعاسىن قىسقارتىپ ايتقاندا سوعىس جولىن 1942 جىلدىڭ ماۋسىمىندا لەنينگراد تۇبىنەن باستاعان اتام پولشا جەرىندە قازا تاۋىپتى. ءبىز ويلاپ جۇرگەندەي ستالينگراد مايدانىنا قاتىسى بولماي شىقتى.
كىشكەنتاي عانا اۋىلدان شىققان ءبىر قازاق جاۋىنگەرىنىڭ, ءبىر قازاق بالاسىنىڭ مايدان جولى وسىلايشا قايعىلى جاعدايدا اياقتالادى. بار-جوعى 21 جاستا ەدى. ال ول كىسىمەن ءبىر تىزىمدە جۇرگەن تالاي ادامدار ءالى كۇنگە “پروپال بەز ۆەستي” بولىپ, تاڭبا سوعىلعان قالپىندا تۇر. سولاردىڭ اتى-جوندەرىن اتاي كەتەيىن, مۇمكىن ىزدەپ جۇرگەن تۋىستارىنا ءبىر پايداسى تيەر. اتامنىڭ قارۋلاستارى: (اتى-جوندەرى سايتتاعى سكانەرلەنگەن تۇپنۇسقا قۇجات بويىنشا جازىلعان قالپىندا وزگەرىسسىز بەرىلىپ وتىر, ءتىزىم قولمەن تولتىرىلعان) كۋلدىباەۆ سۋلتان, 1908 ج.ت, كەليمبەتوۆ ت. 1901ج.ت., كويلۋباەۆ اسحار, 1922 ج.ت., كراۆلەۆ الەكسەي, 1922 ج.ت., كارپەكوۆ سارباي, 1906 ج.ت., كەنەباەۆ تارتاي, 1901 ج.ت., كورگانباەۆ جاۋلباي, 1921 ج.ت., كەكەشيموۆ پەريتال, 1907 ج.ت., كيسىكوۆ ۋسيپبەك, 1907 ج.ت., كوزىركەەەۆ بايگەمە, 1900 ج.ت., كۋماربەكوۆ تۋرباي, 1917 ج.ت., كۋماربەكوۆ تۋۆك, 1921 ج.ت., مەنلۋباەۆ اكۋمان, 1912 ج.ت., مايمىسوۆ سەيدز, 1913 ج.ت., مايمۋسوۆ ۋسەرباي, 1902 ج.ت. (بارلىعى دا سول كەزدەگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى شايان اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان شاقىرىلعاندار).
سايتتاعى بەرىلگەن ەسكەرتۋلەرگە قاراعاندا, سوعىس جاعدايىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي كەيبىر كەزدە جاۋىنگەرلەردىڭ اتى-جوندەرى اۋىزشا دا جازىلعان كورىنەدى. سول كەزدەردە بۇرمالانىپ قاتە كەتۋى ابدەن مۇمكىن. سوعىستىڭ اتى سوعىس. ول جەردە اتى-جوندەرىن دۇرىستاپ جۇرەتىن ۋاقىتتىڭ دا بولماعاندىعى انىق. ونىڭ ۇستىنە ءىس قاعازدارى ورىس تىلىندە جۇرگىزىلدى. سەنىڭ قازاقشا اتى-ءجونىڭدى كومانديرلەردىڭ تۇسىنبەيتىندىگى ايتپاسا دا بەلگىلى.
اتام سوعىسقا 1942 جىلدىڭ جازىندا اتتانعان. ەگەر مايدانعا دەيىن ۇيلەنىپ كەتپەگەندە, وندا ومىرگە وسى ماقالانى جازىپ وتىرعان نەمەرەسى دە كەلمەگەن بولار ەدى. ءتىپتى ۇرپاقسىز دا وتەر مە ەدى. ال مايدانعا وتباسىن قۇرىپ ۇلگەرمەگەن قانشاما قىرشىن جاستار اتتانىپ, قانشاسى ۇرپاقسىز كەتتى. كۇيەۋىن مايدانعا اتتاندىرىپ, ءوزى تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى ەڭبەك ەتكەن بەكسۇلۋ اپا ول زاماندى ءالى كۇنگە دەيىن كۇرسىنە وتىرىپ ەسىنە الادى. بالاسى – تۇرعانبەكتى ەل قاتارىنا قوستى, قۇداي قالاسا جالعىزدىڭ تۇياعى بيىل الپىس توعىز جاسقا تولعالى وتىر. ودان التى ۇل, ءبىر قىز ءوسىپ-وندىك. قۇدايعا شۇكىر, اتامىز ۇرپاقسىز ەمەس. وسىلايشا اناربەكوۆتەر اۋلەتى جالعاسىپ كەلە جاتىر. اتامنىڭ مايدانداس دوستارى – شورابەك, ماناتبەك, ءسۇندەت اتالار بالا كەزىمىزدە ءبىزدى كورگەندە ەرەكشە ەمىرەنۋشى ەدى. بالامىز عوي, سوندا ىشتەي: “وسى كىسىلەر نەگە سونشا ءبىزدى جاقسى كورەدى, باسىمىزدان سيپايدى, نەگە سونشا قادالىپ ۇزاق قارايدى؟” دەپ ويلايتىنبىز. سويتسەك, ول كىسىلەر: ء“بىزدىڭ قۇرداسىمىز – اناربەك مارقۇمنىڭ نەمەرەلەرى عوي”, دەپ ويلايدى ەكەن عوي. كوز كورگەن دەگەن وسى.
اتام تۋىپ-وسكەن شىمكەنت وبلىسى, شايان اۋدانى (بايدىبەك) قوشقاراتا اۋىلىنداعى مەكتەپ اۋلاسىنا قويىلعان ەستەلىك تاقتاداعى تاسقا قاشالعان اتا ەسىمىن كورگەندە كەۋدەمدى ماقتانىش كەرنەيدى. ءيا, ول بىزگە بەيبىت ءومىردى سىيلاۋ ءۇشىن جانىن قيدى.
... جات جەردە قالعان اتا رۋحى تۋعان جەردى اڭساپ جاتقانداي اسەر ەتەدى. رۋحى قولداماسا, 65 جىلدان كەيىن وسى ماقالانى نەمەرەسى جازباس ەدى. جول ءتۇسىپ باسىنا بارىپ جاتساق تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن الا بارۋ پارىزىمىز بولماق. ازىرگە وسى جازبامدى اتامنىڭ رۋحىنا ارنايمىن.
وسىلايشا اتام تۋرالى قوسىمشا دەرەكتەر ينتەرنەتتەن تابىلدى. بۇل مىسال ءبىر جاۋىنگەردىڭ عانا تاريحى. سوعىستا حابارسىز كەتكەن تۋىستارىن ىزدەگەندەر نەمەسە قوسىمشا مالىمەت العىسى كەلگەندەر بولسا ەلەكتروندى مۇراعاتتى مىنا مەكەن-جايدان اشۋعا بولادى: “www.obd-ءmemorىal.ru”, ەلەكتروندى پوشتاسى: e-ءmaىl: obd-ءmemorىal@elar.ru. ال رەسەي فەدەراتسياسى ورتالىق مۇراعاتىنىڭ مەكەن-جايى: يندەكس 142100, موسكوۆسكايا وبلاست, گ. پودولسك, ۋل. كيروۆا, 74.
ەشكىم دە, ەشتەڭە دە ەشۋاقىتتا ۇمىتىلماۋى ءتيىس.
مۇحتار اناربەك ۇلى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
استانا.