پروفەسسور گريننىڭ شاكىرتى

وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندەگى فيزيكا دەپارتامەنتى, نانو­عىلىم, فوتوەلەكترلىك (PV) پلەن­كالار سالاسىندا پوس­ت­دوك­تورلىق قىزمەت اتقاراتىن جەرلەسىمىز جاڭا بۋىن فوتو­ەلەكترلى پلەنكالار, «پە­روۆسكيت» پوليكريستالدى كۇن ۇيا­شىقتار سالاسىنا زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. مۇندا عالىم تىكە­لەي پەروۆسكيت كۇن تورلارى تيىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى.

كەيىپكەرىمىزدىڭ دوكتور­لىق زەرتتەۋىنە الەمدىك PV نارى­عى­نىڭ 91%-ىن قامتىعان, عىلىم­­عا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان ­پروفەسسور مارتين گرين جەتەكشى­لىك ەتەدى. جاس عالىمنىڭ ەنەرگە­تيكا سالا­سىن­داعى ىزدەنىستە­رى­­نىڭ ناتيجەسى دە جوق ەمەس. بىر­قا­تار عىلىمي جۇمىستارى الەم­­دەگى الدىڭعى قاتارلى Q1 جۋر­نالىندا جا­رىق كوردى. سونىڭ ىشىندە ءبىرىن­شى اۆتور­لىق جانە قوسالقى ءبىرىن­شى اۆتور­لىق ماقا­لالارى عالام­دىق ەڭ كوپ سىل­تەمە جاسالاتىن ۇزدىك وندىق­تاعى عىلىمي جۋرنالدا جاريالاندى. سونى­مەن قاتار ن.مۇساحان ۇلى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە جاڭاعى پەروۆسكيت كۇن تورلارىن ەڭ ال­عاش جارىققا شىعارىپ, ال­عاش كوممەرتسيالاعان پرو­فەس­سورمەن سەرىكتەس توپتا جۇمىس ات­قارادى.

حالقىمىز «ۇستازى جاقسى­نىڭ ۇستانىمى جاقسى» دەپ بەكەر ايتپاعان. نۇرسۇلتان – عىلىمي جەتەكشى تاڭداۋدا ايى وڭىنان تۋعان جاس. ول 2017–2018 جىلدارى مانچەستەر ۋنيۆەرسيتەتىندە ماگيسترلىك ديسسەرتاتسياسىن ەلەكتر جانە ەلەكتروندى ينجەنەريا مەكتەبىنىڭ دوتسەنتى, جاسىل ەنەرگەتيكا (كۇن, جەل, جەر ت.س.س.) كۋرسىنىڭ نەگىزىن قالاعان قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور يەين كروۋدىڭ جەتەكشىلىگىمەن تابىستى قورعادى. مۇندا ول كرەمنيگە نەگىزدەلگەن كۇن باتارەياسىمەن جۇمىس جۇرگىزدى. بىردە پروفەسسور كروۋ: «كۇن ەنەرگەتيكاسى» پانىنەن ءدارىس وقىپ وتىرىپ: «وسى سالاعا ەرەكشە ۇلەس قوسقان, كرەمني كۇن باتارەيالارىنىڭ اتاسى, پروفەسسور مارتين گرين دەگەن اڭىزعا اينالعان اۋستراليالىق عالىم بار. ۇلكەن كىسى. سونىمەن جولىقتىم», دەپ اتاقتى عالىم تۋرالى اڭگىمەلەيدى. بۇعان قاعىلەز قازاق بالاسى ەلەڭ ەتە قالادى. ەندى ول اتى اڭىزعا اينالعان عالىممەن كەزدەسسەم دەپ ويلايدى.

ءسويتىپ, جاس عالىم الەم بويىنشا كۇن مەن جاسىل ەنەرگەتيكا سالاسىنا باعىتتالعان تۇتاس­تاي دەپارتامەنتى-فاكۋلتەتى بار جالعىز وقۋ ورنى اۋستراليا­داعى جاڭا وڭتۇستىك ۋەلس ۋنيۆەرسيتەتى ەكەنىن ءبىلىپ, ونىڭ نەگىزىن پروفەسسور گرين قالاعانىن تۇسىنەدى. كوپ ۋاقىت وتپەي جەتەكشىلەرىنە حابارلاسىپ, وزىق فوتوەلەكترلىك ماتەريالدارمەن جۇمىس ىس­تەۋگە نيەتتى ەكەنىن بىلدىرەدى. وسىلايشا, باياناۋىلدا تۋىپ, شەت جەرگە ءبىلىم ىزدەپ اتتانعان نۇرسۇلتان سول وقۋ ورنىندا ەكى جەتەكشىگە شاكىرت بولدى. سول ءساتتى ەسىنە العان ول: ء«بىرىنشى جەتەكشىم (پروفەسسور گريننىڭ شاكىرتى) ماعان: «ەكىنشى جەتەكشىڭ پروفەسسور گرين بولعانىن قالاي­سىڭ با؟» دەگەندە توبەم كوك­كە جەتكەندەي بولدى. وسىلايشا, بۇكىل الەمدىك عىلىمعا اتى شىق­قان عالىم گرينمەن تانىسىپ, اقىل-كەڭەسىن الدىم», دەدى.

وسى ارادا كەيىپكەرىمىز­گە: ء«سىزدىڭ زەرتتەۋىڭىز ەل عى­لىمىنا نە بەرەدى؟» دەگەن سۇراق قويدىم. ونىڭ جاۋابى سەنىم­دى شىقتى. «زەرتتەۋىم ەلىمىزگە پايداسى تيەدى دەپ ويلاي­مىن. سەبەبى پەروۆسكيت كۇن باتا­رەيا­­لارى – بولاشاقتىڭ تەحنو­لوگياسى. ال جاسىل ەنەرگەتي­كا سالاسىنداعى ءبىلىمىمدى, وكس­فورد ۋنيۆەرسيتەتىندەگى تاجى­ري­بەم­دى ەلدەگى ارىپتەستەرىمە جەتكىزۋگە تىرىسىپ ءجۇرمىن. مىسالى, بىرىنشىدەن, عىلىم مەن بىلىمگە قوسسام دەگەن ۇلەسىم. ەلىمىزدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە ارنالعان زەرتحانالار قۇرۋعا اتسالىسقىم كەلەدى. سونىمەن قاتار پەروۆسكيت كۇن باتارەيالارى مەن وپتوەلەكترونيكا بويىنشا وقۋ باعدارلاماسىن ازىرلەپ, جاس عالىمدارعا حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى بو­لۋعا كومەكتەسسەم دەيمىن. ەكىن­شىدەن, يننوۆاتسيالار جانە تەحنولوگيالىق دامۋ سالاسىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسىپ, ەلىمىزدە پەروۆسكيت كۇن باتارەيالارىن زەرتتەۋ ورتالىعىن اشۋعا ىقپال ەتە الار ەدىم. وكسفورد PV جانە قىتايداعى سەرىكتەستەرمەن بايلانىس ورناتىپ, تەحنولوگيا­لاردى ەلگە اكەلۋگە كومەكتەسۋ دە ماڭىزدى. بۇدان بولەك, پەروۆسكيتتىك كۇن باتارەيالارىن جەرگىلىكتى شيكىزاتتان جاساۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەپ كورۋگە بولادى», دەدى ول.

بۇعان دەيىن جاس عالىم ءبى­راز جەتىستىككە قول جەتكىزگەن. فوتوەلەكترلىك جانە بالامالى ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى لاۋازىمىن (وڭتۇستىك جاڭا ۋەلس ۋنيۆەرسيتەتى, اۋستراليا) يەلەندى. سونداي-اق تازا جانە جاسىل ەنەرگەتيكا تەحنولوگيالارى سالاسىنىڭ ماگيسترى (مانچەستەر ۋنيۆەرسيتەتى, بىرىككەن كورولدىك), جىلۋ ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ باكا­لاۆرى (B.Sc.) (ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتى) اتاندى. «عالامدىق تالانت ۆيزا» (بىرىككەن كورول­دىك) جانە «بولاشاق» ستيپەن­دياسىنىڭ يەگەرى.

شىندىعىندا, نۇرسۇلتان مۇساحان ۇلى – ەلىمىزدە پەروۆ­سكيت­تىك كۇن باتارەيالارىن ءون­دىرۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەپ, وسى سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋ جولدارىن قاراستىراتىن بىلىكتى مامان. ول جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن كەڭىنەن پايدالانۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ كومىر مەن مۇنايعا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋعا بولاتىنىن ايتادى. بۇل ونىڭ زەرتتەۋ سالاسىنداعى كوزدە­گەن ماقساتىنىڭ ءبىرى. قىسقاسى, عىلىم جولىنا ءتۇسىپ, ىرگەلى ىزدە­نىستەرمەن سوناۋ اعىلشىن ەلىندە جۇرگەن جەرلەسىمىزدىڭ ءار باستاماسى قۋانتادى.