قازاقستاندا جاسالعان!

وزىمىزدىكىن وزەككە تەپپەلىك وتاندىق ونىمدەردى ءوزىمىز تۇتىنىپ قانا قويماي, قازىر الىس-جاقىن شەتەلدەرگە ۇيالماي شىعارۋعا بولادى. ونەركاسىپتە دە, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋدە دە ءبىز ەگەمەندىك العان جىلدارى كوپ ىلگەرى كەتتىك. مەن ءوزىم بۇكىل سانالى عۇمىرىمدا اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقاندىقتان وسى سالاعا بايلانىستى وي-پىكىرىمدى بىلدىرگەندى ءجون سانايمىن. ءبىزدىڭ سەرىكتەستىك ەليتالى تۇقىم شارۋاشىلىعى بولىپ تابىلادى. بىزدە « القاپ – وڭدەۋ جانە ساۋدا» اۋىل شارۋاشىلىعى كلاستەرى جۇيەلەنگەن. شارۋاشىلىق 30 مىڭ گەكتارعا دەيىن ءداندى داقىلدار وسىرەدى. تاۋلىگىنە 50 تونناعا دەيىن ۇن تارتاتىن چەحيانىڭ «پروكو» ماركالى ديىرمەنىمىز جۇمىس ىستەپ تۇر. ءبىز وندىرىلگەن استىقتان جوعارى, 1 جانە 2 سورتتى ۇن تارتامىز, ءوزىمىزدىڭ «اتامەكەن» جشس-ءنىڭ نان زاۋىتى ارقىلى 25 ءتۇرلى نان-بولكە بۇيىمدارىن تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنامىز. سونداي-اق, 6 ءتۇرلى جارما جانە ماكارون ونىمدەرىن وندىرەمىز. بۇل استىق ونىمدەرىنە سۇرانىس جوعارى. ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز الىس-جا­قىن شەتەلدەردەن كەلەتىن ازىق-ءتۇ­لىككە قاراعاندا ساپالى دا ءدامدى ءارى جۇعىمدى ەكەنىن دالەلدەپ جاتۋ­دىڭ ءوزى ارتىق. مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا تابىسسىز ەمەسپىز. مال بور­­­داقىلاۋ الاڭىندا جىلىنا 1 مىڭ­نان استام ءىرى قارا سەمىرتىلەدى. تايىنشالار 18-20 ايلىعىندا 450-500 كەلى تارتادى. وسىندا بورداقىلانعان مال ەتىن وڭدەۋ ءۇشىن شۇجىق تسەحىن اشتىق. تسەح جۇمىسى تەز ارادا ءبىر ارناعا ءتۇستى, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن شۇجىقتارعا اۋدان تۇگىلى, قالالىقتار دا تاپسىرىس بەرەدى. قازىر قالاداعى «اتامەكەن» جشس-ءنىڭ دۇكەندەرىنە كۇنارا 500-600 كەلى 30-عا جۋىق ءتۇرلى ەت-شۇجىق ونىمدەرى شىعارىلادى. ولاردىڭ باعالارى دا ارزان ءارى ءدامدى, سوندىقتان دا ءوتىمدى. وسىنداي ساپالى ونىمدەردى ەكسپورتقا ۇيالماي شىعارۋعا ابدەن بولادى. وبلىس ورتالىعىنداعى جارمەڭكەلەردە سەرىكتەستىكتىڭ ەت-شۇجىق ونىمدەرىن قىل ۇستىنەن ءبولىپ الىپ كەتەدى, سۇيەك-ساياق, ىشەك-قارىن دا كادەگە جاراتىلادى. ونىمدەرىمىزدى استانادا وتكەن جارمەڭكەلەرگە اپارىپ, العىس ارقالاپ قايتقان كەزدەرىمىز دە بولدى. ال, ەت ونىمدەرىنە كەلسەك, كە­زىندە ءوزىمىز تاڭعالىپ, تاڭ­داي قاعاتىن كورشىلەس رەسەي قالا­لا­رىنىڭ شۇجىق ونىمدەرىنەن ساپاسى جانە دايىندالۋى, دامدىلىگى مەن ادام اعزاسىنا جۇعىمدىلىعى جاعىنان الدەقاشان اسىپ ءتۇستى دەپ ويلايمىن. رەسەيدىڭ ورىنبور وبلىسىنىڭ اۋداندارىمەن ارا­لاس-قۇرالاسىمىز, بارىس-كەلى­سىمىز بۇرىننان قالىپتاسقان. سە­رىكتەستىك بازاسىندا رەسەيلىك اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار ءوندىرۋ­شىلەرىمەن تاجىريبە الماسۋ با­عىتىندا كەزدەسۋلەر مەن سەمينارلار وتكىزىلىپ تۇرادى. ءساتى ءتۇس­كەندە ولارعا دا بارىپ تۇرامىز. مۇنداي ارىپتەستىك جانە ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس, ەكونوميكالىق بايلانىستار ەكى جاقتى ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتان دا كۇتەرىمىز كوپ. وسى ارقىلى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا تىڭ جولدارى اشىلاتىنىنا سەنىم مول. وسىنداي ارىپتەستىك قاتىناستار بولعاندىقتان ونىمدەرىمىزدى دە شىعارىپ تۇراتىنىمىز بار. سون­دايدا كورشىلەرىمىز ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدى الۋعا ىنتالى. مۇ­نىڭ ءوزى ءوز ونىمدەرىمىزدى وزەك­كە تەپپەي, ىشكى نارىعىمىزدى تو­لىق ءوز ونىمدەرىمىزبەن نىعايتۋعا باسىمدىق بەرىلەتىندەي قادامدار جاسالۋى كەرەكتىگىن العا تارتادى. ارزان ەكەن دەپ ءدامسىز, ادام اعزاسىنا دارۋمەندىگى كەم شەتەلدىك ازىق-ت ۇلىككە قۇراق ۇشۋدى قوياتىن كەز جەتتى. قازىر الىس-جاقىننان جەت­كىزىلگەن ءسۇت ونىمدەرى دۇكەن ءسو­رەلەرىن, بازارلاردى جايلاپ الدى. جاقىندا ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمىندا جاريالانعان جۋرناليست گۇلزەينەپ سادىرقىزىنىڭ اكادەميك تورەگەلدى Iشارمانوۆپەن جاساعان «وتاندىق ونىمدەردىڭ ورنى بولەك, وتانداستارىم» اتتى سۇحباتىن وقىپ, جۇيەلى سوزگە, اقىلعا قونىمدى ويلارعا ءتانتى بولدىم. اكادەميك اعامىز ستەريل­دەنگەن ءسۇت ونىمدەرى ۇزاق ساق­­تالعانىمەن ادام دەنساۋلىعىن نىعايتاتىنداي قاۋقارى شاما­لى ەكەنىن دالەلدەپ تۇرىپ ايت­قانى ۇنادى. جالپى, ۇزاق ساقتالاتىن ازىق-ت ۇلىككە ءتۇرلى قوسپالار قو­سىلاتىنىن دا جاسىرماي جەت­كىزدى. سوندىقتان وتاندىق فەرمەرلەر وندىرگەن ونىمدەردى تۇتىنۋ پايدالى دەمەكپىن مەن دە. شىنى كەرەك, قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنا ەشتەڭە جەتپەيدى. شارۋاشىلىقتا قىمىز اشىتىپ, شۇبات وندىرەمىز. اۋىل تۇر­عىندارى بۇل باستامامىزعا ريزا بولۋدا. جالپى, «بىرەۋدىڭ قاڭ­سىعى, بىرەۋگە تاڭسىق» دەگەندەي, ءوز ونىمدەرىمىزدىڭ وركەنىن ءوسى­رەتىندەي ىستەر جاساۋ پايدالى دە­گىم كەلەدى. امانقوس تولەۋوۆ, «ستەپنوە» جشس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. اقتوبە وبلىسى, قارعالى اۋدانى.

كەلەشەگى كەمەل كاسىپورىن

ەلىمىزدە ازىرگە بالاماسى جوق ەنەرگەتيكالىق قازاندىق جابدىقتارىن سەريالاپ شىعارۋ جوباسىن يگەردى

ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ءبىرىنشى بەسجىلدىقتىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن وزىق جوبالاردىڭ ءبىرى پەتروپاۆل اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتىندا ورنالاسقان. ءبىز كاسىپورىننىڭ باس ديرەكتورى قۋانىش ءبيشىموۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ارتىقشىلىقتارى جونىندە ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. – قۋانىش ەرداۋلەت ۇلى, الدىمەن كاسىپورىننىڭ قازىرگى دامۋ جايى مەن الەۋەتىنە توق­تالىپ وتسەڭىز؟ – وڭىردەگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ قورىتىن­دىلارىنا كوز جۇگىرتەر بول­ساق, ىلگەرى باسۋشىلىق بار. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 38 ميلليارد تەڭگەنىڭ 31 جوباسى ەنگىزىلىپ, 2 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ كوزدەلسە, تاپسىرمالاردىڭ مەزگىلىمەن ورىندالعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. ەلىمىزدە ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى سانالاتىن اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى گاز-مۇناي سالاسىنا ماماندانعالى وتاندىق تاۋار ءوندىرىسىنىڭ كولەمى مولايىپ, «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن لايىقتى مارتەبەگە يە بولدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتى مەن الەۋەتى ارتىپ, وسى زامانعى سۇرانىسقا ساي جەتەكشى كومپانيالارمەن ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋ, تەحنولوگيالاردى جاڭعىرتۋ باستامالارىن يگەرۋگە بەلسەنە كىرىستى. قازىر مۇندا 1500-دەي ادام ەڭبەك ەتەدى. بىلتىر ورتاشا ايلىق جالاقى 100 مىڭ تەڭگەدەن اينالدى. بيىل 7,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ونىمدەرىن شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. – دەمەك, ەنەرگەتيكالىق قازاندىق جابدىقتارىن شى­عارۋعا تاڭداۋدىڭ سىزدەرگە ءتۇسۋىن كورسەتىلگەن ۇلكەن سەنىم دەپ قابىلداعان ابزال شىعار؟ – سولاي دەسە دە بولادى. بۇل جوبانى «قازاقستان ينجي­نيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسى قارجىلاندىردى. ونداعى باس­تى ماقسات قازاقستاندىق ۇلەس مولشەرىن ودان ءارى ۇلعايتا وتىرىپ, ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار ەكسپورتقا جول اشۋ بولىپ تابىلادى. «ەنەرگەتيكالىق قازاندىق قوندىرعىسىن دايىنداۋ بويىنشا ءوندىرىس قۇرۋ» ينۆەستيتسيالىق جوباسىنىڭ قۇنى 600 ميلليون تەڭگەگە پارا-پار. جوبا شەڭبەرىندە ەنەرگەتيكالىق قازاندىق جابدىقتارىن سەريالاپ شىعاراتىن فيندىك جوعارى تەحنولوگيالى اۆتوماتتى جەلى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇرىن مەمبراندى پانەلدەر جارتىلاي فابريكات كۇيىندە جەتكىزىلىپ, سودان كەيىن عانا وڭدەلىپ, دايىن ونىمگە اينالدىرىلسا, ەندى جاڭا جەلىنىڭ قىزمەتى مەمبراندى پانەلدەردى كەز كەلگەن ديامەتر مەن مولشەردە جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە تسەحتا استانالىق جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنا ارنالعان ونىمدەر ازىرلەنۋدە. الداعى ۋاقىتتا كاسىپ­ورىننىڭ بۇل ونىمدەرىن تمد مەم­لەكەتتەرىنىڭ ءىرى ەلەكتر  ەنەرگەتيكا ستانسالارى دا تۇتىناتىن بولادى. اسىرەسە, ەنەرگەتيكالىق نىساندار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. جاڭا كەشەن تولىق قۋاتىنا كوشكەن كەزدە كاسىپورىنداردىڭ وتاندىق ءوندىرىس جابدىعىنا دەگەن قاجەتتىلىگى قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. جوبا جىلىتۋ جۇيەسى قالپىنا كەلتىرىلگەن, ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالارى قۇراستىرىلىپ, قايتا جابدىقتالعان تسەحتا بوي كوتەرگەندىكتەن, قاراجات ءبىز ويلاعاننان از جۇمسالدى. جاب­دىقتاردى سەريالاپ شىعارۋ جىلىنا ەكى مىڭ تونناعا دەيىن ەنەرگەتيكالىق قازاندىق قون­دىرعىلارىن ازىرلەۋگە ايقارا جول اشادى. 44 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. بۇگىنگى كۇنى اقتوبە, پەتروپاۆل جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىمەن, رەسەيدىڭ «سيبەنەرگوماش» كومپانياسىمەن شارت جاسالدى. باسقا دا مۇمكىندىكتەر ءجىتى قاراستىرىلعان. – وزىق جوبالار مەن تەح­نولوگيالاردىڭ تاعى قانداي تۇرلەرى يگەرىلدى؟ – تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭدە گاز-مۇناي, تەمىرجول سالالارى ءۇشىن ەكى جۇزدەن استام ارنايى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپپىز. ولاردىڭ اراسىندا مۇناي-گاز ۇڭعىمالارى, بۇرعىلاۋعا ارنالعان جابدىقتار, جۇك كو­تەرگىش-كولىكتىك تەحنيكا, ماشينا جاساۋ قوسالقى بولشەكتەرى, ەنەرگەتيكالىق قوندىرعىلار ۇلكەن سۇرانىسقا يە. زاۋىتتىڭ نەگىزگى تاپسىرىس بەرۋشىلەرى جەتەكشى مۇناي جانە تەمىرجول كومپانيالارى, بىرلەسكەن كاسىپورىندار بولعان­دىقتان, تاپسىرىس كو­لەمى مەن ءونىم تۇرلەرى ارتىپ كەلەدى. سوعان وراي مۇناي-حيميا, ەنەرگەتيكا سالالارى ءۇشىن جىلۋ الماستىرعىشتار, اۋامەن سالقىنداتاتىن اسپاپتار, گيدراۆليكالىق قۇرالدار, جىلجىمالى قۇرام بولشەكتەرى, تاعى باسقالار قۇراستىرىلادى. ۇكىمەتتىڭ وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ ساياساتىنا سايكەس الدا قازاقستاندىق ۇلەس مولشەرىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋ مىندەتتەرى تۇر. اڭگىمەلەسكەن ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان». سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن تالعات تانىباەۆ.

ءىرى قۇرىلىستار ءبىزدىڭ بەلتەمىرسىز بيىكتەمەيدى

ەلىمىزدە ءىرىلى-ۇساقتى قۇرىلىستار قاي ۋاقىتتا دا توقتاعان ەمەس. الايدا, ونىڭ نەگىزگى ماتەريالى – ارماتۋرالار رەسەيدەن تاسىلاتىن. مىنە, ەكى جىلدان بەرى قۇرى­لىستىڭ بەلى سانالاتىن ارماتۋرالاردى قوستانايدا «ەۆرازكاسپيانستال» زاۋىتى ءوندىرىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ كاسىپورىن ۇدەمەلى يندۋستريالى-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعىندا قولعا الىنىپ, حالىق يگىلىگىنە جاراعان ءىرى جوبانىڭ ءبىرى بولاتىن. 2013 جىلى جەلتوقسان ايىندا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جالپىۇلتتىق تەلەكوپىردە زاۋىت سالتاناتتى تۇردە جۇمىسىن باستادى. جوبا قۇنى مەملەكەتكە 18,6 ميلليارد تەڭگەگە تۇسكەن كاسىپورىن تولىق قۋاتىنا كوشكەندە جىلىنا 450 مىڭ توننا قۇرىلىس مەتالل يلەگىن شىعاراتىن بولادى. 256 قوستانايلىق وسى وندىرىستەن جۇمىس ورنىن تاپتى.

مۇنداي كاسىپورىن بۇرىن قوستاناي وڭىرىندە بولعان جوق. ول شىعاراتىن جاڭا ءونىمنىڭ ءتۇرى ا-500سپ ارماتۋراسى دەپ اتالادى. سونىڭ ارقاسىندا تەمىر-بەتون قۇرىلىمىنىڭ بەرىكتىگى 25 پايىزعا دەيىن كۇشەيەدى. وتكەن جىلى مەجەلەگەن 150 مىڭ توننا ارماتۋرا ءوندىرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ۇجىم كۇنى-ءتۇنى ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەدى. ءبىز مۇنى قيىندىق دەپ سانامادىق, قايتا بۇل جۇمىسشىلاردىڭ بارلىعىنا ۇنادى. سونىڭ ارقاسىندا قوستاناي وبلىسىندا ەڭ كوپ جالاقى ءبىزدىڭ ۇجىمعا تيەسىلى. ايىنا ءار جۇمىسشى 167 مىڭ تەڭگە الادى. وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا ءتۇرلى ديامەترلى 62 مىڭ توننا ارماتۋرا شىعارساق, ال بۇل كورسەتكىش ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا 92 مىڭ توننا بولدى. بۇل ءونىمنىڭ قۇنىن سۇراساڭىز 11 ميلليارد تەڭگە تۇرادى! سۇرانىس جاساعاندارعا 75 مىڭ توننا ارماتۋرا ارتتىق. ونىڭ ىشىندە 12 مىڭ تونناسىن رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان قۇرىلىسشىلارىنا جىبەردىك. بيىل 365 مىڭ توننا ارماتۋرا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل زاۋىت قۋاتىنىڭ 80 پايىزى دەگەن ءسوز. بۇگىندە زاۋىت تاۋلىگىنە 16-20 ۆاگون مايدا سورتتى مەتالل يلەك ارتادى. بۇرىن كەرەعار كورىنىستەر كوپ بولدى عوي. جەرىمىزدە تەمىر كەنىنىڭ الىبى بولا تۇرا, قۇرىلىس ماتەريالدارىن سىرتتان تاسىدىق. ارينە, بۇل زاۋىتتى ىسكە قوسۋ ءۇشىن مەتالل يلەك شىعارۋدا تاجىريبەسى وزىق رەسەيمەن, ۋكراينامەن بىرلەستىك, ولاردان جابدىق الدىق. ەندى «ەۆرازكاسپيانستال» زاۋىتى ارماتۋرامەن بۇكىل ەلىمىزدىڭ سۇرانىسىن جابادى. ەشكىم ەشقايدان قۇرىلىسقا ءبىرىنشى قاجەتتى بۇل ماتەريالدى ىزدەپ سارىلمايدى. قوستانايعا كەلەدى دە ارتىپ كەتەدى. ءارى ارزان, ءارى ساپالى, ءارى جاقىن. قاي ەلدە, قاي جەردە بولسىن قاشاندا قۇرىلىس جۇرەدى. سول قۇرىلىستار ءبىزدىڭ زاۋىتتىڭ ءونىمىنسىز بيىكتەمەيدى. سۇرانىسقا يە ءونىم شىعاراتىن ەلدە داعدارىستان قورقىنىش بولماۋى ءتيىس. بۇل كۇندە زاۋىتتا قايناعان جۇمىس. شىعاراتىن ونىمگە ەمەس, قايتا سونى ارتاتىن تەمىرجول تۇيىعىنىڭ ەسكىلىگىنە بايلانىستى ماسەلە كوتەرىپ وتىرمىز. ونىڭ وندىرىستىك-سمەتالىق قۇجاتتارىنا دەيىن دايىن. بۇل جەرگىلىكتى جەردە شەشىمىن تاباتىنىنا سەنىمىمىز زور. ءبىزدىڭ بۇل پروبلەمامىزدىڭ ءوزى داعدارىسقا قارسى قيمىل سەكىلدى. سەرگەي سوتنيكوۆ, «ەۆرازكاسپيانستال» جشس ديرەكتورى. قوستاناي.

جاڭعىرۋدان – جاسامپازدىققا!

مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى ەلىمىزدەگى كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىنا ەكپىن بەرىپ, جاڭارۋىنا جول اشتى. بۇل باعدارلامانىڭ شاپاعاتىن كورگەن كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى – ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر مينەرالدى تىڭايتقىشتار دايىندايتىن كاسىپورىن – اقتاۋداعى «قازازوت» جشس. يندۋستريالاندىرۋ باعى­تىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا جاڭعىرتۋ مەن قايتا قۇرىلىمداۋدان وتكەن زاۋىت زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار ورناتۋ ناتيجەسىندە جاڭا تەحنولوگيامەن جۇمىس جاساي باستادى, زاۋىتتا جۇمىس جاسايتىندار سانى 30 ادامعا ارتتى. «قازازوت» جشس سينتەتي­كالىق سۇيىق جانە گاز ءتۇ­رىندەگى ءمۇساتىر جانە ءمۇساتىر سەليترا­سىن, سونداي-اق ءالسىز ازوت قىش­قىلىن  وندىرۋمەن اينالىسادى. سۇيىق ءمۇساتىر ەلىمىزدەگى «قازاتومونەركاسىپ» بولىمشەلەرىنە, تارازداعى «قاز­­­­­­فوسفات» جشس-نا تەحنو­لو­گيالىق قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن جىبەرىلسە, ءمۇساتىر سەليتراسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا مينەرالدى تىڭايتقىشتار رەتىندە جانە تاۋ-كەن ءوندىرىس سالاسىندا قوپارۋ جۇمىستارى ءۇشىن قوسپالار دايىنداۋعا قولدانىلادى. جاڭارۋ مەن جاڭعىرتۋدان وتكەن زاۋىتتا ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ازەربايجان, تۇرىكمەنستان, ۆەنگريا, لاتۆيا, ليتۆا, مولداۆيا, پولشا, ەستونيا, بولگاريا, رەسەي, ۋكراينا جانە قىرعىزستان نارىقتارىنا ەكسپورتتالاتىن ءونىم ساپا جاعىنان الەمدىك نارىقتا باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الادى. سوڭعى ايلاردىڭ وزىندە 50 مىڭ توننادان استام ءونىمدى شەت مەملەكەتتەرگە شىعارعان زاۋىتتىڭ قۋاتى ارتا تۇسەدى دەپ كۇتىلەدى.  جاڭعىرتۋ اياسىنداعى قۇنى 5 610 ملن. تەڭگە قۇرايتىن جوبا تولىق قۋاتىنا ەنگەندە ءمۇساتىر ءوندىرۋ كولەمىن جىلىنا 200 مىڭ تونناعا, ءالسىز ازوت قىشقىلىن وسىنداي ۋاقىت مەرزىمىندە 270 مىڭ تونناعا, ءمۇساتىر سەليتراسىن 330 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ مەجەلەنگەن. ماڭعىستاۋ دالاسى ارقىلى «جەزقازعان-بەينەۋ» جانە «وزەن-تۇرىكمەنستانمەن مەملەكەتتىك شەكارا» جاڭا تەمىرجول جەلى­لەرىنىڭ اشىلۋى, سونداي-اق اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز پورتىنداعى مۇمكىندىكتى ارتتىرۋ جۇمىستارى «قازازوت» جشس-نىڭ جۇمىس كولەمىن ارتتىرىپ, ەكسپورتتىق الەۋەتىن كەڭەيتۋگە جول اشادى. قازىر ءۇندىستان, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, پارسى شىعاناعىنا جەتۋ جولدارىن قاراستىرۋ باعىتىندا تۇرىك­مەنستانمەن كەلىسسوزدەر جۇرۋدە. كاسىپورىن جۇمىسى ءوز ىر­عاعىن تابىستى جالعاستىرىپ كەلەدى. مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان قولداۋدى مامانداردىڭ تاجىريبەسىمەن لايىقتى ۇشتاس­تىرىپ, قىزمەت ەتۋ ارقىلى كوكجيەگىمىزدى كەڭەيتىپ, ءونىم ساپاسىن ارتتىرىپ, ساپالى «قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ۇلگىسى» بولا الامىز دەگەن ويدامىز.  كەڭەس وراقوۆ, «قازازوت» جشس ديرەكتورى.  ماڭعىستاۋ وبلىسى. سۋرەتتى تۇسىرگەن  سەرىك  مايەمەروۆ.