بيىل ۇلى ابايدىڭ تۋعانىنا 180 جىل. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سۇلۋ كوكشەنىڭ بۋرابايىندا وتكەن قۇرىلتايدا اباي ورتالىقتارى ارقىلى الەمگە قازاقتىڭ مادەنيەتىن دارىپتەيمىز دەدى.
ابايتانۋشى عالىم سەيدالى ورازاليەۆ بۇل حاباردى قۋانا-قۋانا قابىلدادى. ويتكەنى قازاق دەگەنىمىز اباي. ابايدى تانىعانىڭ قازاقتىڭ كىم ەكەنىن بىلگەنىڭ. ال ابايدىڭ رۋحاني الەمى يسلام دىنىنەن تامىر تارتادى. اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ وزەگى اسىل دىندە جاتىر.
«اباي ءوزىنىڭ ولەڭى مەن قارا سوزدەرىندە شىن يمان يەسى بولۋعا, ادالدىقتان اتتاماۋعا, ادىلدىك جولىن تاڭداۋعا, ءبىلىم مەن عىلىمدى سۇيۋگە شاقىرادى. ءىلىم ۇيرەنۋدى يسلام ءدىنى قۇپتايدى. قۇران مەن حاديستەردە بۇل جايىندا كوپ ايتىلعان. ء«ىلىم ىزدەنۋ ءار مۇسىلمان ەر مەن ايەلگە پارىز». «عىلىم ءۇشىن قىتايعا بارساڭ دا ءبىلىم ال» دەگەن سەكىلدى حاديستەر تولىپ جاتىر. يسلام وقۋ مەن تاربيەگە كوپ كوڭىل بولەدى. سوندىقتان قۇنانباي قاجى ابايدى مولدادان ساۋات اشتىرىپ, اۋىل بالالارىنا ءبىر يمامدى جالداعان. سونداي-اق قۇنانباي قاجى ءوز اۋىلىنان, قارقارا قالاسىنان مەشىت سالدىرعان. 1876 جىلى مەككەگە قاجىلىق ساپارعا بارىپ, ءال-حارام مەشىتىنىڭ جانىنان قاجىلار تۇسەتىن قوناقۇي تۇرعىزادى. مەن ۋمرا قاجىلىعىنا بارعانىمدا سول ورىندى ىزدەپ تاپتىم. قازىر ول جەردە 26 قاباتتىق ءزاۋلىم قوناقۇي تۇر. ونىڭ قۇرىلىسى باستالماي تۇرعاندا ارابتار كەڭەستەر وداعىنان قۇنانباي جايىندا سۇراستىرعان ەكەن. بىراق ماسكەۋدەن ماردىمدى جاۋاپ الا الماپتى. ارينە بۇل ءبىز ءۇشىن وكىنىشتى جاعداي» دەدى عالىم.
ابايتانۋشىنىڭ پىكىرىنشە ۇلى اقىننىڭ مىنەزى, بولمىس-ءبىتىمى قازاقى-مۇسىلماندىق تاربيەنىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان. اقىن ءوزىنىڭ فيلوسوفيالىق ويلارىندا كوبىنەسە قۇران, حاديس ىلىمىنە سۇيەنگەن. سودان رۋحاني ءنار العان. «بۇل قۇران ادامداردىڭ ساناسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن جانە دىنگە بەرىك سەنگەندەرگە مەيىرباندىق ءۇشىن جىبەرىلگەن جەتەكشى» دەپ قاسيەتتى كىتاپتىڭ جاسيا سۇرەسىندە ايتىلعانداي, ابايدان الدىڭعى شىعىستىڭ شايىرلارى مەن وقىمىستىلارى دا ەڭبەكتەرىندە قۇرانعا كوپ ارقا تىرەگەن. عالىمنىڭ ايتۋىنشا اللا تاعالانىڭ «راحمان», «راحيم» دەگەن ەسىم-سيپاتتارى بار. سول ءىلىمنىڭ نەگىزىندە ابايدىڭ «ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى» دەگەن وي-تۇجىرىمداماسى تۋادى.
عالىم ءوز سوزىندە الاش قايراتكەرلەرى ابايدىڭ «تازا مۇسىلمان, تولىق ادام» انىقتاماسىنا كىرەتىنىن ايتادى. ويتكەنى ولاردىڭ كوپشىلىگى جاستايىنان مولدادان ساۋات اشىپ, مۇسىلمانشىلىق تاربيەنى بويلارىنا ءسىڭىرىپ ءوستى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانىنا شۇكىر, تاۋبە دەيدى ابايتانۋشى اعامىز. سول ەگەمەندىكتىڭ ارقاسىندا ەڭسەمىز تىكتەلدى. وشكەنىمىز جانىپ, جوعالعانىمىز تابىلدى. حالقىمىز قۇرىپ بارا جاتقان ءتىلىن ساقتاپ قالدى. ۇمىتۋلىعا اينالعان سالت-ءداستۇر, تاربيەسىن قايتا جاڭعىرتتى. ەڭ باستىسى اتا-بابا ۇستانعان اسىل دىنگە قازاق ەلى قايتا بەت بۇردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرگەن جەمىسى حالىق ءدىندى ۇستانۋعا ەركىندىك الىپ, عيبادات ورىندارى– مەشىتتەر مەن ءىلىم ورتالىقتارى – مەدرەسەلەر پايدا بولدى دەگەن وي ءبىلدىردى عالىم.
«اباي ءومىر سۇرگەن داۋىردە حالىق ەسكىشە حات تانيتىن. سوندىقتان ارابشا وقىپ, ونىڭ نە ماعىنا بەرەتىنىن اجىراتا الاتىن. سول سەبەپتى اباي قارا سوزدەرىندە كەيبىر ارابشا اتاۋلاردى سوزبە-ءسوز جازدى. سويتە تۇرا ونىڭ تۇپكى ماعىناسىن, قۇپياسىن اشۋعا تىرىستى. ماسەلەن 38-قارا سوزىندە «اللا تاباراكا ۋاتاعالانىڭ پەندەلەرىنە سالعان جولى قايسى؟ ونى كوبى بىلمەيدى. «تافاككارۋ فيعلا يللاھي» دەگەن حاديس ءشاريفتىڭ «يننالاھۋ يۋحيببۋل مۋقسيتين» دەگەن اياتتارعا ەشكىمنىڭ ىقىلاسى, كوڭىلى مەنەن عىلىمى جەتىپ قۇپتاعانىن كورگەنىم جوق.ء «اتامۋرۋن ءانناسا بيلبيرري ءۋااحسانۋ يننالاھۋ يۋحيببۋل مۇحسين»,ء «ۋاللازينا ءامانۋ ۋاعاميلۋ ساليحاتي ۋلاينا اسحابۋل ءجانناتي ءھام فيھا حاليدۋن» دەگەن اياتتار قۇراننىڭ ءىشى تولعان عامالۋس-ساليح نە ەكەنىن بىلمەيمىز. «ۋا ءاممالزينا ءامانۋ ۋاعاميلۋس ساليكاتي ءفايۋاففيھيم ءۋجۋراھۋم ۋاللاھۋ ءلا ءيۇحيب-بۋز-زاليمين» اياتىنا قاراساڭ, عامالۋس-ساليح زالىقتىقتىڭ زيددى بولار. ولاي بولعاندا عادالات رافعات بولۋعا كىمدە-كىمنىڭ ادىلەتى جوق بولسا, ونىڭ حاياسى جوق, كىمنىڭ ۇياتى جوق بولسا, ونىڭ يمانى جوق دەگەن, پايعامبارىمىزدىڭ سالاللاھۋ عالايھي ءۋاسساللامنىڭ حاديس ءشاريفى «مان-ءلا حاياۋن لاھۋ» دەگەن دالەل ءدۇر» دەگەن سەكىلدى سوزدەرمەن وي ساباقتايدى ۇلى ويشىل. وسىلايشا اباي يسلامدىق تانىم-تۇسىنىك ارقىلى ادامدارعا دۇرىس كوزقاراس پەن تاربيە جولىن كورسەتكىسى كەلدى. اقىننىڭ ويىنشا ادام كامىلدىككە تەك جاراتۋشىسىن تانۋ ارقىلى جەتەدى. زەردەسى مەن امال-ارەكەتى يمان نۇرىمەن قۋات العاندا عانا مۇسىلمان ناعىز تولىق ادامعا اينالادى. قۇدايدان بەزىنگەن ادام ار-ۇيات, ادامگەرشىلىكتەن دە جۇرداي بولادى دەگەن ويعا كەلەدى. ونى اقىن «راستىڭ ءبىر اتى – حاق, حاقتىڭ ءبىر اتى – اللا» دەگەن سوزىمەن راستايدى. ۇلى اقىن قازاقتى ءدىن يسلامنىڭ شۋاعىنا بولەتىپ, يمان مەن ادامگەرشىلىك شەڭبەرىنەن شىقپاي ءىلىم, ءبىلىم ىزدەنۋگە تالپىندىردى» دەدى س.ورازاليەۆ.
ايتقانداي اعامىزدىڭ جۋىردا «قۇران ءتىلىنىڭ سوزدىگى» اتتى زەرتتەۋ كىتابى جارىق كورگەلى جاتىر. ول رۋحانيات سالاسىنداعى تىڭ ىزدەنىس, ۇلكەن جاڭالىق بولماق. سەبەبى بۇعان دەيىن قاسيەتتى كىتاپتىڭ ىشىندە جازىلعان ايات, سۇرە سوزدەرىنىڭ ماعىناسىن ايشىقتاپ, ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن قازاق تىلىندەگى ەڭبەك جارىق كورمەگەن. وقۋلىق قازاقستاننىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ ءدىن ىستەرى كوميتەتى تاراپىنان ماقۇلدانعان. بۇل ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى سوندا وندا حاديستەردەن بولەك «تولىق ادام ىلىمىنە» نەگىز بوپ قالانعان اباي شىعارمالارىنىڭ تۇسىنىكتەمەلەرىنە دە كەڭىنەن ورىن بەرىلگەن. كىتاپتا كونەرگەن, قولدانىستان شىعىپ قالعان ەسكى سوزدەردىڭ نەمەسە ارابشا اتاۋلاردىڭ ماعىناسى باياندالاتىندىقتان ءتىل ءبىلىمىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دە قۇندى دۇنيە بولماق.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە, ابايدى تانۋ يسلام ىلىمىمەن قاتار ءجۇرۋى ءتيىس. اسىل دىنگە ءۇڭىلىپ بولماي اقىننىڭ بولمىسىن اشۋ ايتقان ويلارىن, شىعارمالارىن تولىق ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقتان اباي اڭساعان «تولىق ادام ءىلىمىن» جاساۋ ءۇشىن حالقىمىز ءبىرىنشى كەزەكتە رۋحاني كەمەلدىكتى بابالار ءداستۇرى مەن دىنىنەن ىزدەۋى ءتيىس.