اتوم ەنەرگياسى – تەحنولوگيالىق سەرپىلىس كەپىلى

اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنىڭ كەلەشەگى ۇلكەن مۇمكىندىككە جول اشادى. دەگەنمەن مۇنداي اۋقىمدى جوبانىڭ تابىستى ىسكە اسۋى عىلى­مي نەگىزگە, ساراپتامالىق قولداۋ­عا, كادرلار دايارلىعىنا جانە تەحنو­لوگيالىق الەۋەتتىڭ جوعارى بولۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. وسى تۇرعىدان العاندا ەلىمىز ءۇشىن ءار­بىر قادامدى مۇقيات ويلاستىرىپ, عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋ ماڭىزدى. عىلىم مەن ينجەنەريانىڭ توعىسقان تۇسىن­دا تۋىندايتىن وزەكتى ماسەلەلەر مەن نەگىزگى باسىمدىقتار جونىندە وتاندىق عالىمدار وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

 

ساراپتاما ساپاسى عىلىمعا نەگىزدەلۋى كەرەك

قانات بايعارين, نازارباەۆ ۋني­ۆەر­­سيتەتىنىڭ تۇراقتى دامۋ جونىندەگى ديرەكتورى, پروفەسسور:

– شيكىزاتقا تاۋەل­­­دىلىكتەن ارى­­لىپ, ءونىم ءون­­دىرۋدىڭ جو­­­­عا­رى دەڭ­­گە­يىنە كوشۋ قاجەتتىگى تۋ­را­­­­لى كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى. اتوم ەلەكتر ستان­ساسىن سالۋ جانە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ – وسى باعىت­­­تا­عى ناقتى قادام. بۇل ءسوزسىز عىلىم مەن ينجەنەريانىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. وسى جولدى ءار كەزەڭدە اقش, ەۋروپا ەلدەرى, رەسەي, قىتاي, كورەيا سياقتى بۇگىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىندا كوش باستاپ تۇرعان الپاۋىت مەملەكەتتەر تاڭداعان. الايدا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالىپ الىپ, قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدى تو­لىق قالىپتاستىرا الماعان ەلدەر دە بار. مۇنداي جاعدايدا ولار تۋىنداعان ماسە­لەلەردى شۇعىل شەشۋگە ءماجبۇر بولدى.

بۇگىندە عارىش جانە جوعارى ەنەرگيا فيزيكاسى سالاسىنداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەر الەمدەگى ەڭ وزىق باعىت سانالادى. بۇل سالادا قالىپتاسقان تاجىريبە ءبىلىم وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ بارىنە قولجەتىمدى. عىلىمي زەرتتەۋلەردە ماتەماتيكا, ينفورماتيكا سالاسىنداعى ەڭ ۇزدىك جەتىستىكتەر, سونداي-اق جاساندى ينتەللەكت, ۇلكەن دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ, ماشينالىق وقىتۋ ادىستەرى كەڭىنەن قولدانىلادى.

يادرولىق ەنەرگەتيكادا مىقتى ۇلتتىق ساراپتاما بازاسىنىڭ بولۋى – اتوم ەلەكتر ستانساسى توڭىرەگىندە عىلىمي, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم مەن ادامي كاپيتال قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى. ەلىمىزدە ەكونوميكاعا ەنگىزىلەتىن تەحنولوگيالاردى ءوزىمىز دەربەس باعالاي الاتىنداي بازالىق جانە ىرگەلى عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيى بولۋى كەرەك.

اتوم ەلەكتر ستانسالارى كومىر­قىش­قىل گازىنىڭ ايتارلىقتاي شىعارىن­دى­لارىنسىز ەنەرگيا وندىرەدى. بۇگىندە الەمدىك قاۋىمداستىق تۇراقتى دامۋ ءۇشىن اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ماڭىزىن مويىنداپ وتىر. اتوم ستانساسىنىڭ تەحنولوگيا­سىن تاڭداعاندا وندىرۋشىلەردىڭ جارناماسىنا نەمەسە باعاعا ەمەس, تەحنولوگيانىڭ ساپاسىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. اتوم ەنەرگەتي­كاسى سياقتى كۇردەلى سالادا باستى نازار ساپا مەن قاۋىپسىزدىككە اۋدارىلۋعا ءتيىس, ال ۇنەمدەۋ مۇندا شەشۋشى ءرول اتقارماۋ قاجەت.

ءبىز وسى تەحنولوگيالاردى ءوزىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ادامي الەۋە­تىمىز ارقىلى قانشالىقتى يگەرە الاتىنىمىزدى ناقتى ءبىلۋىمىز كەرەك. سونداي-اق ولاردى كۇندەلىكتى ءتيىمدى پايدالانۋعا دايىن بولۋىمىز قاجەت. ەنەرگەتيكالىق بالانستا اتوم ەنەرگياسىنىڭ بولۋى – بۇل تەك ەكونوميكا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مادەنيەت, قاۋىپسىزدىك پەن گەوساياسات ماسەلەسى. مۇنى قاراپايىم مىسالمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ءبارىمىز كۇندەلىكتى ومىردە ۇيالى تەلەفون, توڭازىتقىش, تەلەديدار سياقتى قۇرالداردى قولدانىپ, قوسىپ-ءوشىرۋدى بىلەمىز. بىراق ولاردى جوندەي الاتىندار از, ال جوندەيتىندەردىڭ ىشىندە دە قۇرىلعىنىڭ فيزيكالىق تابيعاتىن تۇسىنەتىندەر ساناۋلى. مىنە, ناعىز ساراپشىلار — سولار.

ءبىز دە يادرولىق رەاكتورلاردى جاساپ شىعاراتىن ەلدەردىڭ نارىعىندا تۇتى­نۋ­شىمىز. رەاكتور جاساۋعا ۇمتىلۋ مىندەت ەمەس شىعار, بىراق ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن تولىق ءتۇسىنىپ, باقىلاۋدا ۇستاۋىمىز كەرەك.

ەلىمىز اەس سالۋ شەشىمىن ىسكە اسىرۋعا تولىق دايىندالا الادى. ساراپتامالىق الەۋەتتى ارتتىرىپ, مامانداردى وقىتۋ قاجەت.

اتوم ەلەكتر ستانساسى — جاي عانا يادرو­لىق قازان ەمەس, ول جاساندى ينتەللەكت ەلەمەنتتەرى بار اۆتوماتتاندىرىل­عان جۇيە. ءبىز وسى كۇردەلى ينجەنەرلىك نىساندى باسقاراتىن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەردى, باعدارلامالىق جاساقتامانى قانشالىقتى يگەرە الامىز؟ اەس-ءتى تولىق باسقارۋ مەن باقىلاۋدى قالاي قامتاماسىز ەتەمىز؟ بۇل – ستانسانىڭ قاۋىپسىز ءارى زيانسىز جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن وتە وزەكتى سۇراقتار.

كەيبىرەۋلەر قولدانبالى زەرتتەۋلەردەن پايدا تابۋعا نەمەسە عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا بولاتىنىن ايتقانىمەن, يادرولىق ەنەرگەتيكا مەن عارىش سالاسىندا ىرگەلى عىلىمدى دامىتپاي تابىسقا جەتۋ مۇمكىن ەمەس. ونداي كوزقاراس ەلدىڭ بۇكىل شارۋاشىلىق جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ توندىرەدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت بار. چەرنوبىل ستانساسىنداعى اپاتتىڭ سالدارىن جويۋ ءۇشىن ءتۇرلى سالا عالىمدارى مەن ماماندارى شاقىرىلدى. ولاردىڭ اراسىندا ىرگەلى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسقان عالىمدار دا بولدى. ماعان دا سول كەزدە ءبىزدىڭ زەرتحانا جاساعان قۇرالداردى سىناقتان وتكىزۋگە قاتىسۋ بۇيىردى. بۇل قۇرالدار ستانسا مەن ونىڭ ماڭىنداعى راديواكتيۆتى شىعارىندىلاردى قاشىقتان انىقتاۋعا ارنالعان ەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ءبىزدىڭ قۋاتتى بولشەكتەر اعىنىن پايدالانۋ باعىتىنداعى زەرتتەۋلەرىمىز يادرولىق فيزيكامەن تىكەلەي بايلانىستى بولماعان. الايدا ىرگەلى عىلىمداعى تاجىريبەمىز راديواكتيۆتى كوزدەردى قاشىقتان ۆيزۋا­ليزاتسيالاۋعا جانە جوعارى رادياتسيانى تىكەلەي بايلانىسسىز ولشەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرالدار جاساۋعا كومەكتەستى. بۇل كوپتەگەن اپات سالدارىن جويۋشىلاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاپ قالۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.

ءدال وسى تاجىريبە ماعان عارىش جانە يادرولىق فيزيكا سالالارىنداعى حالىق­ارالىق عىلىمي ىنتىماقتاستىقتىڭ ما­ڭىزىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەردى. ويتكەنى بۇل سالالار كۇردەلى قول­دانبالى جانە پراكتيكالىق ماسەلەلەرگە كۇتپەگەن, تىڭ شەشىمدەر ۇسىنادى.

يادرولىق, عارىش جانە ماتەريالتانۋ سالاسىنداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەر عانا عىلىمدى قاجەت ەتەتىن وزىق تەحنولوگيا­­لار­دىڭ دامۋىنا جول اشادى.

ەلىمىز ىرگەلى عىلىمدى جۇيەلى دامىتۋى كەرەك. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتە مۇنداي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋعا مىندەتتى تۇردە قاراجات قاراستىرىلعانى ءجون. ناعىز عالىمنىڭ اينالاسىندا عىلىمي مەكتەپ قالىپتاسادى, وي-پىكىر قازانى قاينايدى, ۇزدىك عالىمدارمەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورنايدى, شاكىرتتەر تاربيەلەنەدى. ءيا, تۇلەكتەردىڭ ءبارى ۇلى عالىم بولماۋى مۇمكىن. بىراق ولار سول ۇدەرىستىڭ ءمانىن تەرەڭ تۇسىنەتىن مىقتى مامان بولىپ قالىپتاسىپ شى­عا­دى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى قولدانبالى عى­لىم مەن تاجىريبە سالاسىندا ءوز ورنىن تابا­دى.

قازىر ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە يادرولىق جانە عارىش عىلىمىنا نەگىزدەلگەن جاڭا سا­لانىڭ ساراپتامالىق دەڭگەيىن كوتەرەتىن ور­تا­لىق قۇرۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ ­جاتىر.

 

تاجىريبە مەن قۇزىرەتتىلىك بار

ەرلان باتىربەكوۆ, قازاق­ستان ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لىعىنىڭ باس ديرەك­تورى, پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلت­تىق عىلىم اكادە­مياسىنىڭ اكادەميگى:

– ەلىمىز تۇ­راق­تى الەۋ­­مەت­­تىك-ەكو­نو­­­مي­­­كا­لىق دامۋ­دى قام­­­­تا­­­ماسىز ەتە­تىن دۇ­­­رىس جولدى تاڭ­دا­­دى. بۇگىنگى تاڭدا اتوم ەنەر­­­­گەتيكاسى – جو­­عارى تەحنولوگيا­­­­لى ءارى قاۋىپسىز سالا. ونىڭ با­لا­ماسى جوق.

اتوم ەنەرگەتيكاسى تۇراقتى دامۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە, پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋعا, رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋعا جانە جوعارى تەحنولوگيالى سالالاردى دامىتۋعا ايتار­لىقتاي ۇلەس قوسا الادى. الايدا بۇل باعىتتا بۇكىل عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ كۇشىن بىرىكتىرىپ, ءتيىستى قولداۋ شارالارىن قابىلداۋ قاجەت.

ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى مەن ماتەريالدىق رەسۋرستارىن عىلىمي ماسەلەلەردى الەمدىك دەڭگەيدە شەشە الاتىن قۋاتتى عىلىمي ورتالىقتاردا شوعىرلاندىرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار بەيبىت اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ سالاسىنداعى عىلىمنىڭ دامۋ قارقىنىن ساقتاي وتىرىپ, سالانىڭ عىلىمي-تەحني­كالىق قولداۋىن قام­تاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇدان بولەك وسى سالاعا جوعارى بىلىكتى ماماندار مەن تالانتتى جاستاردىڭ كەلۋىنە قولايلى جاعداي جاسالۋعا ءتيىس.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدە عىلىم قالاشىقتارىن سالۋ تۋرالى تاپسىرماسى – عىلىمي جۇمىستى كۇشەيتىپ, قۇزى­رەتتەردى دامىتۋعا قوسىمشا سەرپىن بەرە­دى. وسى تاپسىرماعا سايكەس, مۇنداي قالا­شىقتاردىڭ ءبىرى اباي وبلىسىنداعى كۋر­چاتوۆ قالاسىندا, قازاقستان ۇلتتىق يادرو­لىق ورتالىعىنىڭ بازاسىندا قۇ­رىلۋعا ءتيىس. بۇل جوبا جۇزەگە اسقاندا يادرولىق في­­زيكا سالاسىنداعى عالىمدارعا عىلىمي جۇ­مىس جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي جاسالادى.

وسىلايشا مەملەكەت وزىندەگى ەڭ باستى رەسۋرس – عالىمدار مەن ينجەنەرلەردىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانا الادى.

اتوم ەنەرگەتيكاسى – وزىندىك ەرەك­شەلىگى بار سالا. بۇل سالانىڭ بارلىق وبەكتىلەرى تۇراقتى عىلىمي-تەحنيكالىق قولداۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. بۇل, ءبىر جاعىنان, تەحنولوگيا جەتكىزۋشىلەر ۇسىنعان تەحنيكالىق شەشىمدەردى تەكسەرۋ ءۇشىن قاجەت بولسا, ەكىنشى جاعىنان, اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قاۋىپسىزدىك پەن تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن تۇراقتى جەتىلدىرۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى.

قازاقستان ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لىعىنىڭ نەگىزگى قۇزىرەتتەرىنىڭ ءبىرى – اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قولدايتىن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ. مىسال رەتىندە بىرنەشە تابىستى اياقتالعان, الدە دە جۇزەگە اسىپ جاتقان جوبالاردى كەلتىرە الامىن. ماسەلەن, ۇياو جەڭىل سۋ رەاكتورلارىندا اۋىر اپاتتاردى دۇرىس باسقارۋ جولدارىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا بىرەگەي زەرتتەۋ كەشەنىن ءساتتى جۇرگىزدى. بۇگىندە الەمدە قولدانىلىپ جاتقان رەاكتورلاردىڭ 80%-دان استامى ءدال وسى تيپكە جاتادى.

ايتا كەتۋ كەرەك, ۇياو – اۋىر اپات جاعدايىندا اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ اكتيۆتى ايماعىنداعى ماتەريالداردىڭ بالقۋىن مودەلدەپ, تاجىريبە جۇرگىزە الاتىن الەمدەگى ساناۋلى ۇيىمداردىڭ ءبىرى. جاپوندىق «Toshiba» جانە «Marubeni» كومپانيالارىنىڭ تاپسىرىسىمەن «Cormit» جوباسى اياسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. جوبانىڭ ماقساتى – بەلسەندى ايماق بالقىعاندا پايدا بولاتىن بالقىمانى ۇستاپ تۇراتىن قۇرىلعى جابىندىسىن ازىرلەۋ مەن سول بالقىمانىڭ جوعارى تەمپەراتۋراسىنا توتەپ بەرەتىن قورعانىس ماتەريالدارىن تابۋ.

تاعى ءبىر ماڭىزدى جوبا — «Fukushima Debris». بۇل جوبا اياسىندا ۇياو ماماندارى فۋكۋسيما-1 اەس رەاكتورلارىنىڭ اكتيۆتى ايماعىنىڭ بالقىپ قاتقان قالدىق­تارىنىڭ قاسيەتتەرىن مودەلدەپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.

بۇل زەرتتەۋلەر اپاتتىڭ سالدارىن جويۋعا قاتىستى ماڭىزدى تەحنيكالىق شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەردى.

ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىزدە سۇيىق مەتالدى جىلۋ تاسىمالداعىشى بار, ءتورتىنشى بۋىنداعى بولاشاعى زور رەاكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى جۇمىستار ەرەكشە ورىن الادى. يادرولىق ەنەرگەتيكا جونىندەگى جاپونيا اگەنتتىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن بىرنەشە جىلعا سوزىلعان حالىقارالىق «Eagle» زەرتتەۋ باعدار­لاماسىنىڭ ەكسپەريمەنتتىك بولىگى ءساتتى اياقتالدى. جينالعان بىرەگەي دەرەكتەر بولاشاق يادرولىق رەاكتورلارداعى اۋىر اپاتتار كەزىندە سالداردى ازايتۋعا باعىتتالعان تەحنيكالىق شەشىمدەردى نەگىزدەۋگە مۇمكىندىك بەردى.

تەز نەيتروندى, ناتري جى­لۋ تاسى­مالداعىشى بار رەاك­تور­­لاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قولداۋ ماق­­سا­تىندا جۇرگىزىلگەن تاجىريبەلىك باعدار­لامالارىمىز جانە ولاردىڭ ناتي­جە­لەرىنە الەمدىك عىلىمي قاۋىم­داس­تىقتىڭ جوعارى قىزىعۋشىلىعى فرانتسيانىڭ اتوم جانە بالاما ەنەرگيا كوزدەرى جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ نازارىن اۋدارتتى. وسىدان كەيىن ءبىز بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي باستادىق. 2020 جىلى «Saiga» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستىك. جوبا ماقساتى – «Astrid» رەاكتورىنىڭ وتىن جيناعىنداعى جىلۋ تاسىمالداعىش شىعىنى جوعالعان كەزدەگى قىزمەتىن زەرتتەۋ. «Astrid» – قازىرگى كەزدە فرانتسيادا ازىرلەنىپ جاتقان, ناتري جىلۋ تاسىمالداعىشى بار تەز نەيتروندى رەاكتور.

سونىمەن قاتار ۇياو عالىمدارى رەسەيدە سالىنىپ جاتقان, تەز نەيتروندى جانە قورعاسىن جىلۋ تاسىمالداعىشى بار جاڭا برەست-ود-300 رەاكتورىنا ارنال­عان ۋران-ءپلۋتونيلى ءنيتريدتى ارالاس وتىننىڭ رەاكتورلىق سىناقتارىن وتكىزدى. بۇل سىناقتار اپاتقا جاقىن جاعدايلاردا جۇرگىزىلدى.

بۇگىندە ءبىز ءوزىمىزدىڭ يادرولىق رەاك­تور­لاردىڭ قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى تاجى­­ري­بەمىزدىڭ ارقاسىندا الەمدەگى ەڭ ۇزدى­ك­تەردىڭ بىرىنە اينالعانىمىزدى نىق سەنىممەن ايتا الامىز. ۇلتتىق يادرو­لىق ورتالىق بولاشاقتىڭ جاڭا عىلى­مي باعىتتارىن دا دامىتىپ جاتىر. تەر­مو­يادرولىق سينتەز تەحنولوگياسىن قولداۋ بويىنشا تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. بۇل – بولاشاقتىڭ ەكولوگيالىق تازا ءارى ءىس جۇزىندە تاۋسىلمايتىن قۋات كوزى.

ءبىز الەمدە بالاماسى جوق تەرمو­يادرولىق سينتەز قوندىرعىسى – «توكاماك» كتم-دى جاسادىق. سونىمەن قاتار ءبىز ءۇشىن جاڭا باعىت سانالاتىن سۋتەكتى ەنەرگەتيكا تەحنولوگيالارىن دا دامىتىپ جاتىرمىز.

اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالاردى نازار­باەۆ ۋني­ۆەرسيتەتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى, يادرولىق فيزيكا ينس­تيتۋتى سياقتى جەتەكشى شەتەلدىك جانە وتان­دىق ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ تاجىريبە مەن ءبىلىم قورىن مو­لايتىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەرەدى.

 

ءتيىمدىسى – سالاعا ينۆەستيتسيا سالۋ

تولەگەن قوجامقۇلوۆ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى:

– جيناقتالعان تاجى­­ريبە مەن قۇ­­­زى­رەت­تەر ەلى­­­­­­­­مىزدىڭ اتوم ەنەر­گەتيكاسى الدىندا تۇر­عان ماڭىزدى مىندەتتەردى شە­­­­­شۋى­­نە مۇم­­­كىن­دىك بەرەدى. وتان­­دىق عا­لىم­دار ءوز تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىن ەلىمىزدىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى باعدارلاماسىن دامى­تۋعا قولدانۋعا دايىن. بۇعان تولىق سەنىمدىمىن. ءبىزدىڭ عىلىمي-تاجىريبەلىك جۇمىستارىمىزدىڭ ناتيجەلەرى شەتەلدە دە كەڭىنەن تانىلىپ, مويىندالدى. ولار الەمدىك اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىز دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ جاتىر.

عىلىمدى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسى جەتكىلىكتى. ىرگەلى زەرتتەۋ­لەر ارقىلى عانا دۇنيەتانىم قالىپتاسىپ, بۇكىل ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە اينالاتىن جاڭا بىلىمدەر پايدا بولادى. ىرگەلى زەرتتەۋلەر ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىندا جۇرگىزىلۋى كەرەك. سەبەبى ولار بىلىكتى مامانداردى دايارلايدى. عىلىمعا سالىنعان قارجى كەيىن تۇلەكتەردىڭ ساپالى ءبىلىمى ارقىلى مەملەكەتكە قايتىپ كەلەدى.

بۇرىن عىلىمنىڭ جالعىز قوجايىنى دا, قارجىلاندىرۋشىسى دا مەملەكەت بولاتىن. بۇل كەزەڭ ارتتا قالدى. ەندى عىلىمعا جەكە قاراجات تارتۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالۋ كەرەك. عىلىمعا ينۆەس­تيتسيا سالۋ ءتيىمدى بولۋعا ءتيىس. قارجى سالۋشى ادام قاراجاتىنىڭ قايدا كە­تەتىنىن جانە قانداي ناتيجە كۇتەتى­نىن ناقتى ءبىلۋى قاجەت. ارينە, مۇندا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى قارجى­لان­دىرۋدىڭ ايىرماشىلىقتارىن ەسكەرگەن ءجون. قارجىلاندىرۋ كوزدەرى قانداي؟ عى­لىمعا بولىنگەن قاراجات قالاي ۇلەس­تىرىلەدى؟ ول زەرتتەۋ ناتيجەسىنە تاۋەلدى مە؟ بۇل سۇراقتار بىزدە ءالى دە وزەكتى. ەگەر ەل ەكونوميكاسىنىڭ 90 پايىزى جەكە سەكتورعا تيەسىلى بولسا, مۇنداي سۇراقتار ەلەۋسىز قالدىراتىن جاي ماسەلە ەمەس.

ەندى ءوزىمىزدىڭ عىلىمي بازامىزعا ورالساق. ءساتتى مىسال رەتىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى ەكسپە­ري­مەنتتىك جانە تەوريالىق فيزيكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اتاۋعا بولادى. مۇندا ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر الەمدىك دەڭگەيدە جۇرگىزىلەدى. 2015 جىلى ينستيتۋتتىڭ التى قىزمەتكەرى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك عىلىمي سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى.

تاعى ءبىر مىسال – اشىق ۇلگىدەگى ۇلتتىق نانوتەحنولوگيا زەرتحاناسى. بۇل ۇيىمنىڭ ماقساتى – قازاقستاندا نانوعىلىم, نانوتەحنولوگيا, جانە نانوينجەنەريانى دامىتۋعا ارنالعان حالىقارالىق دەڭ­گەي­دەگى عىلىمي-تەحنولوگيالىق جانە ءبىلىم ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ.

ەكى ۇيىمنىڭ دا بيۋدجەتى گرانتتار مەن جەكە عالىمدار (نەمەسە توپتار) عى­لى­مي جوبا­لاردى ورىنداۋ ءۇشىن جەڭىپ العان بايقاۋ قاراجاتىنان قۇرالادى جانە ماقساتتى تۇردە پايدالانىلادى. ەكس­پەري­مەنتتىك جانە تەوريالىق فيزيكا ينس­تيتۋتى مەن ۇلت­تىق نانوتەحنولوگيا زەرت­حا­ناسىنىڭ دەر­بەستىگى – ولاردىڭ عىلىمي الەۋەتىن بارىنشا ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى ەنگىزىلگەن ءتيىمدى تەتىك.

تاعى ءبىر مىسال – نازارباەۆ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ تاجىريبەسى. مۇندا فيزيكا, حيميا, بيولوگيا سالالارىندا, سون­داي-اق ينجەنەرلىك-تەحنولوگيالىق ءبىلىم, اۆتو­ماتتاندىرۋ-روبوتتاندىرۋ جانە جاساندى ين­تەل­لەكت باعىتتارىندا ىرگەلى, قول­دان­بالى جانە اقپاراتتىق-تسيفرلىق زەرت­تەۋلەر بويىنشا حالىقارالىق عىلىمي ىنتى­­­ماق­تاستىقتىڭ ۇلكەن تاجىريبەسى جيناقتالعان.

ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى بىردەن وندىرىسكە ەنگىزىلىپ, پايدا اكەلۋى كەرەك دەگەن تۇسىنىك – قاتە.

مىسالى, يسااك نيۋتون XVII عاسىردا مەحانيكا زاڭدارىن اشقانىمەن, سول زاڭدار نەگىزىندە جاڭا تەحنولوگيالار مەن اۋىر ماشينا جاساۋ ونەركاسىبى تەك XIX عاسىردا عانا دامي باستادى. سول سياقتى, XX عاسىردىڭ باسىندا اتوم يادرولارىنىڭ ىدىراۋ زاڭدارى اشىل­دى, ال اتوم جانە عارىش تەحنولوگيالارى تەك سوڭعى ونجىلدىقتاردا قالىپتاسا باستادى.

فيزيكا – بۇكىل عالامدى زەرتتەيتىن عىلىم. ادام اقىلى سان الۋان قاسيەتكە يە. سونىڭ ءبىرى – عالامنىڭ قۇپيالارىن تانىپ-ءبىلىپ, ونى ادامزات يگىلىگىنە جاراتۋ. الەمدىك عىلىم ءبىر ورىندا تۇرمايدى. زامانا كوشىنەن قالماۋ ءۇشىن ەڭ جاڭا تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزۋ قاجەت. سونىمەن قاتار قولدانبالى زەرت­تەۋلەردىڭ ناتيجەسى كىمگە قاجەت بولسا, سول قارجىلاندىرۋعا ءتيىس.

ماسەلەن, دامىعان ەلدەردىڭ بىرىندە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى مەن حالىق­ارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىندا جۇرگى­زى­لە­تىن زەرتتەۋلەردى قورعانىس دەپار­تامەنتى قار­جى­لاندىرادى.

قىمبات زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتارالىق عىلىمي ىنتى­ماقتاستىق قۇرىلادى. مۇنداي ىنتى­ماقتاستىقتىڭ جار­­قىن ۇلگىسى – جەنەۆاداعى ايگىلى ەۋرو­پا­لىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى (CERN).

مەنىڭ ويىمشا, ەلىمىزگە ەندى CERN -ءنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولاتىن ۋاقىت جەتتى. بۇل ءۇشىن عىلىمعا بولىنەتىن شىعىندار اياسىندا جىل سايىنعى جارنانى قاراستىرۋ كەرەك. وسىلايشا, ەلىمىز دامىعان مەملەكەتتەرمەن قاتار جاڭاشا بىلىمگە قول جەتكىزىپ, ءوزىنىڭ عىلىمي-يننوۆاتسيالىق الەۋەتىن ارتتىرادى جانە حالىقارالىق بەدەلىن نىعايتادى.

 

عالىمداردىڭ سوزىنە قۇلاق اسساق, اتوم ەنەرگەتيكاسىنداعى ءاربىر شەشىم عىلىمي نەگىزگە, بىلىكتى كادرعا جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مۇددەسىنە سۇيەنۋى قاجەت. بەيبىت اتومدى يگەرۋ – ەل بولاشاعىنا سالىناتىن ەڭ سالماقتى ينۆەستيتسيا. سوندىقتان بۇل جولدا ۇراننان بۇرىن ىرگەلى عىلىمعا جۇگىنگەن ابزال.