وسىدان تۋرا ءبىر عاسىر بۇرىن, ءدال وسى كۇنى اقمەشىت قالاسىندا قىرعىز (قازاق) اكسر كەڭەستەرىنىڭ V سەزى باستالدى. 1925 جىلدىڭ 15–19 ءساۋىرى ارالىعىندا وتكەن سەزدىڭ ەڭ ۇلكەن جاڭالىعى – ۇلتىمىزدىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋى مەن ءار ءداۋىر دەرەگىندە قامىسقالا, پەروۆسك, اقمەشىت اتالىپ كەلگەن قالانىڭ قىزىلوردا اتالۋى بولدى. تاريحي شاھاردىڭ بۇل اتاۋىنا دا بيىل 100 جىل تولىپ وتىر.
جالپى سەزدىڭ قالاي وتكەنى, ونداعى ماسەلەلەر تۋرالى وسىعان دەيىن دە جازىلدى. ءبىز اقمەشىتتىڭ استانا بولعان تۇسىنداعى كەيبىر دەرەكتەردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنا كەتسەك. ۇزاق جىل قالا تاريحىن زەرتتەگەن عالىم ءمادي كەرەەۆ استانا مارتەبەسىن يەلەنگەن ۋەزدىك شاھاردىڭ سول تۇستاعى جاعدايى تۋرالى قۇندى مالىمەتتەر قالدىرىپتى. عالىم قورىنداعى قولجازبادا تەك ساۋدا-ساتتىق پەن ەگىنشىلىكتى كاسىپ ەتكەن قىزىلوردادا وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە ءوندىرىس اتاۋلى ساۋساقپەن سانارلىقتاي بولعانى جازىلادى. قالاداعى تۇرعىندار سانى 9 100 ادامعا شامالاسىپتى.
ەل ورتالىعى بولعان قىزىلوردادا 1925 جىلى 1 306 قىزمەتكەرى بار 83 مەملەكەتتىك مەكەمەنى ورنالاستىرۋ ىسىمەن ارنايى قۇرىلعان كوميسسيا اينالىسادى. العاشقى لەكتە 941 ءۇي-جاي ەسەپكە الىنىپتى. كوپ ۇزاماي قالا ماڭايىنداعى اۋقاتتى ادامداردىڭ باسپانالارى دا قاعازعا تۇسىرىلەدى. وسى ەسەپتەن كەيىن 74 ءۇي جوندەلىپ, ونىڭ 34-ىنە مەكەمەلەر ورىن تەبەدى.
سول جىلدارى قۇرىلعان قۇرىلىس بيۋروسى مەكەمەسى العاشقىلاردىڭ قاتارىندا 2 مەكتەپ, دارىگەرلىك امبۋلاتوريا, اۋىل شارۋاشىلىعى بانكى عيماراتىن سوعادى. وسىلايشا, ءبىر جىلدا قالا كولەمى ايتارلىقتاي ءوسىپ, حالىق سانى 20 مىڭعا جۋىقتايدى. 1926 جىلى قالادا بالالارعا 6 مەكتەپ ءبىلىم بەرەدى.
جىل ىشىندە اۋرۋحانالارداعى توسەك سانى دا ۇلعايىپتى. مىسالى, استانا بولعان جىلدىڭ ەسەبىندە قالادا 656 ادام ەم العانى كورسەتىلسە, 1926 جىلدىڭ 8 ايىندا ولاردىڭ قاتارى 1 456 تۇرعىنعا جەتكەن.
قازىر قالادا قىزىلوردانىڭ ەل ورتالىعى بولعان كەزىن ەسكە سالار عيماراتتار ساناۋلى عانا. ولاردىڭ قاتارىندا ورىنبوردان اقمەشىتكە كەلگەن كوشتى قارسى العان تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ عيماراتى, 1878 جىلى سالىنعان ايتباي مەشىتى بار. مەشىتپەن ءبىر جىلدا اشىلعان قىزدار پريحود ۋچيليششەسىندە 1925–1929 جىلداردا باسپاحانا ورنالاسىپ, وندا باسىلعان «ەڭبەكشى قازاق» پەن «سوۆەتسكايا ستەپ», باسقا دا گازەت-جۋرنالدار ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنە تاراپ تۇردى. 1924 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن تەمىرجولشىلار كلۋبى, ودان ءسال كەيىندەۋ بوي كوتەرگەن قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ عيماراتتارى سول كەزەڭنىڭ كۋاگەرلەرى ىسپەتتى. جالپى قالادا مادەني ەسكەرتكىش رەتىندە قورعالاتىن وسىنداي 12 تاريحي عيمارات بار.
ءبىر اتتەگەنايى, ەل بايتاعى بولعان جىلدارى وسى قالادا تۇرعان ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ باسپاناسىن ساقتاي الماعانىمىز. احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى پانالاعان ءۇي ورنى الدەقاشان تەگىستەلىپ كەتكەن. ءتىپتى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن قامتىعان ماقالالار مەن زەرتتەۋلەردە ونىڭ قىزىلورداداعى ەڭبەگىنە جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلماي كەلەدى. بۇل تۋرالى بەلگىلى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى امان اباسيلوۆ وسىدان ءسال بۇرىن وبلىستىق «سىر بويى» گازەتىنە كولەمدى ماقالا جازدى.
باسقا دا ۇلت زيالىلارىنا مەكەن بولعان ۇيلەر الدەقاشان جويىلدى. قازىرگىدەي تاريحي مۇرالاردى قورعاۋ باعىتىندا تالاپتار ساقتالماعاندىقتان ەكىمىڭىنشى جىلدار باسىندا تالاي قايراتكەر ەڭبەك ەتكەن قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى عيماراتى دا بۇزىلدى. وسىدان جەتى جىل بۇرىن قالانىڭ سول جاعاۋىنان وسى نىسان سىزباسىمەن جاڭا عيمارات بوي كوتەرىپ, وعان قالا تاريحى مۋزەيى ورنالاستىرىلدى.
ال ءا.تاجىباەۆ اتىنداعى وبلىستىق امبەباپ عىلىمي كىتاپحانا قورىندا بۇگىندە قىزىلوردا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش استاناسى بولعان جىلدارى باسپادان جارىق كورگەن 33 كىتاپتىڭ كوشىرمەسى ساقتاۋلى تۇر.
قىزىلوردا