شەگەن بي

«الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتا­لىعىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەن­سەك: «بۇل جەردە اتى اتالىپ وتىر­عان شەگەن بابامىز كىشى ءجۇزدىڭ كوپ ءبيىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, ءاز تاۋ­كە­نىڭ باس ازىرەتى, سوپى ءازيز مۇسى­را­لىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جان-جاقتا جۇرگەن بارشا جەتىرۋدىڭ باسىن قوسىپ, جايىق بويىنا توپتاستىرا, جاقىنداتىپ جۇرگەن تۇلعا».

ەل اۋزىنداعى شەجىرەگە ۇڭىل­سەك, شەربۇعا (شەگەن بي) بابامىز – جاعالبايلىدان شىققان, وسى تايپانى تۇتاستىرۋشى مەلدە ءبيدىڭ ۇرپاعى. بۇرىنعىلاردان «ەلدى ەل ەتكەن مەلدە بي» دەگەن ءسوز قالعان. ال ونىڭ بەسىنشى ۇرپاعى شەگەن ءبيدىڭ ۋاقىتىندا جەتىرۋدىڭ تايپالارىن بىرىكتىرۋ, قازاق حاندىعى­نىڭ ىشكى, سىرت­قى ساياساتىن ايقىن­داۋ ماسەلەلەرى الدا تۇردى. جەتىرۋ جۇرتى تاۋكە حانمەن كەلىسە وتىرىپ, قا­زاق جەرىنىڭ سولتۇستىك-باتىس جا­عىن قاپتاعان ورىستاردان, تا­ت­ار-باشقۇرتتاردان قورعايمىز دەپ, قاسيەتتى جايىقتىڭ باسى جامان­تاۋدان باستاپ, سوناۋ ەلەككە دە­يىن ەكى جاعىن الا ورنالاسادى. سول كەزدەگى جەتىرۋدىڭ تاۋكە حاننان العان جەرى, قازىرگى باشقۇرتستان, باتىس قازاقستان, رەسەيدىڭ ورىن­بور, اقتوبە, قوستاناي, چەليابى وبلىستارىمەن شەكتەسەدى.

تاۋكە حان قازاق ورداسىنا 1680 جىلى بيلىككە كەلگەن. دەمەك شەگەن ءبيدىڭ ەل ىسىنە ارالاسۋى وسى جىلدان نەمەسە 1652 جىلى قازا بولعان جاڭگىر حان تۇسىنان باس­تالادى دەپ جورامالداۋعا بولادى. ەسكى شەجىرەگە ۇڭىلسەك, شەگەن بي 80-90 جىلداي ءومىر سۇرگەن. ونىڭ ومىرگە كەلگەن مەزگىلىن XVI عاسىردىڭ اياعى, نە XVII عاسىردىڭ باسى دەپ بولجام جاسايمىز.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تو­­رى, پروفەسسور امانجول كۇزەم­باي­ ۇلى 2008 جىلدىڭ 26 تامى­زىن­دا شىققان «قوستاناي جاڭالىق­تارى» گازەتىندەگى «قوعام­عا قىز­مەت ەتەتىن ءادىل بي» دەگەن ماقالاسىن­دا بىلاي دەيدى: «بي حالىقتىڭ اشىق داۋى­سىمەن سايلانعان. ەگەر ول تۋرا جول­دان تايقىپ, حالىق سەنىمسىزدىك بىلدىرسە, وندا وعان ادامدار با­رىپ شاعىنۋدى قويا­دى جانە بيلىك­تەن شەتتەتىلەدى. اتاقتى شەگەن بي اۋمالى-توكپەلى, تۇسى­نىكسىزدەۋ مەزگىلدە ءومىر سۇر­گەن. كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسە­لەنىڭ شەشىمدەرىن الدىنا كەلىپ جۇگى­نۋشىلەرگە تاۋىپ بەرىپ وتىر­عان. اسىرەسە, جەر داۋىنا بايلا­نىستى بايىپتى پىكىر بىلدىرۋدەن اينى­ماعان. ول كەزدە جازعى جايلاۋ, قىستاۋ, سوسىن مال سۋارۋ ءۇشىن قاجەت وزەن, كولدىڭ جاعالاۋىن جانجال شىقپايتىنداي ەتىپ ءبو­لىپ بەرۋ كەرەك بولعان. ءار رۋعا, تاي­پاعا بولىنگەن جەر اعايىن اراسىندا الاۋىزدىق, نە وكپە تۋ­دىرماعان. بۇل شەگەن ءبيدىڭ شە­بەرلىگى مەن ونىڭ اركىمگە تارتپاي­تىن شىنشىلدىعىن كورسەتە­دى». اتالعان اۆتوردىڭ «تاريح ءوز ولكەڭنىڭ تاريحىنان باستالادى» دەگەن تاعى ءبىر ماقالاسىندا: «شەگەن بي ءوز مەزگىلىندەگى ەڭ اۋىر سۇراق – شەكارا بەلگىلەۋ ماسەلەسىمەن اينالىسقان. كىم بىلەدى, وسى كەزدە قالاي بولارىن, ەگەر ول كەزدە بۇعان جاناشىرلىقپەن, شىن­شىلدىقپەن, ەلىن سۇيگىش­تىكپەن قاراماسا. ورىستار قازاق جەرىن كوبىرەك الىپ قالۋ ءۇشىن شەگەن بيگە التىن القا, التىن جۇزىك, التىنمەن كومكەرگەن شاپان, قىلىش بەرىپ, شەكارانى قايتا قاراسىن دەپ ۋاكىل جىبەرگەن. سوندا, شەگەن بي وعان: «التىننان القا, جۇزىك تاعا­تىن قاتىن ەمەسپىن, قىلىش الاتىن جاۋىنگەر ەمەسپىن, شاپان جاباتىن سۇلتان ەمەسپىن», دەپ سىيلىقتارىن قايتارىپ جىبەرگەن. ودان كەيىن شەگەن ءبيدى ۇستاپ الىپ, قاماپ كوندىرۋگە تىرىسقان. كوپ ۇستاي المايدى, سەبەبى اتاق-داڭقى بۇكىل التى الاشقا بەلگىلى, ارتىندا سۇراۋى بار. بوساتىپ جىبەرگەن, بىراق ەردىڭ قاسىن, قانجىعاسىن ۋلاپ اتتاندىرعان. سودان ۋلانىپ شەگەن بي قايتىس بولعان. شەگەن ءبيدى, سول كەزدەگى قازاق حاندىعىنىڭ ورتالىعى بولعان تۇركىستانعا, قازاقتىڭ ارداقتى ادامدارىنىڭ قاسىنا جەرلەۋگە الىپ شىققان ەكەن, بىراق سۇيەكتى بۇزىلىپ كەتەتىن بولعان سوڭ, باسقا جەرگە جەرلەگەن», دەپ بايان­دايدى.

الاساپىران زامانداردا شەگەن ءبيدىڭ ۇرپاقتارى, بابا­سىنىڭ ­بەرگەن انتىن ساقتاپ قالۋعا تى­رىس­قان. مىسالى, «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ «قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ تاريحى» دەگەن كىتابىنىڭ V تومى 2-كىتابىنىڭ ­34-بەتىندە بىلاي كورسەتىلگەن: «تو­تاي باتىر, جوعارىدا اتى اتالىپ كەت­كەن شەگەن باباعا (شەگەن بيگە): «بەر­گەن سەرتىنە ادال بولۋ ءۇشىن, وندا­عان جىلدار بويى, ەلەك-جايىق-ء­ۇي وزەندە­رىنىڭ بويىنداعى ۇزىن­دىعى 2000 شاقى­رىمعا جۋىق قازاق شەكاراسىن قورعاۋعا ات سالىس­قان باتىر», دەپ باعا بەرگەن. سونان سوڭ, قاي شەكارا قالاي قورعالعانى كور­سەتىلگەن. اراسىندا 90 جىلداي ۋاقىت وتسە دە انتقا بەرىك قازاق باتىر­لارى, سونى قاسىق قانى قالعان­شا ورىنداۋعا تىرىسقان. بۇل شەگەن ءبيدىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى ەدى. ولاي بولسا, بابالاردان قالعان ەلدىكتىڭ شەبى ەشقاشان بۇزىلماسىن.

بايانعالي قۇلتاەۆ,

ولكەتانۋشى

اقتوبە