«ارتىق-اۋىس ءسوزى جوق, مىنەزى جۇمساق, قاق-سوقپەن ءىسى بولمايتىن, قوي اۋزىنان ءشوپ الماس مومىن ساناپ جۇرگەن كۋرستاس دوسىمىز اياق استىنان ايدى اسپانعا شىعاردى». مۇنى جازعان ادام – اكادەميك رىمعالي نۇرعالي. ايتىپ وتىرعان ادامى – بولات بوداۋباي. بۇگىنگى بەلگىلى جۋرناليست, تانىمال جازۋشى, قايراتكەر قالامگەر. حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى.
«ارتىق-اۋىس ءسوزى جوق, مىنەزى جۇمساق, قاق-سوقپەن ءىسى بولمايتىن, قوي اۋزىنان ءشوپ الماس مومىن ساناپ جۇرگەن كۋرستاس دوسىمىز اياق استىنان ايدى اسپانعا شىعاردى».
مۇنى جازعان ادامى – رىمعالي نۇرعالي. اكادەميك. ايتىپ وتىرعان ادامى – بولات بوداۋباي. بۇگىنگى بەلگىلى جۋرناليست, تانىمال جازۋشى, قايراتكەر قالامگەر. حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى.
وسىدان ءدال الپىس التى جىل بۇرىنعى ول وقيعانىڭ قالاي بولىپ, قالاي قويعانىن ر. نۇرعالي جازۋشىنىڭ 2002 جىلى شىققان «تاڭدامالىسىنىڭ» العى سوزىندە بايانداعان. «ول كەزدە ەكى اۋىز ولەڭىن, نە جيىرما-وتىز جول حابار-وشارىن گازەت بەتىنە باستىرعان جىگىتتىڭ كەۋدەسىنە نان ءپىسىپ, الماتىعا سىيماي كەتەتىن كەزى. جۋاستان جۋان شىعىپ, بۇكىل رەسپۋبليكا وقىرمانىن تاڭىرقاتىپ, «بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى» دەگەن ماقالاسىمەن «لەنينشىل جاستىڭ» بەتىنە شىعا كەلگەندە, ءبارىمىز تاڭ قالدىق», دەيدى ول. تاعى ءبىر تۇسىندا «ال وقىرمان قاۋىم قاتتى قۋانعان, ادەبيەت اسپانىندا جاڭا جۇلدىز جانار دەپ ۇمىتتەنگەن, كەيبىرەۋلەر «بولات بوداۋباەۆ دەگەن ەر ءۇشىن» دەپ توست كوتەرگەن» دەپ تە جىبەرگەن.
قالامگەردىڭ «لەنينشىل جاستا» بىرگە جۇمىس ىستەگەن ارىپتەس ءىنىسى, جازۋشى-جۋرناليست جانات ەلشىبەك «جالىن» جۋرنالىندا (2015 جىل, N 2) جاريا ەتكەن «التىن كىندىك» اتتى كولەمدى ەسسەسىندە بولات بوداۋباەۆتىڭ ماقالاسىنان شىققان شۋدىڭ قالاي ورشىگەنىن دە, قالاي وشىرىلگەنىن دە ادەمىلەپ ادىپتەگەن. ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىعان دوسى ماتكارىم اكىمجانوۆ ب.بوداۋبايدىڭ التى تومدىعىنىڭ («فوليانت», 2020) العى سوزىندە «كازگۋ-گە تۇسكەن سوڭ ءبىرىنشى كۋرستىڭ اياعىندا جازعان «بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى...» دەگەن, قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعىن ساقتاۋ جونىندەگى «لەنينشىل جاستا» جاريالانعان ماقالاسى ۇلتشىلدىق سارىنداعى, ورىس تىلىنە قارسى جازىلعان دۇنيە دەپ تانىلىپ, ءبىراز ايقاي-شۋ تۋعىزعانى ەسىمىزدە» دەپ ناقتىلاپ كەلتىرگەن. بۇل جايىندا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىندە قالامداس قارىنداسى قاراشاش توقسانبايعا بەرگەن سۇحباتىندا (2020 جىل, 27 ناۋرىز) سول ماسەلە جونىندە قويىلعان سۇراققا وراي جازۋشىنىڭ ءوزى دە سىعىمداپ ايتىپ وتكەن. جەتكىلىكتى-اق جازىلعان سياقتى. بۇلارعا قوسىپ ايتار نارسە بار ما؟ بار. ويتكەنى, ر. نۇرعاليەۆتىڭ, ج. ەلشىبەكتىڭ, م. اكىمجانوۆتىڭ, ق. توقسانبايدىڭ جازعاندارىندا ب. بوداۋباەۆتىڭ ماقالاسىنان دا, س. مۇقانوۆتىڭ ماقالاسىنان دا, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ن. ءجاندىلديننىڭ كەيىننەن «كوممۋنيست» جۋرنالىنا (1959 جىل, N 13) شىققان ماقالاسىنان دا ەشقانداي مىسال كەلتىرىلمەگەن. وقىرماننىڭ ويىندا «سونشاما شۋلىعان جاسايتىنداي نە ماقالا ەدى ول؟ داۋ-داماي نەدەن ءورشىپ ءجۇر؟» دەگەندەي ساۋال قالماۋى ءۇشىن ءبىز ولاردان ءبىراز ۇزىك ءسوز تارتۋدى ءجون كورەمىز.
وسى ماقالانى دايىنداردا استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا سارىلىپ وتىرىپ, سول جاريالانىمداردىڭ ۇشەۋىن دە تاۋىپ, وقىپ شىقتىق. كسەروكسكە ءتۇسىرىپ تە الدىق. ەندى ولاردى جۋرناليستيكانىڭ, لينگۆيستيكانىڭ اينالىمىنا قوسىپ قويايىق دەپ شەشتىك. «كىتاپحانادا سارىلىپ وتىرعانى نەسى, ماتىندەرىن كەيىپكەردەن سۇراپ الماي ما؟» دەرسىز. نەگە سۇرامايىق, سۇراعانبىز. الگى ماقالالاردىڭ ەشقايسىسىن دا وزىندە ساقتاماعان بولىپ شىقتى. ۋاتساپپەن مىنانداي جاۋاپ العانبىز: «ول ماقالا, ۇمىتپاسام, 1959 جىلدىڭ اياعىندا نەمەسە 1960 جىلدىڭ باسىندا «لەنينشىل جاستا» باسىلدى. گازەت تىگىندىسى ۇلكەن كىتاپحانالاردا بار بولار. تىگىندىنى بىرەۋ پاراقتاپ قاراپ شىقسا, تابىلىپ قالار. ماقالادا ع. ءمۇستافيننىڭ, ت. ءنۇرتازيننىڭ پوۆەستەرىندەگى قازاقشا بالامالارى بولا تۇرا ورىسشا الىنعان سوزدەر ءتىزىلىپ, سىنعا الىنعان. ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى حاتشىسى ن. ءجاندىلدين ماقالانى كورىپ, وقىعان بويدا ورتالىق كومسومول كوميتەتىنە ارنايى بيۋرو وتىرىسىن وتكىزىپ, وعان بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كومسومول, پارتيا ۇيىمدارىنىڭ حاتشىلارىن قاتىستىرىپ, گازەتتەگى ماقالانى زياندى دەپ سويىپ سالۋدى تاپسىرادى. گازەت رەداكتورىنا ەسكەرتۋ جاسالىپ, زياندى ماقالانىڭ ۋىتىن قايتارۋ ءۇشىن گازەتتە نە اۋەزوۆتىڭ, نە مۇقانوۆتىڭ ماقالاسىن جاريالاۋ تاپسىرىلادى. اۋەزوۆ جۇمىسىنىڭ كوپتىگىن, ونداي ماقالا جازۋعا ۋاقىتىنىڭ جوقتىعىن ايتىپ, باس تارتادى. ورتالىق پارتيا كوميتەتى ايتىپ جاتىر دەگەن سوڭ سابەڭ «بۇل قاي جاتىرقاۋ؟» دەگەن ماقالا جازعان ەدى. ول سول كەزدە «لەنجاسقا» باسىلعان».
باسقا بىرەۋ بولسا عوي, بۇرىن ساقسىنىپ, ۇندەمەي كەلسە دە, جاريالىلىق جەلى جەتىسىمەن-اق سارعايعان تىگىندىلەردى ءسۇزىپ, جاس كۇنىنەن ۇلت مۇددەسىن قورعاپ, ءتىل مايدانىنا قاسقايىپ تۇسكەنى ءۇشىن توتاليتاريزم تۇسىندا تارتقان تەپەرىشىن جىپكە ءتىزىپ, ماقالادان كەيىن ماقالا جازىپ, سۇحباتتان كەيىن سۇحبات بەرىپ, جانتالاسىپ جاتار ەدى. ءبىزدىڭ بوكەڭ ويتپەيدى. اڭگىمەنى كوبەيتپەيدى دە, ءسوزدى كويىتپەيدى دە. جاساعان جۇمىسىن جالاۋلاتىپ جاتپايدى. ۇيدەي ءىستى ۇندەمەي بىتىرەدى.
ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتى بالاڭ ماقالاسىندا «ۇلتشىلدىق سارىنداعى, ورىس تىلىنە قارسى جازىلعان دۇنيە» دەپ تانىلاتىنداي, ءبىراز ايقاي-شۋ تۋعىزاتىنداي نە ايتا قويعان دەرسىز؟ ءوزىڭىز وقىپ قاراڭىز. بىرەر مىسال:
«سوڭعى جىلدارى ادەبيەتىمىزدە ورىسشا سوزدەردى ورىنسىز قولدانۋشىلىق بايقالىپ ءجۇر. بۇل كەمشىلىك كەيىنگى جاستاردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, ادەبيەت مايدانىندا كوپتەن بەرى قالام تارتىپ, توسەلگەن ساقا جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارمالارىنان دا ورىن الۋدا».
«قاراعاندى» رومانىنىڭ قازاق ادەبيەتىنە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس ەكەنىنە داۋىمىز جوق. الايدا ءوزىنىڭ وسى تاماشا شىعارماسىندا جازۋشىنىڭ كەيبىر ورىسشا سوزدەردى ورىنسىز قولدانعانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. مىسالى, مىناداي سويلەمدى ۇشىراستىرامىز. «ەكى قىز كىتاپ, تەترادتارىن جيا باستادى». وسىنداعى تەترادتىڭ ءوز تىلىمىزدە داپتەر دەگەن بالاماسى بار ەمەس پە؟ «وزىنىكى نەفتىمەن جۇرەتىن ماشينا». مۇناي دەگەن قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان بايىرعى ءسوزى بار, نەفتى دەپ العاننان اۆتور ءتىلدى شۇبارلاۋدان باسقا ەشنارسە ۇتىپ تۇرعان جوق».
«مىنە, وسىلاي ەلەۋلى ماسەلەلەر قوزعايتىن شىعارمانىڭ ءون بويىنان الگىندەي ءتىل شۇبارلىعىن سەزىپ وتىرامىز. مىسالى, كىتاپتىڭ 6-بەتىندە مىناداي سويلەم بار: «ول كەزدە مەحانيكو-سبوروچنىي تسەحتا سمەنا ماستەرى بولىپ ىستەيتىن-ءدى». مەحانيكو-سبوروچنىي تسەحتىڭ كۇندەلىكتى گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە قولدانىلىپ جۇرگەن مەحانيكالىق-جيناۋ تسەحى دەگەن بالاماسى بار» («بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى...», ب. بوداۋباەۆ. «لەنينشىل جاس», № 134 (4752), 1959 جىل, 9 شىلدە). ماقالادا «متس ديرەكتورى اۋداندا سوۆەششانيەدە ەكەن» «جۇمىس باسىندا مونشا, ستولوۆوي بار», «وتىز مينۋتتان ارتىققا كيسلورودى جەتىسپەيدى», «شويىن, تەمىر, ستال بايلىعىن دا كورسەتىپ وتىر» دەگەن سياقتى بىرنەشە سويلەم مىسالعا كەلتىرىلەدى, ولاردىڭ تىلىمىزدە ورنىعىپ ۇلگەرگەن بالامالارى ەسكە سالىنادى. ستۋدەنت سىنىنىڭ ادىلدىگىنە كۇمان جوق. ايتسە دە, «ادام تەكستەن نەنى ىزدەسە, سونى تابادى» دەپ بەردىبەك سوقپاقباەۆ ايتقانداي, ىندەتىپ ىزدەسە ءبارى دە تابىلۋى مۇمكىن ەكەن.
سابەڭ سالعان بەتتەن ءسوزىن اۆتوردى قولداۋدان باستايدى. «بوداۋباەۆتىڭ ء«تىل تازا بولۋ كەرەك» دەگەن سوزىنە مەن قوسىلام. بۇلاي دەۋ, مەنىڭ ۇعىمىمدا, ءاربىر جازىلعان نارسەنىڭ وسى تىلدە ويلايتىن جانە سويلەيتىن ادامدارعا تۇسىنىكتى بولۋى دەگەن ءسوز» دەپ الادى دا, سودان كەيىن-اق «بىراق, ماقالاداعى ماسەلە مۇندا ەمەس, بوداۋباەۆتىڭ ءتىل تازالىعى دەگەن سوزگە قالاي قاراۋىندا. تالقىلاپ وتىرعان ماقالاداعى ونىڭ پىكىرىنشە قازاق ءتىلىن وزگە تىلدەن كىرگەن سوزدەر عانا ەمەس, ورىس ءتىلى ارقىلى كەلگەن سوزدەر عانا بۇزاتىن سياقتى» دەپ تازا كاسىبي اڭگىمەنى ساياسيلاندىرىپ الا جونەلەدى. «اراب, يران تىلدەرىنەن قازاق تىلىنە كىرىپ, تۋما ءتىلى بوپ كەتكەن سوزدەر تولىپ جاتىر» دەيدى دە, «بوداۋباەۆ بۇنداي سوزدەردىڭ بارىنەن قاشپايدى, تەك ءوزى «ورىس ءسوزى» دەپ اتاعانداردان عانا قاشادى. ماسەلەن, «تەتراد» (نەگىزىندە ول گرەك ءسوزى) دەگەندى, «ورىس ءسوزى» دەپ قابىلداعى كەلمەيدى دە, «داپتەردى» (نەگىزى فارسى ءسوزى) «قازاق ءسوزى» دەپ الۋدى ۇسىنادى» دەپ جازادى. «ماقالاسىنىڭ تۇرىنە قاراعاندا, بوداۋباەۆ بۇنىڭ ءبارىن دە بىلەتىن سياقتى, باسقا تىلدەردەن كىرگەن سوزدەرگە قارسىلىعى جوق ول, تەك ورىس ءتىلى ارقىلى كەلگەن سوزدەرگە عانا ودىرايا, وسقىرىنا قارايتىن سياقتى. ەگەر ويتپەي, «بوتەن سوزدەردىڭ» قازاق تىلىنە ارالاسۋىنا جانى جالپى قينالسا, ماقالاسىنىڭ ءار جەرىندە «ورىس سوزدەرى» دەي بەرۋدىڭ ورنىنا باسقا تىلدەردەن كەلىپ جاتقان ورىنسىز سوزدەر تۋرالى دا قىنجىلۋىن بىلدىرەر ەدى عوي. بوداۋباەۆ ولار تۋرالى جۇمعان دا اۋزىن اشپايدى». سابەڭ ءسوزىنىڭ ءتۇيىنى ءتىپتى اۋىر: «قايتالاپ ايتايىن, جولداس بوداۋباەۆ, مۇستافين مەن ءنۇرتازيننىڭ قازاق تىلىندە تولەۋى بار كەيبىر سوزدەردىڭ ورنىنا, قاجەتسىز جاعدايدا ورىس سوزدەرىن ورىنسىز قولدانۋىن سىناۋىڭىز دۇرىس. سويتە تۇرا, ءسىز ماقالاڭىزدا قازاق تىلىنە بار پالە ورىس ءتىلى ارقىلى كەلەدى دەگەن ۇعىم تۋدىراسىز؟ ونى قۇبىجىق كورسەتەسىز, «ورىس سوزدەرى» دەگەننىڭ ۇستىنە بومبالاعان سامولەتتەي ءتۇيىلىپ اپ جان-جاعىنان اتقىلايسىز!... ىشكى ويىڭىز ولاي بولماۋى مۇمكىن, بىراق ماقالاڭىزداعى وبەكتيۆتىك لوگيكا ءسىزدى وسىعان ەرىكسىز اكەپ تىرەيدى» («بۇل قاي جاتىرقاۋ؟», س. مۇقانوۆ. «لەنينشىل جاس», № 138 (4756), 1959 جىل, 15 شىلدە).
جاستار گازەتى س. مۇقانوۆ ماقالاسىنىڭ سوڭىنا «رەداكتسيادان: «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى وسى جىلعى 9 يۋلدەگى سانىندا كازگۋ-ءدىڭ ستۋدەنتى ب. بوداۋباەۆتىڭ «بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى...» دەگەن ماقالاسىن جاريالاپ, ەلەۋلى قاتەلىك جىبەردى. مۇنى قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسى اتاپ كورسەتتى. بۇگىن رەداكتسيا ءوزىنىڭ قاتەلىگىن تۇزەتۋ ماقساتىمەن جازۋشى-اكادەميك س. مۇقانوۆتىڭ ماقالاسىن جاريالاپ وتىر» دەپ جازىپ بارىپ, باسىن زورعا اراشالاپ الادى.
ەندى بۇل دۋعا باسقا باسىلىمدار قوسىلادى. ر. نۇرعالي ء«سابيت جۇدىرىعى از بولعانداي, جۋرنالدار, گازەتتەر «جاس ۇلتشىلدى» جاپا-تارماعاي مۇيىزدەپ, ەسىنەن تاندىردى» دەپ جازادى. كەڭەستىك كەزەڭدەگى باسىلىمداردىڭ «پراۆدا» گازەتىنەن كەيىنگى زورى – كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ تەوريالىق جانە ساياسي جۋرنالى «كوممۋنيست». 1959 جىلعى قىركۇيەكتە شىققان 13-ءشى سانىندا جۋرنال قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى نۇرىمبەك ءجاندىلديننىڭ «ينتەرناتسيونالدىق تاربيەنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى» دەگەن ماقالاسىن جاريالايدى. اۆتور ءبىر تۇستا «ماركسيزم-لەنينيزم كوممۋنيزم بۇكىل الەمدىك اۋقىمدا جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن ۇلتتاردىڭ, ۇلتتىق تىلدەر مەن مادەنيەتتەردىڭ قوسىلۋى جۇزەگە اسادى دەپ ۇيرەتەدى» دەپ تەوريالىق ءتۇيىن جاسايدى دا, سوعان كەدەرگى كەلتىرۋگە تىرىسۋ دا بايقالادى دەيدى. دالەل رەتىندە العا توسقان مىسالى مىناۋ: «جاقىندا «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جاس فيلولوگ بوداۋباەۆتىڭ «بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى...» دەگەن ماقالاسى جاريالاندى. اۆتور قازاق تىلىندە ورىس سوزدەرىنىڭ قولدانىلۋىنا قارسى شىعادى, مۇنى ءتىلدى بىلعاۋ دەپ سانايدى. تۋعان ءتىلدىڭ جولى بولماعان «قورعاۋشىسىنىڭ» زياندى ماقالاسىن رەسپۋبليكانىڭ بەلدى جازۋشىلارى مەن ءتىل ماماندارى تەرىستەپ, باتىل تويتارىپ تاستادى».
وسى سەرگەلدەڭ, وسى سارساڭعا جاسى جيىرماعا دا جەتپەگەن جىگىتتىڭ, باستاپقى كۋرس ستۋدەنتىنىڭ جانى قالاي شىداس بەرگەنى قايران قالدىرادى!
بۇل ايتىلعانعا ەندى تاريح ەنشىسىندەگى ەسكى اڭگىمە دەپ قاراي سالۋ دا ءجونسىز. بۇدان تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتى, بوستاندىقتىڭ باعاسى تۋرالى دا سان ءتۇرلى تولعام تۋىنداتىپ تاستاۋعا ابدەن بولادى. جاقىندا عانا ۋنيۆەرسيتەت ماگيسترانتتارىنا ءدارىس وقىعانىمىزدا شاكىرتتەرىمىزگە وسى ماقالانىڭ ماشاقاتى جايىندا ايتقان تۇستا كوزىمىز وسىعان جەتە ءتۇستى.
كەيىپكەرىمىزگە ورالايىق. رىمعالي نۇرعالي «تازالىق» اتالعان ءسوز باسىنداعى العى سوزىندە «سول العاشقى اياۋسىز سوققىلاردان سوڭ بولات ادەبي سىن جازۋىن پىشاق كەسكەندەي تىيدى دا, كوپ جىلدار جۋرناليستيكامەن اينالىسىپ ءجۇرىپ, كوركەم پروزاعا كەشتەۋ كەلدى» دەگەن. كىم بىلەدى, قولىنا قالام الا بەرگەنىندە قاق ماڭدايدان قويىپ قالعانداي ادىلەتسىزدىك كورمەگەندە ءبىز بۇگىندە نە ايگىلى ادەبيەت سىنشىسى, نە تانىمال ءتىل مامانى بولات بوداۋبايدىڭ 85 جىلدىعىنا ماقالا جازىپ جاتار ما ەدىك؟ بىراق مەن ءسوز ونەرىندەگى جولى و باستان جۋرناليستيكاعا بۇرىلعانىنان بولات بوداۋبايدىڭ ءوزى دە, ءبىزدىڭ ءباسپاسوزىمىز دە, ادەبيەتىمىز دە تەك ۇتتى دەپ ويلايمىن. جۋرناليست جولى بولات بوداۋبايدى سان قيلى بەلەستەرگە باستادى, ءبىلىمى مەن بىلىگى, ەرەن ەڭبەكقورلىعى, قاجىماس قايراتى, ادامدىعى, ادالدىعى الۋان-الۋان اسۋلاردان اسىردى. ۋنيۆەرسيتەت بىتىرمەي جاتىپ «لەنينشىل جاس» رەداكتسياسىنا قابىلدانىپ (سودان ءۇش-اق جىل بۇرىن وزدەرىن شاتاققا شالدىرعان, سىنعا سالدىرعان, جاماناتقا قالدىرعان جاپ-جاس جىگىتتى قاتارىنا قوسىپ الا قويعان جاستار گازەتىنىڭ ەركىن رۋحىنا قالاي رازى بولماسسىڭ!), 1962-1974 جىلداردا ادەبي قىزمەتكەر, وبلىستاعى مەنشىكتى ءتىلشى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, جاۋاپتى حاتشى, رەداكتوردىڭ ورىنباسارى ساتىلارىن تۇگەل باسىپ ءوتتى, 1974 جىلى باس گازەتكە – «سوتسياليستىك قازاقستانعا» شاقىرىلدى, ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە بەكىتىلدى.
ماقالا كەيىپكەرى مەن ماقالا اۆتورىنىڭ تاعدىر جولى وسى تۇستا تۇيىسكەن ەدى. ءتورتىنشى, بەسىنشى كۋرستا ءجۇرىپ جازعاندارىمدى ءدايىم گازەتكە جاريالاپ وتىرعانىمەن قويماي, تالاي تۇستا اعالىق اقىلىن ايتقان, وي تاستاپ, تاقىرىپ تاۋىپ بەرىپ, بىرنەشە ماقالانىڭ, رەتسەنزيانىڭ سەبەپكەرى بولعان, ونىمەن دە قويماي, ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن بەتتە گازەتكە جۇمىسقا شاقىرۋ جونىندە «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» باسشىسى, اتىڭنان اينالايىن ساپار اعا بايجانوۆقا ۇسىنىس جاساعان بوكەڭە, بۇرىن ءبىر كۇن دە رەداكتسيادا جۇمىس ىستەپ كورمەگەن جاس جىگىتتى بىردەن پارتيالىق باس گازەتكە, ونىڭ الماتىداعى تالاي اقىن-جازۋشىنىڭ ۇيىقتاعاندا تۇسىندە كىرەتىن بولىمىنە – ادەبيەت جانە ونەر بولىمىنە قىزمەتكە الۋعا تاۋەكەلى تۇرعان ساپەكەڭە مەن ءدايىم قارىزدارمىن. بولات قامي ۇلىمەن قاتار ىستەگەن سول ءبىر جىل ءوزىم ءۇشىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبى, كاسىبيلىكتىڭ ناعىز شەبەرحاناسى بولدى.
بولات بوداۋبايدىڭ گازەتتەگى ەڭبەگى ەلەندى, باعالاندى – 1976 جىلى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنە قىزمەتكە شاقىرىلدى. جۇمىس اۋىستىرار تۇستا دا ول توسىن ويلاۋىمەن, توتەن قيسىنىمەن ءتانتى ەتتى – ءوزىنىڭ ورنىنا سول تۇستا «لەنينشىل جاستىڭ» مەنشىكتى تىلشىلىگىنەن اۋىسىپ, رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدەن قول ۇزىڭكىرەي باستاعان, سوناۋ قاراعاندىدا, وبلىستىق گازەتتە رەداكتسيانىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ جۇرگەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتى ۇسىندى, ءسويتىپ قازاقتىڭ اقاڭداي اسىل ازاماتىنىڭ الماتىدا, قازاقتىڭ جاقسىسى مەن جايساڭىنىڭ ورتاسىندا جالعاسقان جارقىن جولىن اشىپ بەردى.
ورتالىق كوميتەتتەگى سەگىز جىلعى جۇمىس بولات بوداۋبايدىڭ قالامگەرلىگىنە قايراتكەرلىك قوستىردى. تاعىلىمدى مەكتەپتەن وتكەن ازامات ودان كەيىنگى قىزمەتتىڭ ءبارىن دە لايىقتى اتقاردى. ماقالانىڭ كولەمىن كوبەيتىپ الماۋ ءۇشىن ونىڭ سودان سوڭعى جيىرما جىلداعى بەل-بەلەستەرىن ءتۇيىپ ايتقان ماتكارىم اكىمجانوۆتىڭ مىنا سوزدەرىن كەلتىرۋمەن شەكتەلەيىك: «ول مەملەكەتتىك باسپا كوميتەتىندەگى ەڭ باستى, نەگىزگى كىتاپ شىعارۋ جانە تاراتۋ باسقارماسىنا باسشىلىق ەتتى. مەملەكەتارالىق «زامان-قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. رەسپۋبليكالىق «جالىن» باسپاسىن باسقارعاندا تالاي تالانتتى جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىن دەر كەزىندە شىعارىپ, جولدارىن اشتى. رەسپۋبليكالىق «قازاقكىتاپ» كىتاپ ساۋداسى بىرلەستىگىن باسقارعاندا ۇلت تىلىندە شىعاتىن كىتاپتارىمىزدىڭ تيراجىن بۇرىن بولماعان بيىكتەرگە كوتەردى. پارلامەنت سەناتى اپپاراتىندا ءبولىم باسقارعان جىلداردا تاۋەلسىزدىگىمىزگە تىرەك بولاتىن زاڭدارىمىزدىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقالارىنىڭ ساپاسى جوعارى بولۋىنا ايانباي اتسالىستى». سولاي. ءداپ سولاي. وسىنداي لاۋازىمداردا ءجۇرىپ, قولىنان قالامىن تاستامادى, «جەلسىز تۇندە جارىق اي», «ماي جاڭبىرى», «ەسكى داپتەر شەرتكەن سىر», «قارت تەرگەۋشىنىڭ اڭگىمەلەرى», «پروكۋروردىڭ اجالى» سياقتى بىرەۋلەرى سىرلى ليريزمگە, بىرەۋلەرى شىم-شىتىرىق شىرعالاڭعا, بىرەۋلەرى ەل باسىنان وتكەن ازالى ءداۋىردىڭ اششى شىندىعىنا تولى كىتاپتارىن وقىرمانعا ۇسىندى. نيكولاي نوسوۆتىڭ بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكاسىنا اينالعان «دىمبىلمەس پەن دوستارىنىڭ باستان كەشىرگەن حيكايالارى», «دىمبىلمەس كۇن قالاسىندا», «دىمبىلمەستىڭ ايعا ساياحاتى» روماندارىن توگىلدىرىپ ءتارجىمالادى.
زەينەتكە شىققاننان كەيىن بولات بوداۋباەۆ اسىرەسە دەرەكتى پروزادا ايتا قالارلىقتاي ءىرى ىستەر تىندىردى. ء وزى جانرلىق انىقتاماسىن «سىر-سۇحباتقا قۇرىلعان عۇمىرنامالىق رومان» دەپ ايقىنداعان قوس بىردەي تولىمدى تۋىندى ۇسىندى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – اتاقتى كومپوزيتورىمىز ەركەعالي راحماديەۆپەن, ەكىنشىسى – الاشتىڭ ارداقتىسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆپەن ەكى-ءۇش جىلداپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋدىڭ جەمىسى. العاشقىسى «تۇلعا» دەپ, كەيىنگىسى «تاڭعالامىن ءومىردىڭ عاجابىنا» دەپ اتالادى. ەكەۋى دە ەرەكشە ەڭبەك. ەكەۋى دە اسىلداردى ايالاۋعا, قادىرلىمىزدى قۇرمەتتەۋگە ۇيرەتەتىن, جاسقا دا, جاسامىسقا دا بەرەر ۇلگىسى ۇلكەن ەڭبەك. ول كىتاپتاردا ءبۇتىن ءبىر ءداۋىردىڭ قازاقى اۋىزەكى بايانمەن, شەشەن تىلمەن, كوسەم ويمەن ورىلگەن ورنەكتى سۋرەتى بار, تالاي تاعىلىمدى تاعدىرلار, قايتالانباس دالالىق دارا مىنەزدەر بار. ول كىتاپتار, باسقاسىن بىلاي قويعاندا, وقىرماندى جۇيەلى سويلەۋگە, اڭگىمەنى ءدامدى ەتىپ ايتۋعا ۇيرەتە الاتىنىمەن دە بولەكشە باعالى. حالقىمىزدىڭ اڭگىمەشىلدىك ءداستۇرى كومەسكىلەنىپ بارا جاتقان مىنا زاماندا مۇنىڭ دا پايداسى از ەمەس. ايتقانداي, مىرزەكەڭمەن رومان-ديالوگ دايىنداۋ جونىندەگى ۇسىنىستى اۆتورعا ءبىز جاساعانبىز. ونى كىتاپتىڭ اۆتورلىق العى سوزىندە: ء«سىز ەركەعالي راحماديەۆ تۋرالى سۇحباتقا قۇرىلعان جاقسى رومان جازعان ەدىڭىز. سونداي ۇلگىدەگى, سول تۇرعىداعى ءبىر كىتاپ مىرزەكەڭ تۋرالى دا جازىلسا, ۇلتىمىز ءۇشىن, حالقىمىز ءۇشىن, قوعامىمىز ءۇشىن وتە پايدالى ەڭبەك بولار ەدى» دەگەن تىلەگىمىزدى كەلتىرۋ ارقىلى جەتكىزگەن.
ء«بىزدىڭ تانىستىعىمىز سوناۋ 1950 جىلداردىڭ اياعىندا, 60-شى جىلداردىڭ العاشقى جىلدارى باستالعان ەدى. ول كەزدە ستۋدەنتتىك شاقتا مۇحتار ماعاۋين, بولات بوداۋباەۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ سياقتى كەلەشەكتە ەلىمىزدىڭ بەتكە ۇستار ۇلتشىل, ابزال ازاماتتارىمەن بىرگە سۇلتان دا س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە وقيتىن» – مىنا دۇنيەمىزگە دەرەك ىزدەي ءجۇرىپ, ءبىر ماقالاداعى وسىنداي جولدارعا كوز ءتۇستى. سۇلتان دەگەنى – سۇلتان ورازالينوۆ. اتاقتى تەلەجۋرناليست, ءتىل قايراتكەرى. مۇحتار ماعاۋين – دانىشپان جازۋشى. ءوزىنىڭ سوزىمەن ايتساق, گەني. رىمعالي نۇرعاليەۆ – ايگىلى ادەبيەتتانۋشى. بولات بوداۋباەۆتىڭ ەسىمى وسى ەكى مىقتىنىڭ ورتاسىندا اتالعان. ول وزىنە اۆتوردىڭ كەلەشەكتە ەلىمىزدىڭ بەتكە ۇستار ادامىنىڭ بىرىنە اينالادى دەپ ارتقان سەنىمىن اقتادى.
ويتكەنى, ونىڭ اتى دا, زاتى دا بولات.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ