كيەلى مەكەندەگى كونە مۋزەي

سەمەيدىڭ اسكەري قامالدان قالاعا اينالۋىنا قازاقتىڭ ۇلى حانى ابىلمامبەتتىڭ بالاسى ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ ىقپالى تيگەن. ابىلپەيىز قازاق حاندىعىنىڭ شىعىس­تاعى قىتاي مەن ورىسيا اراسىنداعى قولتىقتا ۇلت مۇددەسىن جۇرگىزۋى ءۇشىن اقساقالداردىڭ, بيلەردىڭ قالاۋى بو­يىن­شا تاعايىندالعان ەدى. ول 1762 جىلى 21 قاڭتاردا ءى پەتردىڭ قىزى اننادان تۋعان جيەن نەمەرەسى يمپەراتور پەتر فەدوروۆيچكە ء(ىىى پەتر) حات جازىپ, بەكمىرزا مەن قۇدايبەرگەن باتىرلارىن سانكت-پەتەربۋرگكە پاتشانىڭ وزىنە ­اتتاندىرادى.

حاتىندا «ورتا وردانىڭ سۇلتانى ابىلاي وكىلەتىن جۇرگىزەتىن ارعىن جۇرتى ترويتسكى بەكىنىسىندە ساۋدا جاساعانىمەن, سول ترويتسكى قامالى ءبىزدىڭ حالقىمىزدان وتە الىس. جەردىڭ شالعايلىلىعىنان ول جاققا ءۇش جىلدا ءبىر-اق رەت قاتىناپ, ساۋ­دا جاسايدى. ال ورتا وردانىڭ باسقا ادام­دارى, اتاپ ايتقاندا, نايماندار مەن ۇيسىن­دەر جانە بۇكىل ۇلى وردا ترويتسكىگە بارىپ, ساۋدا جاساي المايدى. وسى ماسەلەنى ءسىز­دىڭ جوعارى قۇزىرىڭىزعا ماعلۇمداپ, اسا مەيى­رىمدى وزىڭىزدەن كوشپەلىلەرگە جاقىن ورنا­لاسقان سەميپولات بەكىنىسىندە ءبىزدىڭ حال­قى­مىزعا ساۋدا جاساۋعا قولايلىلىق تۋدى­رۋعا پارمەن ەتۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەپ جازىل­عان ەدى.

اب­ىلپەيىزدىڭ پاتشا وكىمەتىنە جازعان حاتى قولداۋ تاۋىپ, سەمەيدىڭ اسكەري بەكىنىس قانا ەمەس قۇجىناعان ساۋدا ورتالىعىنا, كەلە-كەلە قالاعا اينالۋىنا ءوز ناتيجەسىن تيگىزدى. ويتكەنى العىر ساياساتكەر ۇستەمشىل بيلىكتىڭ ىقپالىن استە-استەمەن حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋدى امالداعان ەدى.

العاش ساۋدا ورنى اشىلعان 1765 جىلى سەمەي بەكىنىسىنە 120 قازاق ساۋداگەرى ات باسىن بۇرعان ەكەن. ون جىلدىڭ اينالاسىندا جەرگىلىكتى بادەكشىلەردىڭ قاتارى 200-دەن اسىپ جىعىلدى. بۇل بەكىنىس باسشىسىن قۋانتتى. ويتكەنى سەمەيدە جينالاتىن باج (كەدەن) سالىعى از ۋاقىتتا جۇزدەگەن ەسە ءوسىپ, 14741 رۋبلگە جەتەدى. سول كەزدەگى وسكەمەن بەكىنىسىنەن تۇسەتىن باج سالىعىنىڭ كولەمى بار بولعانى 1051 رۋبل, ال ومبى – 509 ءرۋبلدىڭ اينالاسىندا قالىپ قويادى.

ءسويتىپ, سەمەي – اسكەري بەكىنىستەن ازاماتتىق قالاعا اينالا باستادى, مۇنى ابىلپەيىز سۇلتان كوزى تىرىسىندە كورىپ, ىشتەي مارقايدى. سونداي-اق «سەمەي» ءسوزى – كونە تۇركىلەرگە جاتاتىن سارى ۇيعىرلار تايپاسىنىڭ تىلىندە «كيەلى مەكەن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. كەيىن قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى «اقبىلەك» رومانىندا «ونەر-ءبىلىمنىڭ, ساۋدا-كاسىپتىڭ, وت اربا, وت كەمەنىڭ توعىساتىن كىندىگى, قارا شاڭىراعى – سەمەي. سەمەي – ءبىر گۋبەرنيا ەلدىڭ ميى. اقىل-ويدىڭ تابىسى سەمەيدە. سەمەي – ءبىر گۋبەرنيا ەلدىڭ جۇرەگى. سەمەي بۇلكىلدەسە, ءبىر گۋبەرنيا ەل بۇلكىلدەيدى. ەرتىستىڭ وڭ قاباعىندا – سەمەي, سولىندا – الاش قالاسى...», دەپ جازدى.

1854 جىلعى 1 قازاندا سەمەي وبلى­سىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋى بولدى. شاعىن عانا سەمەي بىردەن وبلىستىق قالاعا اينالدى. قايتا قۇرىلعان وبلىس رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنداعى ەڭ كولەمدىسى ەدى. قالالىق دۋما مەن سوت بەكىتىلدى. 1858 جىلى سەمەي وبلىسىندا – 261 487 ادام تۇردى. 1873 جىلدان سەمەيدە تەلەگراف, ال 1910 جىلدان تەلەفون بايلانىسى جۇمىس ىستەدى. 1906 جىلى جوعارعى ەرتىستە سۋ ارقىلى قاتىناس ءتۇرى رەسمي اشىلدى. سونداي-اق ءونىمدى العاش وڭدەۋ ونەركاسىبى قۇرىلدى – ءجۇن, تەرى دايىندالدى. 1863 جىلى قالادا 2 وقۋ ورنى جۇمىس ىستەدى. ونىڭ ىشىندە ءبىر ۋەزدىك ۋچيليششە, 2 شىركەۋلىك-پريحود ۋچيليششەسى, قازاقتاردىڭ – 14 جانە 9 جەكە تاتار مەكتەبى بولدى. 1864 جىلى ايەلدەر مەكتەبى 2-رازريادتى ۋچيليششە بولىپ قايتا قۇرىلدى. سونىمەن قاتار قالادا ەرلەر مەن ايەلدەر كلاسسيكالىق گيمنازيالارى, مۇعالىمدەر سەمينارياسى جۇمىس ىستەدى. ءالىمحان ەرمەكوۆ سەمەي ەرلەر گيمنا­زيا­سىن التىن مەدالعا ءبىتىرىپ, سودان سوڭ تومسكىنىڭ تەحنولوگيالىق ينس­تيتۋتىن ءبىتىردى. مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا مۇحتار اۋەزوۆ پەن قانىش ساتباەۆ وقىدى. ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ف.دوستوەۆسكي سەمەيدە بەس جىلدان استام تۇرىپ, ءوزىنىڭ «زاپيسكي يز مەرتۆوگو دوما», «دياديۋشكين سون», «سەلو ستەپانچيكوۆو ي ەگو وبيتاتەلي» سەكىلدى كلاس­­سيكالىق شىعارمالارىن وسىندا جازدى. ە.ميحاەليس, ن.دولگوپولوۆ, س.گروسس سياقتى ازاماتتار اباي قۇنانباي ۇلىمەن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتتى.

1878 جىلى سەمەي قالاسىندا وبلىستىق ستاتيستيكالىق كوميتەت قۇرىلدى. سەمەي ستاتيستيكالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا ە.ميحاەليس بەكىدى. ءارى ەۆگەني پەتروۆيچ قوعامدىق كىتاپحانا مەن ولكە­تانۋ مۋزەيىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. مۋزەي اشۋ جونىندەگى جەرگىلىكتى زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى مەن بۇقارا حالىق تىلەگىن سەمەي وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ا.پروتسەنكو دا قولدادى.

ءسويتىپ, 1883 جىلى قازىرگى سەمەي تا­ريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى قۇرىلدى. مۇرا­جاي بۇگىندە 1895 جىلى سالىنعان گۋبەر­ناتور ۇيىندە ورنالاسقان. بۇل عيما­رات رەس­پۋبليكالىق تاريحي-مادەني ەسكەرت­كىش­تەر تىزىمىنە ەنگەن, ءحىح عاسىردىڭ ساۋلەت ونەرىن ايگىلەيتىن ەرەكشە ءۇي. وسى اباي وبلى­سىنىڭ مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنا قاراستى وب­لىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيدى وڭىر­گە بەل­گىلى ازامات قايرات سابىرباەۆ باسقا­رادى.

قايرات زەكەن ۇلى 2018 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سەمەيدىڭ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە باسشىلىققا كەلدى. سودان بەرگى ارالىقتا وبلىستىق مۋزەيدە قوسىمشا ءۇش جاڭا فيليال اشىلدى, قازىر وبلىستىق مۋزەي قاراماعىندا بەس فيلال, ەكى بولىمشە بار. ونىڭ ءبىرى وڭىرلىك ءتۋريزمدى دامىتۋعا با­عىتتالسا, ەكىنشىسى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بەت بۇرعان.

اعىمداعى جۇمىستاردان بولەك ارنايى قولعا العان جوبالاردىڭ ماڭىزدىلارىنىڭ ءبىرى – قوردا ساقتالىپ كەلگەن جادىگەرلەرگە ء«تىل ءبىتىرۋ». 140 جىلدان استام تاريحى بار مۋزەيدىڭ قور كولەمى دە وسال ەمەس, 136 مىڭ بىرلىكتى قۇرايدى. مۋزەيدىڭ باستاپقى جىل­دارىندا قابىلدانعان بۇيىمدار دا بار­شى­لىق. ەرتىس بويىنان ەرتەرەكتە تابىلعان باس سۇيەكتەر سولاردىڭ قاتارىنا جاتادى.

2022 جىلى وسى باس سۇيەك قاڭقاسى زەرتتەۋ اينالىمىنا ەنگىزىلىپ, الدى­مەن قاي مەرزىمگە تيەسىلى ەكەنى انىقتالدى. لاتۆيا ورتالىعىنداعى ارنايى زەرتحانا قورىتىندىسى نەگىزىندە بۇل قاڭقا ءحىى عاسىردىڭ سوڭعى كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن ادامعا ءتان بولىپ شىقتى. زەرتحانا دەرەك­تەرى مەن وزگە دە زەرتتەمە ناتيجە­لەرىنىڭ نەگىزىندە الگى باس سۇيەكتىڭ انتروپو­لوگيالىق كەسكىنى جاسالدى. بۇل قادام وسى ولكەدەگى قونىستانۋ تاريحىن تارازىلاۋعا ۇلكەن ءبىر دەرەك كوزى بولىپ قالا بەرمەك.

كونە جادىگەرلەردى زەرتتەۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا شاكارىم, ءاليحان بوكەيحان جانە س.تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ عىلىمي زەرتەۋ ورتالىقتارىمەن مەموراندۋم جاسالىپ, ارىپتەستىك بايلانىس قالىپتاسقان. كەلىسىمدەر اياسىندا قوردىڭ ارحەولوگيالىق جادىگەرلەرىنە سيپاتتاما تولتىرۋ مەن كاتالوگ دايارلاۋ جۇمىستارى جالعاسىن تاپتى. تسيفرلاندىرۋ مەن نەگىزگى جادىگەرلەردى «3D سكانەر» جۇيەسىنە ەنگىزۋ دە جولعا قويىلعان.

مۋزەي قورىنداعى ۇلكەن قازىنانىڭ ءبىر بولىگى – سيرەك كىتاپتار مەن باسىلىمدارعا باي كىتاپحانا. وندا يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ باتىس-ءسىبىر ءبولىمى سەمەي بولىمشەسىنىڭ جازبالارى ساقتالعان. جيىرما شىعارىلىمنان تۇراتىن بۇل جازبالار – ءحىح عاسىر سوڭىندا وسى جاققا ساياسي جەر اۋدارىلعان ورىس وقىمىستىلارىنىڭ ولكە زەرتتەۋلەرىنە ارنالعان دەرەكتەمەلەرى. اتالعان ەڭبەك­تەردىڭ قۇندىلىعى وسى ولكەنىڭ ءحVىىى–حىح عا­سىرداعى تاريحي وقيعالارىنان, تىنىس-تىرشىلىگى مەن تابيعي ەرەكشەلىكتەرىنەن مول حابار بەرەدى. ورىس تىلىندەگى بۇل زەرتتەۋلەر توپتاماسى مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن قازاق تىلىنە اۋدارىلعان.

2019 جىلى تارباعاتاي تاۋىنىڭ ءۇش مىڭ مەترلىك بيىكتىگىندەگى اقبەرلى پەتروگليفىنە ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, «تار­باعا­تايداعى تاڭبالى تاستار» اتتى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلدى, ماقالا جازىلدى. اق­بەرلى بيىگىندەگى جاقپار تاستارداعى سان الۋان كەسكىندەر مەن جۇزدەگەن سۋرەت تۇرلەرى مۋزەي قورىن تولىقتىردى. ەكسپونات قورىن تولىقتىرۋدا تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جەتىستىك, ءبىر جارىم عا­سىر­داي تاريحى بار مەكەمەنىڭ ساقتاۋ قورى 2022 جىلى ءبىرىنشى رەت كونە التىن جادىگەرلەردى قابىلدادى. ولار – اياگوز وڭىرىندەگى بوزاي مەن اقسۋاتتىڭ ەلەكە ساز قورىمدارىنا ءتان التىن ارتەفاكتىلەر. ءدال وسى تەكتەس جادىگەرلەردىڭ ءبىر شوعىرى جارما اۋدانىنىڭ شالاباي وڭىرىنەن دە اكەلىندى. مۇنداي وتە سيرەك كەزدەسەتىن ارحەولوگيالىق تابارىكتەردىڭ مۇراجايدان ورىن تابۋى مۋزەي باسشىلىعىنىڭ ارحەولوگ عالىمدارمەن دۇرىس بايلانىس ورناتا بىلگەندىگىنەن بولسا كەرەك.

مەكەمە باسشىلىعىنىڭ ىزدەنىس-تال­پى­نىسىنىڭ ناتيجەسىندە سەمەيدىڭ تاريحي-ولكە­تانۋ مۋزەيى 2021 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان عىلىمي-تەحني­كالىق سۋبەكتى رەتىندە اككريديتتەۋ كۋالىگىنە يە بولدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اتىنان تاۋەل­سىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا وراي وتىز ادام­عا ارناپ جاريالانعان «تاۋەلسىزدىك قۇر­داستارى» اتتى گرانتتىڭ ءبىرىن وسى مۋزەي­دىڭ جاس مامانى داريا كاليۆوشكينا يەلەندى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك نارسە – ق.سابىر­باەۆتىڭ باستاماسىمەن جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى اراسىندا «بولاشاق ولكەتانۋشى» وبلىستىق بايقاۋدىڭ قولعا الىنۋى. بۇل جەردەگى باستى ەرەكشەلىك – باي­قاۋدىڭ باس جۇلدەگەرى شاكارىم ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ گرانتىنا قول جەتكىزەدى. سوڭعى بەس جىلدا تۇراقتى جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان بايقاۋ مۋزەي مەن ۋنيۆەرسيتەت اراسىنداعى تىعىز بايلانىستىڭ جەمىسى دەسەك, بۇل شارا بولاشاقتا دا ءداستۇرلى تۇردە جالعاسىن تابا بەرمەك. بايقاۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – مەكتەپ تۇلەكتەرى اراسىنان ۇزدىگىن تاڭداپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح, ارحەولوگيا بولىمىنە باعىتتاۋ. سونداي-اق جاستاردى تۋعان ءوڭىرىن تانۋعا باۋليتىن «سەمەي ولكەسى: تابيعات, تاريح, مادەنيەت» وبلىستىق جاستار عىلىمي-ولكەتانۋ كونفەرەنتسياسىن دا جىل سايىن ۇيىمداستىرۋ جولعا قويىلعان.

مۋزەي 2023 جىلى 140 جىلدىق بەلە­سىنە كوتەرىلدى. مەرەيتويعا وراي حالىقارا­لىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەن­تسيا وتكىزىلدى. بارلىق باياندامانىڭ باسى بىرىك­­­تىرىلىپ, كىتاپقا اينالدى. «مۋزەي شە­­جى­رەسى» دە ءوز الدىنا جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى.

ولكە تاريحى مەن شەجىرەسىنە قاتىستى قىلت ەتكەندى قالت جىبەرمەيتىن مۋزەي قىزمەتكەرلەرى سەمەيدىڭ ىرگەسىن قالاۋعا اتسالىسقان ابىلپەيىز سۇلتاننىڭ ەڭبەگىن ەش ۇمىتپايدى. بۇعان قوعام دا مۇددەلى. الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن عالام­توردا «شىركىن, سەمەيدىڭ حالقى وسى سۇل­تان­نىڭ اتىن قازىرگى كۇنى بىلە مە ەكەن دەپ ويلايسىڭ, بىلسە ابىلپەيىزدىڭ اتىنا­ بەرىلگەن كوشەسى قايدا, ەسكەرتكىشى نەگە الدىڭنان شىقپايدى؟ قازاقتى حح عاسىردىڭ باسىنداعى الاساپىراندا جەكە, اۆتونومدى رەسپۋبليكاعا باستاعان سەمەي بولسا, سەمەيدى «اح-اۋ, سەمەي» قىلعان ابىلپەيىز سۇلتان ەدى عوي» دەگەن سياقتى كىنا قويۋشىلار دا بار. حالىق ايتسا قالىپ ايتپايدى. تاياۋدا عانا اباي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى «ابىلپەيىز سۇلتان» جىلجىمالى كورمەسىن ۇيىمداستىردى. كورمەدە ءحVىىى عاسىرداعى كورنەكتى مەملەكەت, قوعام قايراتكەرى جانە ديپلوماتى, جوڭعار مەملەكەتى قۇلاعاننان كەيىن قازاقتاردى شىعىس وڭىرگە قونىستاندىرۋدى باستاعان ۇلىس بيلەۋشىسى ابىلپەيىز سۇلتان تۋرالى ناقتى دەرەكتەر كەڭىنەن باياندالادى. ول – قى­تايمەن ديپلوماتيالىق بايلانىس­تار ورناتىپ, قازاق-قىتاي, قازاق-ورىس قاتى­ناس­تارىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان تۇلعا.

قازاق تاريحىمەن بىتە قايناسقان كيەلى مەكەندەگى 140 جىلدىق تاريحى بار كونە مۋزەي ۋاقىت بەدەرىمەن جاڭاشا اجارلانا بەرەدى.

ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى,

جازۋشى