قىزدى وقىتساڭ, ۇلتتى تاربيەلەيسىڭ

ول 2009 جىلى «بولاشاق» باعدار­لا­ما­سىمەن «مەملەكەتتىك باسقارۋ» مامان­دىعى بويىنشا اقش-تاعى Montana State University تامامداعان. وسىنداعى بەلگىلى پروفەسسورلاردان ءبىلىم الدى. وقىتۋ ءادىسىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەندى. كەيىپكەرىمىز ەلگە ورالعاننان كەيىن وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءدارىس وقىپ, بولاشاق عالىمدارعا جول سىلتەۋدى ءوزىنىڭ بورىشى سانادى. تىن­باي ىزدەنىپ, جاس بۋىندى تاربيەلەۋدە ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ونىڭ شاكىرتتەرى ستۋدەنتتەردىڭ عىلى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ رەسپۋبليكا­لىق بايقاۋىندا سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگىنىڭ II دارەجەلى ديپلو­مى­مەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن ستۋدەنتتەردى حالىقارالىق جارىستارعا دا دايىن­داپ, «CFA Institute Research Challenge»-دە ۇزدىك ستۋدەنتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبا اتالىمىن جەڭىپ الدى.

كەيىپكەرىمىز 2016–2018 جىلدارى ەۋروپالىق وداق (Erasmus+) قار­جىلاندىراتىن «CACTLE» (Central Asian Centre for Teaching, Learning, and Entrepreneurship) جوباسىنا قاتىسىپ, جەتەكشى ەۋروپالىق جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ وقىتۋ ادىستەمەلەرىنىڭ ۇز­دىك تاجىريبەلەرىن تاراتۋ ماقساتىندا قازاق­­ستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستان وقى­تۋ­شىلارىنا ترەنينگتەر جۇرگىزدى. ەۋروپالىق ارىپتەستەرىمەن «Teaching and Learning at Universities» مونوگرافياسىن جارىققا شىعاردى.

سونىمەن بىرگە عالىم ەلىمىزدىڭ جو­عارى ءبىلىم سالاسىنداعى كەزەكتى رەفورمالارىن زەرتتەي وتىرىپ, 2020–2022 جىلدارى جتن ار08052656 «قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ «ۇشتىك سپيرال» تۇرعىسىندا ترانسفورماتسياعا دايىندىعىن باعالاۋ» تاقىرىبىنداعى جوبامەن جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانت يەگەرى اتاندى. وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ۋنيۆەرسيتەت, مەملەكەت جانە بيزنەستىڭ ءوزارا بايلانىسىن ەگجەي-تەگجەي تالداپ, جۇيەلەپ, الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۇسىنىس دايارلاۋعا اتسالىس­تى. جوبا ناتيجەسىندە ستۋدەنتتەرگە ار­نالعان وقۋ قۇرالى, «قازاقستاندا كاسىپ­كەر­لىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ دامۋىنىڭ ال­عىشارتتارى مەن قازىرگى جاعدايى» اتتى مونوگرافياسى جيناق بولىپ شىقتى. سونداي-اق وسى ەكى عىلىمي تۋىندىسىنىڭ اۆتورلىق قۇقىعىن الدى. بۇگىندە وقىتۋ سالاسىنىڭ مامانى رەگينا اندەكينانىڭ 50-دەن استام ماقالاسى, ونىڭ ىشىندە 10 ماقالاسى «Scopus» جانە «Web of Science» دەرەككوز بازالارىنا ەنەتىن جۋرنالداردا جاريالاندى. بۇل دا عالىمنىڭ ءوز سالاسىنداعى تابىستارىنىڭ ءبىر بيىگى.

قازىر رەگينا اندەكينا پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىندا قىزمەت ەتەدى. شىندىعىندا, ونىڭ تاڭداعان ماماندىعى مەن جۇ­مى­سىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى عالىمدى ۇنەمى بيىك­كە جەتەلەپ كەلەدى. مەملەكەتتىك قىز­­­مەتكەرلەردى وقىتاتىن اكادەميادا كە­يىپ­­كەرىمىز زاماناۋي وقىتۋ ادىستەرىن پايدالانا وتىرىپ, ەكولوگيالىق, الەۋ­مەتتىك جانە كورپوراتيۆتى باسقارۋ (ESG), پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق باسىمدىق دەپ تانىعان ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى (SDG) بو­يىنشا شەتەلدىك تاجىريبەنى كەڭىنەن پايدالانۋعا بىلەك سىبانا كىرىسكەن. سە­­بە­بى ورنىق­تى دامۋ ماقساتتارىنىڭ ەل ساياسا­تىنا ينتەگراتسياسى – نەعۇر­لىم ء­ادىل, ۇنەمدى جانە ەكو­لوگيالىق تازا قو­عام قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام.

«الەمدىك تاجىريبەدە «Triple helix» دەپ اتالىن كاسىپورىن, ۋنيۆەرسيتەت جانە مەملەكەتتىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىن قامتيتىن ۇشتىك سپيرال مودەلىنىڭ ەلىمىزدە ەنگىزىلۋىن زەرتتەدىم. كوزدە­گەن ماقساتقا قول جەتكىزىپ, جوبا ءساتتى اياق­تالدى. الايدا جوبانى ورىنداۋ بارىسىندا بىرنەشە قيىندىق تا كەزدەستى. بىرىنشىدەن, پاندەميانىڭ سالدارى اسەر ەتتى. ەكىنشىدەن, جوبانى قارجىلاندىرۋ ۇزاققا سوزىلدى. قارجى كەش ءتۇستى. ياعني كونكۋرس جىل سوڭىنا تامان جاريالانىپ, ءتۇرلى تەكسەرىس, ساراپتامادان ءوتتى, ماقۇلدانىپ, جوبانى ورىنداۋعا بولىنگەن قارجى تۇسكەنگە دەيىن 4-5 اي ۋاقىت ءوتتى. وسىلايشا, جالاقى بولسىن, زەرتتەۋ جۇر­گىزۋگە جوسپارلانعان قاراجات بولسىن, كەشىكتىرىلىپ بەرىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە جوبا ماقساتتارىنىڭ ۋاقتىلى جانە ساپالى ورىندالۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. وسىنداي تاۋەكەلدەردى ەسكەرە وتىرىپ, كونكۋرس ۇدەرىسىن جارتى جىل بۇرىن ەرتە باستاعان دۇرىس دەگەن ويدامىن», دەدى عالىم.

ونىڭ ايتۋىنشا, ول زەرتتەپ جۇرگەن سالاداعى تاعى ءبىر ماسەلە – «Scopus» جانە «Web of Scienc»e سىندى دەرەكقورلار بازالارىنا ەنەتىن جوعارى رەيتينگتى جۋرنالدان ماقالا جاريالاۋدى تالاپ ەتۋ. بۇل جايت قازىر ەلىمىزدىڭ عىلىم سالاسىنداعى كوپ قوزعالاتىن تۇيتكىلدى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەندەر مەن ەندى عىلىم تابالدىرىعىن اتتاعان جاس زەرتتەۋشىلەر وسى تۋرالى كوپ «شەر» توگەدى, ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. «شەتەلدىك تاجىريبەدە مۇنداي تالاپ جوق. دوكتورانتتار ءوز زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ, ساباق بەرەدى. بىراق ديسسەرتاتسيانى قورعاعاننان كەيىن, ونى بەدەلدى باس­پادان مونوگرافيا رەتىندە باسىپ شىعارۋ مۇمكىندىگى بار. ەگەر قازىر سوڭعى ­15 جىلدا PhD ديسسەرتاتسيالارىن (جارا­تىلىستانۋ عىلىمدارىنان بولەك) قورعاعان عالىمداردىڭ قورعاۋ­دان كەيىنگى مەرزىمدە ماقالالارى­نىڭ سانىن تۇگەندەسەك, وكىنىشكە قاراي, باسىم كوپشىلىگىندە ول سان 0-5 شاماسىندا بولادى. ياعني مۇنداي قاتاڭ تالاپ­تار جاستاردىڭ عىلىمعا قىزىعۋشىلى­عىن جويۋى مۇمكىن», دەيدى رەگينا.

ارينە, عىلىمى دامىعان ەل بولۋ ءۇشىن اتالعان سالا ماماندارىنا كوڭىل ءبولۋ, ولاردى مازالاعان ماسەلەلەرى مەن قيىندىقتارىن دەر كەزىندە شەشۋ وڭ قادامعا جەتەلەيتىنى ءسوزسىز. دەرەكتەر­گە سۇيەنسەك, شەتەلدە عىلىمعا دەگەن قۇرمەت پەن باسىمدىقتى قارجىلاندىرۋ كولەمىنەن-اق بايقاۋعا بولادى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنشا, عىلىمعا ەڭ كوپ قاراجات بولەتىن مەملەكەت – يزرايل ء(ىجو-ءنىڭ 6%), اقش جانە باتىس ەۋروپا ەلدەرى 3-4% ەكەن. ال بۇل كوشتە قازاقستان ءىجو-ءنىڭ 0,13%-ى بولىنەدى, الايدا بۇل كور­سەتكىشتى 1%-عا جەتكىزۋ كوزدەلگەن. ال ءىرى كومپانيالاردىڭ عىلىمعا ينۆەستي­تسيالارى كولەمىنەن العاشقى ۇشتىكتە اقش, قىتاي جانە گەرمانيا ەلدەرى كىرە­تىنىن دە رەگينادان ەستىدىك.

قازىر الەمدە عىلىم سالاسىندا جۇر­گەن ايەلدەرگە دەگەن كوزقاراس جوعارى. ولارعا قۇرمەت پەن ماراپات تا بەرىلىپ جاتقانى شىندىق. كەشەگى ماري كيۋري حانىمنان بۇگىنگى جاس ايەل عالىمدار­دىڭ الەمدى, ادامزاتتى وزگەرتۋگە قوسقان ۇلەسى باسىم بولعانى انىق. ءسوز اراسىندا كەيىپكەرىمىزگە عىلىمداعى ايەل­دەردىڭ مارتەبەسى مەن ءرولى حاقىندا سۇراق قويدىق. ء«وزىم عىلىمداعى ايەل رەتىندە دامىعان ەلدەردەگى عىلىمعا دەگەن كوزقاراسى تۋرالى ۇناتاتىن تاعى ءبىر جايت – كۇنى كەشە اقش-تىڭ ءبىرىنشى حانىمى بولعان دجيلل بايدەن ءوزىن حانىم ەمەس, دوكتور دەپ اتاۋىن قالاعانى. دوكتور دارەجەسىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنان قورعاعان ول پرەزيدەنتتىڭ جارى ەمەس, ءوزىن تولىققاندى عالىم, دوكتور دەپ الەمگە تانىتىپ وتىر. بايقاساڭىز, ولاردىڭ اتتارىن اتاعاندا پرەزيدەنت بايدەن جانە دوكتور بايدەن دەپ ايتادى. مۇنداي اتاۋدى قولدانۋدىڭ ءوزى دە عىلىمدى ناسيحاتتاۋدىڭ جولى بولىپ تابىلادى. «ۇلدى وقىتساڭ, تەكتى تاربيەلەيسىڭ, قىزدى وقىتساڭ, ۇلتتى تاربيەلەيسىڭ» دەمەكشى, دوكتور دجيلل بايدەنگە دەيىنگى ءبىرىنشى حانىم ميشەل وباما دا, Let girls learn (قىزدار ءبىلىم السىن!) باعدارلاماسىمەن ءۇشىنشى الەم ەلدەرىندەگى قىزدارعا ءبىلىم الۋ مۇمكىنشىلىگىن تۋعىزدى», دەدى ول.

ءبىر انىعى, قازىرگى جاس عالىمداردىڭ جەتىستىكتەرى كىمدى بولسا دا قۋانتادى. ءتىپتى ولاردىڭ ايتارى مەن بەرەرى مول ەكەنىنە ءسات سايىن كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. ەلىمىزدىڭ كادرلىق الەۋەتىن جاقسارتۋدا ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ورنى ەرەكشە ەكە­نىن قوعامعا ءتۇسىندىرۋ دە كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنىڭ ءبىرى. سوندىقتان وسى سالا مامان­دارىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, ەڭبەك­اقى مولشەرىن كوبەيتۋ, ۇزدىك تاجى­ريبەلەردى ناسيحاتتاۋ ارقىلى جاس­تاردىڭ عىلىمعا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ سياقتى ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تا­بادى دەگەن سەنىمىمىز مول. عىلىمعا ۇم­تىل­عان جاستار كوبەيسە, ەلىمىزدىڭ دامۋى بۇدان دا قارقىندى بولا بەرەتىنى انىق.