تسيفرلانعان الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەي كەلە, ولاردىڭ تەحنولوگيالىق پروگرەستە كوش باستاۋىنىڭ باستى سەبەبىن ۇعىنا تۇستىك. بۇل ەلدەردىڭ تابىستى دامۋى ەڭ الدىمەن ادام كاپيتالىمەن تىعىز بايلانىستى. ال ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالىنىڭ ءبىرى – كىتاپ وقۋ, عىلىمي ىزدەنىس جانە ونەرتاپقىشتىق. ءبىز وركەنيەت كوشىنەن قالمايمىز دەسەك, جاھاندىق تاجىريبەنى ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك.
بۇگىندە الەم ەلدەرىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن باعالايتىن ءتۇرلى ۇيىم بار. ءبىلىم دەڭگەيى يندەكسى بويىنشا گەرمانيا, شۆەيتساريا, كانادا الدىڭعى ورىنداردا تۇرسا, IQ كورسەتكىشىنەن قىتاي, جاپونيا, سينگاپۋر سياقتى مەملەكەتتەر جەكە-دارا كوش باستاپ كەلەدى. زياتكەرلىك كاپيتال يندەكسىندە اقش, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا جوعارى كورسەتكىشكە يە.
بۇل ستاتيستيكا نەنى بىلدىرەدى؟ تەحنولوگيالىق دامۋدان الدىڭعى قاتاردا تۇرعان ەلدەر كىتاپ وقۋدىڭ ماڭىزىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, وقۋ مادەنيەتىن دامىتۋعا ايرىقشا ءمان بەرەدى. 2024 جىلى الەمدە ەڭ كوپ كىتاپ وقىعان حالىق امەريكالىقتار بولدى. ماسەلەن, ولار اپتاسىنا ورتا ەسەپپەن 7 ساعاتىن كىتاپ وقۋعا ارنايدى. بۇل جىلىنا 357 ساعاتتى قۇرايدى. ال يتاليالىقتار جىل سايىن 278 ساعاتىن, قىتايلىقتار 154 ساعاتىن, جاپونيالىقتار 135 ساعاتىن, كورەيالىقتار 125 ساعاتىن كىتاپ وقۋعا جۇمسايدى. ال ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش نەبارى 65 ساعاتتى قۇراپ وتىر.
مۇنداي جاعدايدا كىتاپحانالاردى جاڭعىرتۋ – اسا ماڭىزدى ماسەلە. جاساندى ينتەللەكت بۇل باعىتتا تاپتىرماس كومەكشى بولا الادى. مىسالى, ۆيرتۋالدى كىتاپحاناشىلار پايدالانۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنا ناقتى ءارى جەدەل جاۋاپ بەرىپ, وقىرماننىڭ قىزىعۋشىلىعىنا قاراي كىتاپتار ۇسىنسا, كىتاپحاناعا بارۋ مادەنيەتى جاڭاشا سيپاتقا يە بولار ەدى. سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن ۆيرتۋالدى ەكسكۋرسيالار ۇيىمداستىرىپ, كىتاپ قورىن تسيفرلىق فورماتقا كوشىرۋدى جەدەلدەتۋگە بولادى.
الايدا اتالعان سالانى دامىتۋدىڭ جولىندا بىرقاتار تۇيتكىل دە بار. سونىڭ ءبىرى – بىلىكتى ماماندار تاپشىلىعى. قازىر ەلىمىزدىڭ كىتاپحانا جۇيەسىن دامىتۋمەن اينالىساتىن ورتالىق اپپاراتتا از عانا مامان جۇمىس ىستەيدى. بۇل فاكتور جان-جاقتى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى كادرلىق ساياساتتى قايتا قاراستىرىپ, الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنۋ قاجەت. دامىعان ەلدەردە وسى سالا مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى جۇيەلى تۇردە قولداۋ تاۋىپ كەلەدى. بىلىكتى IT ماماندار مەن يننوۆاتسيالىق باسقارۋ سالاسىنىڭ ساراپشىلارىن تارتۋ – كىتاپحانالاردى جاڭعىرتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىنىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار كىتاپحاناشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە وزەكتى. ارنايى وقىتۋ باعدارلامالارىن ەنگىزىپ, جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق قۇرالدارمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتۋ قاجەت. اتالعان كۋرستاردى ونلاين فورماتتا ۇيىمداستىرۋ ارقىلى شالعاي ايماقتارداعى ماماندارعا دا مۇمكىندىك جاساۋعا بولادى.
سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن, كىتاپحاناشىلاردى دايارلايتىن ءبىلىم مەكەمەلەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, تەوريالىق ءبىلىمدى تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋ كەرەك. بۇل بولاشاق مامانداردىڭ ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەلۋىن تەزدەتەدى ءارى كىتاپحانا ءىسىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنا جول اشادى.
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا: «شىن مانىندە, وزىق ويلى ۇلت بولۋدىڭ ەڭ توتە جولى – كىتاپ وقۋ. سوندىقتان كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قوعامدا بارىنشا ورنىقتىرۋىمىز كەرەك», دەگەن بولاتىن. سونداي-اق پرەزيدەنت جاستاردى كىتاپ وقۋعا باۋلۋ ارقىلى جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە وقىرمان مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى.
راسىندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كىتاپحانا ءىسى نازاردان تىس قالىپ, 90-جىلدارداعى قيىن كەزەڭدەردە مىڭداعان كىتاپحانا جابىلدى. بۇل – ورنى تولماس ولقىلىق. ويتكەنى ميلليونداعان كىتاپ قورىنان ايىرىلۋ – ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىمىزگە ۇلكەن سوققى.
تۇركىستان وبلىسىنا بارعان ساپارىمدا فاراب كىتاپحاناسىنا ات باسىن بۇردىم. بۇرىن شىمكەنت قالاسىندا جاسوسپىرىمدەردىڭ رۋحاني-مادەني دامۋىنا ۇلەس قوسقان ىبىراي التىنسارين اتىنداعى وبلىستىق بالالار كىتاپحاناسى بار ەدى. وبلىس ورتالىعى تۇركىستانعا كوشىرىلگەن كەزدە جەتپىس جىلدىق تاريحى بار وسى كىتاپحانا دا جاڭا مەكەنگە اۋىستى. بىراق بالالارعا ارنالعان 234 مىڭ كىتاپتىڭ, ونىڭ ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى دۇنيەلەردىڭ ارنايى زالداردا ەمەس, جەرتولەدە ساقتالعانىن كورىپ قىنجىلدىق. بۇل – ۇلتتىق قۇندىلىققا بەيجاي قاراۋدىڭ بەلگىسى. جەرگىلىكتى بيلىك ماسەلەنى شەشۋگە ۋادە بەردى.
وقىرمان مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدا جۇيەلى شەشىم قابىلداۋ قاجەت. «جالپى, مەن مەملەكەت باسشىسى جانە ازامات رەتىندە قازاق ادەبيەتىن ءاردايىم قولدايمىن. تۋىندىلار وقىرماندارعا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ال جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارمالارى حالىق اراسىندا, اسىرەسە جاستار اراسىندا سۇرانىسقا يە بولۋى كەرەك», دەگەن ەدى پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە.
راسىمەن, كىتاپ شىعارۋ ءىسىن جۇيەلەپ, تارالىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قاجەت. قازىرگى تاڭدا وتاندىق باسپالاردان شىعاتىن كىتاپتاردىڭ ەڭ جوعارى تارالىمى 5 مىڭ دانادان اسپايدى. بۇل ەل اۋماعى ءۇشىن وتە از. كىتاپ شىعارۋ ءىسىن دامىتۋدا جازۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا دا نازار اۋدارۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار قوعامدا كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن جانداندىرۋ ءۇشىن بىرقاتار ناقتى قادامداردى قولعا العان ءجون.
بىرىنشىدەن, ۇلكەن قالالاردان باستاپ اۋدان ورتالىقتارىنا دەيىن كىتاپ دۇكەندەرى مەن ساتۋ نۇكتەلەرىن قايتا جانداندىرعان ءجون. بۇرىن مۇنداي دۇڭگىرشەكتەر كەڭ تارالعان ەدى, ال قازىر ءىرى قالالاردىڭ وزىنەن ولاردى تابۋ قيىن. ياعني كىتاپتار مەن گازەتتەردى ساتاتىن شاعىن ءموبيلدى ورتالىقتار جەلىسىن قۇرىپ, وندا قازاق ادەبيەتىندەگى تۋىندىلارعا باسىمدىق بەرىلگەنى دۇرىس. بۇل باستامانى «كىتاپ-Amanat» جوباسى اياسىندا ۇيلەستىرسە, ۇتىمدى بولادى.
ەكىنشىدەن, كىتاپحانالاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتىپ, كىتاپحاناشىلاردىڭ ەڭبەگىن لايىقتى تۇردە دارىپتەپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل ءبولۋ جاعى جولعا قويىلۋعا ءتيىس.
ۇشىنشىدەن, كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدە كىتاپ وقۋ ساعاتتارى مەن كىتاپ اپتالىقتارىن تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىرىپ, حالىقتىڭ نازارىن وسى ۇردىسكە اۋدارۋ كەرەك. حالىقارالىق كىتاپ كۇنى مەن ۇلتتىق كىتاپ كۇنىن جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتىپ, بۇقارالىق سيپات بەرۋ قاجەت.
ۇلى ابايدىڭ «ارتىق عىلىم كىتاپتا, ەرىنبەي وقىپ كورۋگە» دەگەنى كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن دارىپتەيتىن نەگىزگى ۇستانىم بولۋعا ءتيىس. سەبەبى كىتاپ – مادەنيەتتىڭ كىلتى, وركەنيەتتىڭ وزەگى!
نۇرسۇلتان بايتىلەسوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى