قازىر ەلىمىزدىڭ جاس ىزدەنىمپاز عالىمدارى عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا ىلەسىپ, كوپتەگەن جەتىستىككە قول جەتكىزىپ وتىر. ولار وزدەرىنىڭ تىڭ يدەيالارى مەن جاڭاشىل جوبالارى ارقىلى ءتۇرلى سالاعا سەرپىن بەردى. سوندىقتان بۇگىن جاستاردىڭ عىلىمداعى ايتارلىقتاي ءرولى حاقىندا ايتقانىمىز ابزال.
قازىر ەلىمىزدە جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرىپ, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىندا باتىل قادام جاساعان جاس عالىمدار جەتەرلىك. اسىرەسە بيوتەحنولوگيا, IT, ماشينا جاساۋ, ەكولوگيا جانە مەديتسينا سالالارىنداعى زەرتتەۋلەر ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن ايقىنداۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر.
بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز ماشينا جاساۋ ماماندىعى بويىنشا PhD دارەجەسىن يەلەنگەن العاشقى جاس عالىمداردىڭ ءبىرى – اياۋلىم راحماتۋلينا. ول ەلىمىزدەگى مەحانيكا جانە ماشينا جاساۋ سالاسىندا بىردەن-ءبىر ورتالىق اكادەميك ءو.جولداسبەكوۆ اتىنداعى مەحانيكا جانە ماشيناتانۋ ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەيدى. اياۋلىم باعداتقىزى جەتەكشىلىك ەتەتىن BR21881957 عىلىمي جوبا «ساۋمال مەن تۇيە ءسۇتىن تەرەڭ وڭدەۋ تەحنولوگياسىن جانە ۆاكۋمدى-مۇزداتىپ كەپتىرۋ جابدىعىن ازىرلەۋ» دەپ اتالادى. اتالعان جوبانىڭ ماقساتى – ساپا تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن جاڭا ۆاكۋمدى-مۇزداتىپ كەپتىرۋ قۇرىلعىلارىن جاساۋ.
ساۋمال مەن تۇيە ءسۇتى – ورتالىق ازيا وڭىرىندە كەڭىنەن تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك ءونىمى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ونىمدەردىڭ بارلىق پايدالى قاسيەتىن جانە بالعىندىعىن ۆاكۋمدى مۇزداتقىش كومەگىمەن كەپتىرىپ ساقتاۋعا بولاتىنى زەرتتەلىپ جاتىر. ءبىز جوبا جەتەكشىسىنە «وسى جابدىقتى جاساۋ يدەياسى قالاي پايدا بولدى؟» دەگەن سۇراق قويعانىمىزدا, ول بىلاي ءتۇسىندىردى. «بۇل جابدىقتى جاساۋ يدەياسى ساۋمال مەن تۇيە ءسۇتىن ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءتيىمدى تەحنولوگيا جاساۋ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى. ساۋمال مەن تۇيە ءسۇتى قۇرامىنداعى پايدالى زاتتاردى ساقتاپ, ولاردىڭ جارامدىلىق مەرزىمىن ۇزارتۋ ءۇشىن ۆاكۋمدىق-سۋبليماتسيالىق كەپتىرۋ ءادىسى تاڭدالدى. بۇل تەحنولوگيا ءونىمنىڭ بيولوگيالىق جانە تاعامدىق قاسيەتتەرىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار بۇل جابدىقتى ازىرلەۋ وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋعا, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتىپ, اگروونەركاسىپتىك سالادا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى», دەدى ول.
ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, قۇرعاق ءسۇتتىڭ سۇيىق سۇتكە قاراعاندا بىرنەشە ماڭىزدى ارتىقشىلىعى بار. ەڭ الدىمەن, ءونىم ۇزاق ساقتالادى. وسى سالاعا دەندەپ جۇرگەن عالىم اياۋلىم باعداتقىزىنىڭ ايتۋىنشا, قۇرعاق ءسۇتتى ءوندىرۋ جانە ساقتاۋ تەحنولوگياسىندا شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بار. قۇرعاق ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قاپتاماسى گەرمەتيكالىق جاعدايدا ساقتالماسا, بوس ىلعالدىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى تۇزدار ەريدى, لاكتوزا كريستالدانادى, مەلانويدين تۇزىلەدى, ناتيجەسىندە, ءونىم قارايادى جانە قالدىقتاردىڭ تىرشىلىك ارەكەتى ءۇشىن قولايلى جاعداي قالىپتاسادى. سونداي-اق جاڭادان ەنگىزىلگەن قايتالاما ميكروفلورا وسەدى. بۇل جاعداي ءونىمنىڭ ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە نەمەسە ونىڭ تولىق بۇزىلۋىنا اكەلەدى.
قۇرعاق ءسۇت قۇرامىنداعى لاكتوزا مەن باسقا كومپونەنتتەرگە بايلانىستى وتە تەز ىلعال تارتىپ الادى. ونىڭ ىلعالدىلىعى ادەتتە 4-5% شاماسىندا بولادى, ال كەپتىرۋ ۇدەرىسىندە ءونىمنىڭ 95%-ى ىلعالدان ءبولىنىپ شىعادى. سوندىقتان سالىستىرمالى اۋا ىلعالدىلىعى 85%-دان اسپاۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن ءونىمدى اۋادان جانە سۋدان قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن گەرمەتيكالىق وراۋىش قاپتاما قولدانۋ قاجەت. ۆاكۋمدى وراۋىش قاپتاماسى وتتەگىنى سىڭىرمەيدى, ياعني ءونىمنىڭ ساپاسىن ساقتاپ, ونىڭ ۇزاق ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
اتالعان جوبا جۇزەگە اسسا, قانداي جەتىستىكتەر بولماق؟ بۇل جونىندە دە عالىمنىڭ ايتارى بار. «اتالعان باعدارلاما جۇزەگە اسقان جاعدايدا بىرنەشە ماڭىزدى جەتىستىككە قول جەتكىزۋگە بولادى: ساۋمال مەن تۇيە ءسۇتىن ۆاكۋمدى مۇزداتۋ ارقىلى كەپتىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى مەن ماتەماتيكالىق مودەلدەرى جاسالادى. ناتيجەسىندە, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عىلىمي ماقالالار, پاتەنتتەر مەن مونوگرافيالار جاريالانادى. ۆاكۋمدى مۇزداتىپ كەپتىرۋ جابدىعىنىڭ ءپروتوتيپى جاسالىپ, ول وتاندىق ءسۇت وندىرىسكە ەنگىزىلەدى. بۇل تەحنولوگيا ساۋمال, تۇيە ءسۇتى ۇنتاعىن ءوندىرۋدى ارتتىرىپ, يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى».
ال وسى جوبا اياسىندا جاڭا عىلىمي كادرلار, ونىڭ ىشىندە PhD دايارلاناتىنىن ەستىپ, قۋاندىق. بۇل ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىرىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىن كوتەرۋگە مۇرىندىق بولار جوبالاردىڭ ءبىرى دەۋگە تولىق نەگىز بار. جوبانىڭ ناتيجەلەرى وتاندىق ءوندىرىستى دامىتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋگە جانە ەكسپورت كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە ساۋمال مەن تۇيە ءسۇتىنىڭ كەپتىرىلگەن ونىمدەرى شەتەلدىك نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولار دەگەن ءۇمىت ۇشقىنى دا جوق ەمەس.
اياۋلىم راحماتۋلينا بۇگىندە اقش-تاعى ۋربانا-شامپەيندەگى يللينويس ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتىپ جاتىر. ءوز جوباسى بارىسىندا ول ۇلكەن دەرەكتەردى وڭدەۋ جانە ماشينالىق وقىتۋ ادىستەرى بويىنشا تاجىريبە الماسىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزۋدە. بۇل زەرتتەۋ جوباسى ۆاكۋمدى مۇزداتۋ تەحنولوگيالارىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن دەرەكتەردى تالداۋ مەن بولجاۋ قۇرالدارىن ءتيىمدى قولدانۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۋربانا-شامپەيندەگى يللينويس ۋنيۆەرسيتەتىندەگى تاجىريبە عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىندا قولدانىلاتىن وزىق تەحنولوگيالار مەن قۇرالداردى پايدالانۋعا دا جول اشادى.