شەتەلدەگى عىلىمي تاعىلىمداما: ناتيجەسى قانداي؟

اينۇر سلامعاجى:

زەرتتەۋىمىز Lexington Books-تە جارىق كوردى

تاعىلىمدامانىڭ ماڭىزى شەتەلدىك عالىمدارمەن تانىسۋ, بايلانىس ورناتۋ, تاجىري­بە الماسۋ كەرەمەت مۇمكىندىك بولدى. مەنى ەرەكشە قۋانتقان جايت, ءبىز تاعىلىمدامادان ءوتىپ جاتقان دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوزىم ەڭبەكتەرىن, كىتاپ, ماقالالارىن دوكتورانتۋرادا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە, ودان كەيىن دە تالاي وقىپ, عىلىمي جۇمىستارىمدا باسشىلىققا العان, سىلتەمە جاساعان سەباستەن پەيرۋس, مارلەن لارۋەل سىندى عالىمدارمەن جۇزبە-ءجۇز تانىسۋ, ولار ۇيىمداستىرعان دوڭگەلەك ۇستەل, كونفەرەنتسيالارىنا قاتىسۋ مۇمكىندىگى بولدى. ەكەۋىمەن دە جۇرگىزىپ جاتقان زەرتتەۋىمدى تالقىلاپ, پىكىر ال­ماس­­تىم. زەرتتەۋ جۇمىسىم ولار­دىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدى­رىپ, سەباستەن پەيرۋس الداعى ۋا­قىتتا زەرتتەۋىمە بايلانىستى «Central Asia Program» اياسىندا سەمينار وتكىزۋگە ۇسىنىس ءبىلدىردى.

قازىر تاعىلىمدامادان ءوتىپ جات­قانى­مىزعا جارتى جىلدان استى, بۇل مەنىڭ ەڭبەك جولىمداعى ەڭ ءبىر جەمىس­تى كەزەڭ دەر ەدىم. ماسەلەن, كۇزدە, تاعى­لىم­دا­ما­مىزدىڭ ءتورتىنشى ايىندا نەپال­دىق زەرتتەۋشىلەرمەن بىرگە كوشى-قوننىڭ باق-تاعى كورىنىسى تۋرالى زەرتتەۋىمىز «Lexington Books» باس­پاسىنان شىققان «Displacement and Refugee Issues in South Asia: Uncovering the Contested Realities» اتتى كىتاپتا ءبولىم بولىپ جاريا­لاندى.

ودان بولەك, «Palgrave Mac­millan» باسپاسىنان جارىق كو­رە­تىن ەكى كىتاپقا ءبولىم جازدىم. ءبىرى ورتالىق ازياداعى كوش­باسشى ايەلدەردىڭ مەدياداعى رەپرەزەنتاتسياسىنا بايلانىس­تى بولسا, ەكىنشىسى – COVID-19-دىڭ قىتاي يميدجىنە, ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىنا اسەرى, باق-تاعى كورىنىسىنە بايلانىس­تى زەرتتەۋ. ءدال وسى زەرتتەۋىمە بايلانىستى كۇزدە سيراكيۋس قالاسىندا وت­كەن ورتالىق ازيانى زەرتتەيتىن عالىمداردىڭ باسىن قوسقان CESS (Central Eurasian Studies Society) كونفەرەنتسياسىندا بايانداما جاسادىم. بۇل ەكى كىتاپ تا شىلدە ايىندا جارىق كورەدى. جاقىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ وتاندىق مەدياداعى كورىنىسى جايىنداعى زەرتتەۋىمىزدى اياقتادىق. الدا­عى ۋاقىتتا شەتەلدىك جانە تاعى­لىمدامادان ءوتىپ جاتقان عالىم­دار بىرلەسىپ عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋ, سونداي-اق ۋني­ۆەر­سيتەت وقىتۋشىلارىمەن بىر­لەسىپ زەرتتەۋ جاساۋدى جوس­پارلاپ وتىرمىز.

مۇنداعى مەنى قىزىقتىرعان ءبىر جايتتى ايتا كەتكىم كەلەدى, مۇمكىن الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە دە جۇزەگە اسار... مەن ۋنيۆەرسيتەت ۇيىمداستىرعان لەكتسياسىنان بولەك, كوپ ۋاقىتىمدى كىتاپحانادا وتكىزەمىن. مۇندا كىتاپحانا تەك كىتاپ قورى, ءبىلىم قويناۋى عانا ەمەس, ينتەللەكتۋال­دى ورتا, ول 24 ساعات, اپتاسىنا 7 كۇن جۇمىس ىستەيدى. قايناپ جاتقان تىرشىلىك, ءار بولمەسىندە زەرتتەۋ مەتودولوگياسى, ساندىق زەرتتەۋدە قولدانىلاتىن باع­دار­لامالار, ستاتيستيكالىق تالداۋ, وزگە دە باعىتتا شەبەرلىك ساعاتتارى وتكىزىلەدى. كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبارى عىلىمي دارەجەسى بار, اكادەميالىق ەڭبەك جازىپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەر. ولار قانداي باعىتتا شەبەرلىك ساعاتىن وتكىزسە, سول سالانى زەرتتەپ جۇرگەن ناعىز ماماندار. كىتاپحانا قورى دا باي, ەلىمىزدەگى عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىم, تانىستارىم قانداي دا ءبىر عىلىمي ەڭبەكتى ىزدەگەندە «وسى ەڭبەكتى جىبەرە الاسىڭ با؟» دەپ ماعان جۇگىنەدى. بۇل, وكى­­نىش­كە قاراي, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسي­تەت­­­­­­­­­تەر عا­لىمداردى جەتكىلىكتى تۇردە قا­­­جەتتى ماتەريالمەن قامتاما­سىز ەتە المايتىنىن بايقاتادى. ال­دا­عى ۋاقىتتا, وسى ماسەلەلەر شەشى­لەر دەپ ويلايمىن.

بەيىمبەت دارىباەۆ:

«بولاشاقتىڭ» بەرەرى مول

مەن الەمگە تانىمال ۋنيۆەر­سيتەت­تەردىڭ ءبىرى – «King’s College London»-دا تاعىلىمدامادان ءوتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم. زەرتتەيتىن سالام ءبىلىم بەرۋ مەنەدج­مەنتىنە قاتىستى, ال زەرتتەۋ جۇمىسىم «جوعارى بىلىمدەگى باعالاۋلار ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن دەربەستەندىرىلگەن كەرى بايلانىس» تاقىرىبىن قامتيدى. بۇل تاقىرىپ قازىرگى تاڭدا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ءبىلىم بەرۋدەگى رولىنە قاتىستى جاھاندىق تالقىلاۋلارمەن تىعىز بايلانىستى.

ءبىر جىلدىق تاعىلىمداما كاسىبي جانە جەكە تۇرعىدان دامۋ بارىسىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. «King’s College London»-دا وقۋ ماعان ۇزدىك زەرت­تەۋ­شىلەرمەن جۇمىس جاساۋعا, الدىڭعى قاتارلى رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەڭبەگىم جاساندى ينتەللەكت كومە­گىمەن ستۋدەنتتەردىڭ جەكە وقۋ قا­جەتتىلىكتەرىنە بەيىمدەلگەن كەرى بايلانىس ۇسىنۋدىڭ جولدارىن زەرتتەۋگە باعىتتالدى. ءبىلىم بەرۋ جانە تەحنولوگيا سالاسىنداعى ماماندارمەن ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەۋ ءداستۇرلى باعالاۋ ادىستەرىندەگى ولقىلىقتاردى تولتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا قۇرالدار تۋرالى تۇسىنىگىمدى كەڭەيتتى. بۇل جوبا الەمدەگى جوعارى ءبىلىم جۇيەسى ءۇشىن ماڭىز­دى اسەرى بار سالاعا ءوز ۇلەسىمدى قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى انىق.

اكادەميالىق مادەنيەت سىني ويلاۋدى جانە ىنتىماقتاستىقتى قولداپ, ءار تالقىلاۋ جاڭا وي مەن كوزقاراستى ۇسىندى. سەمينارلار مەن كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ, ءوز سالامداعى ارىپتەستەرىم مەن تالىمگەرلەرىمنەن عانا ەمەس, وزگە سالا عالىمدارى بولىسكەن يدەيا­لاردىڭ الۋان تۇرلىلىگىنەن دە ۇيرەندىم. بۇل تاجىريبە ءبىلىم جۇيەسىنە ينكليۋزيۆتىلىك پەن قولجە­تىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنى ءتيىمدى ينتەگراتسيالاۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى تۇسىنىگىمدى تەرەڭدەتە ءتۇستى. ارينە, بۇل تاجىريبەدە قيىندىق تا كەزدەستى. الەمگە تانىمال وقۋ ورنىندا قارقىندى زەرتتەۋ ورتاسىنا بەيىم­دەلۋ ماعان شىدامدىلىق پەن يكەمدىلىك داعدىلارىن دامى­تۋعا تۇرتكى بولدى. بىراق بۇل قيىندىق مەنىڭ ماسەلەنى شەشۋ داعدى­لارىمدى نىعايتىپ, ءبىلىم بەرۋ مەنەدجمەنتىندە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسۋعا دەگەن ۇمتىلىسىمدى ودان ءارى ارتتىردى.

سونداي-اق قازاق مادەنيەتىن ءوز ارىپتەستەرىممەن بولىسۋگە تىرىستىم. ولارعا ءداستۇرلى قازاق تاعامدارىن تانىستىرىپ, ۇلتتىق مەرەكەلەر مەن ءداستۇرىمىزدىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىردىم. بۇل مادەني الماسۋ ءوزارا تۇسىنىستىككە ىقپال ەتىپ, كاسىبي ىنتىماقتاستىقتان تىس قارىم-قاتىناستى نىعايت­تى. تاعىلىمداما ماعان تەرەڭ اسەر قالدىردى. ول تەك ءبىلىم مەنەدجمەنتى سالاسىنداعى ساۋاتىمدى جەتىلدىرىپ قانا قوي­ماي, ويلاۋ كوكجيەگىمدى دە كەڭەيتتى. بۇل ماعان ەلىمىزدە جانە جاھاندىق دەڭگەيدە جوعارى ءبىلىم سالاسىندا يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل ساپار جاھاندىق ىنتىماقتاستىق پەن مادەني الماسۋدىڭ ءوز سالامىزدى وڭ باعىتتا وزگەرتۋگە قابىلەتتى كۇش ەكەنىنە سەنىمىمدى نىعايتتى. وسىعان وراي, ماعان وسى كەرەمەت مۇمكىندىك بەرگەن «بولاشاق» باعدارلاماسى مەن «King’s College London»-عا العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. بۇل جىل مەن ءۇشىن دامۋ, زەرتتەۋ جانە شابىت جىلىنا اينالدى. تاعىلىمدامادان العان ءبىلىمىمدى اكادەميالىق جانە كاسىبي جولىمنىڭ ىرگەتاسى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىن.

شىرىن قادىلقىزى:

دۇنيەتانىمىمىز كەڭەيە ءتۇستى

امەريكالىق ءبىلىم جۇيەسىن ءوز كوزىممەن كورىپ, سول جۇيە تۋرالى تەرەڭىرەك زەرتتەدىم. UC Davis ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكىزگەن 7 ايىمدا مەن جاڭا بىلىممەن قاتار, كوپتەگەن مادەني تاجىريبە مەن ومىرلىك داعدىعا يە بولدىم. UC Davis-تە وقۋدىڭ ەرەكشەلىگى, تەك تەوريالىق بىلىممەن شەكتەلمەي, تاجىريبەلىك داعدىلارعا دا باسىمدىق تانىتادى. امەريكالىق وقۋ جۇيەسىندە ستۋدەنتتەردىڭ جەكە پىكىرلەرى مەن زەرتتەۋلەرىنە ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. كۋرس ماتەريالدارىن تەرەڭ تالقىلاۋ, توپتىق جۇمىستار, زەرتتەۋلەر مەن جوبالار ارقىلى ءوز پىكىرىڭدى قورعاي ءبىلۋ داعدىلارىن مەڭگەرۋ ماڭىزدى ورىن الادى. ءار ساباق سايىن ماعان جاڭا اقپاراتتار مەن كوزقاراستار اشىلىپ, بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعىمدى ودان ءارى ارتتىرا ءتۇستى. UC Davis-ءتىڭ ءبىلىمدى وقىتۋشى-پرو­فەس­سورلارى تەك كاسىبي بىلىم­­مەن عانا ەمەس, سونداي-اق ادام­گەر­شىلىك قاسيەتتەرى مەن ستۋدەنتتەرمەن قارىم-قاتىناستاعى اشىق­تىعىمەن دە ۇلگى كورسەتتى. ولار ارقاشان ستۋدەنت­تەر­دىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋگە دا­يىن ەكەندىگىن ءبىلدىرىپ, عىلىمي ىزدەنىستەرىمىزدى قولدادى.

تاعىلىمداما بارىسىندا جاپونيا, كورەيا, ساۋد ارابياسى جانە باسقا دا ەلدەردەن كەلگەن ستۋدەنتتەرمەن تانىسىپ, ولاردىڭ مادەنيەتى مەن ءبىلىم جۇيەلەرى تۋرالى ءبىلىپ, ءتۇرلى كوزقاراسپەن تانىس­تىم. بۇل حالىقارالىق ورتا دۇنيە­تانى­مىمنىڭ كەڭەيۋىنە ۇلكەن ىقپال ەتتى. ەلگە ورالعان سوڭ, العان ءبىلىمىمدى قولدانۋ ارقىلى ءبىلىم جۇيەسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسۋعا ۇمتىلىپ وتىرمىن. اقش-تاعى تاجىريبەم مەن ءبىلىمىمدى مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىندا پايدالانىپ, جوعارى وقۋ ورىن­­­دارىنىڭ وقۋ ادىستەمەلەرىن جە­تىل­­دىرۋگە, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە, ستۋدەنتتەرگە الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم الۋ مۇم­كىندىگىن ۇسىنۋعا تىرى­سا­­­­­مىن. باستى ماقساتىم — ستۋدەنتتەرگە­ ساپالى ءبىلىم بەرىپ, ولاردىڭ بولاشاقتا بىلىكتى مامان بولۋىنا جول اشۋ.

دوستىلەك داۋىتبەك:

وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەن ۇيرەنەرىمىز كوپ

اقش-تا عىلىمدى قارجى­لاندىرۋ دەڭگەيى وتە جوعارى. عىلىمي زەرتتەۋلەر مەملەكەتتىك گرانتتار, جەكەمەنشىك كوم­پا­نيا­لاردىڭ قولداۋى جانە ۆەنچۋرلىق كاپيتال ارقى­لى قار­جى­لاندىرىلادى. زەرت­تەۋلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاماناۋي ينفراقۇرىلىم, وزىق تەحنولوگيالار مەن جابدىقتار قولجەتىمدى. ۋنيۆەرسيتەتتەر يكەمدى جۇمىس كەستەسىن ۇسىنادى, بۇل عالىمدارعا زەرتتەۋلەرىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلىمىزدە عىلىم سالاسىندا بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەر بار. عالىمداردىڭ ەڭبەكاقىسى تومەن, ال ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىتۋشىلاردىڭ جۇك­تەمەسى كوپ. قازىرگى ۋاقىت­تا قازاقستاندا عىلىمي زەرتتەۋ­لەردىڭ ناتيجەسى مەن ساپاسىنا ەمەس, ساندىق كورسەتكىشتەرگە, اسىرەسە Web of Science جانە Scopus بازاسىنداعى جاريالانىمدارعا باسىمدىق بەرىلەدى. بۇل جۇيەنىڭ ارتىقشىلىعى بولعانىمەن, كەمشىلىگى دە جوق ەمەس. ماسەلەن, ساپاسى كۇماندى اقىلى جۋرنالدار مەن MDPI جۋرنالدارى دا وسى بازالارعا كىرەدى. اۋسترا­ليا مەن قىتاي بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاساعان. بۇل ەلدەردە Web of Science پەن Scopus جۋرنالدارى ساپاسىنا قاراي Q1, Q2, Q3 دەڭگەيلەرىنە ءبولىنىپ, ساپاسىز باسىلىمدار سۇزگىدەن وتكىزىلەدى. سونىمەن قاتار Q1 دەڭگەيىندەگى ءبىر ماقالا Q2 دەڭگەيىندەگى ەكى ماقالاعا, ال Q3 دەڭگەيىندەگى ءۇش ماقالاعا تەڭەستىرىلەتىن جۇيە ەنگىزىلگەن. بۇل ءتاسىل عىلىمي ساپانى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. اقش پەن قازاقستان ۋنيۆەر­سيتەتتەرىن سالىستىرساق, بىزدە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەيتينگىسىن كوتە­رۋ ءۇشىن امالدار جاساسا, ال اقش-تا ساپاسىن ارتتىرۋعا جۇ­مىس جاسايدى. مىسالى: قازۇۋ QS World University Rankings 2025 بويىنشا 163-ورىندا تۇرسا, بەيلور ۋنيۆەرسيتەتى 1001-1200 ورىندار ارالىعىندا ورنالاسقان. الايدا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ىشكى قۇرىلىمى مەن مۇمكىندىگى ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى, قازۇۋ-دە قارجىلاندىرۋ نەگىزى­نەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تاۋەلدى. زاماناۋي جابدىقتار مەن ينفرا­قۇرىلىم جەتكىلىكسىز. تاقتالار مەن كومپيۋتەرلەر ەسكىرگەن, ينتەرنەت جەلىسى ءالسىز. وقىتۋشىلاردا جۇكتەمە كوپ, جا­لاقىسى ماردىمسىز. ال بەيلور ۋني­ۆەرسيتەتى جەكەمەنشىك ۋنيۆەر­سيتەت رەتىندە وقۋ اقىسى, قايى­رىمدىلىق قورلارى مەن زەرت­تەۋ گرانتتارى ارقىلى قارجى­لاندىرىلادى. زاماناۋي زەرتحا­نالار, كىتاپحانالار جانە تەحنو­لوگيالىق مۇمكىندىكتەر كەڭىنەن قو­ل­جەتىمدى. الداعى ۋاقىتتا ەلى­مىز­دەگى ءبىلىم جۇيەسى بىرتىندەپ ساپا­لانادى دەگەن ويدامىن.

دايىنداعان –

دۇيسەنالى الىماقىن,

«Egemen Qazaqstan»