سول جىلى الدەبىر سەبەپپەن بەتپاققا كوشپەيتىن بولدىق. جاز جايلاۋىمىز – قاراتاۋدىڭ ءبىر پۇشپاعى قاراقۇر قويناۋىنىڭ ورتا تۇسىنداعى كوكبۇلاق اۋماعى بولىپ بەلگىلەنگەن. كەڭشار باسشىلىعى اكەمنىڭ ءوتىنىشىن ەسكەرە كەلىپ سولاي شەشىپتى... مامىردىڭ سوڭعى اپتاسىنان باستاپ شوپاندار جاپپاي بەتپاققا كوش تۇزەدى. مىڭعىرعان مالدىڭ اۋزى مەن تۇياعىنان ءتول قورالار ماڭى جىلان جالاعانداي بولعان سوڭ جۇرتتىڭ ءبارى قونىس اۋدارۋعا قۇمبىل. ءبىز دە كوكبۇلاققا كوشەمىز دەپ ەتەك-جەڭىمىزدى جيناي باستاعانىمىزدا اكەم بايدالى: بالا-شاعا تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى جارما تۇماعا ەكى-ءۇش اپتا ايالدايمىز, قوزىلاردىڭ اياقتانعانىن كۇتەمىز», دەدى.
اكەم جەر شولىپ كەلگەن-ءدى. ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, جارماتۇما ماڭايىنىڭ وتى دا جامان ەمەس كورىنەدى. وتارعا ەكى-ءۇش اپتاعا شىداپ بەرەدى. شىنىندا جارماتۇما ماڭى قىرتىستى كەلەتىن. قىسى جازى ءتوسى مالدان بوساماسا دا جايىلعاندى, ءتىسىن سالعاندى اش قۇرساق قايتارمايتىن جەر ەدى.
سونىمەن, جارماتۇماعا كوشىپ كەلدىك. كيىز ءۇيدى تۇما بۇلاعىنىڭ شىعىس جاعىنا ۇقشاتىپ تۇرىپ تىكتىك. ۇيدەن الىستاتپاي سىم قورا قۇردىق. يت-قۇس كوپ, سوندىقتان قورانى ۇيدەن الىس ورنالاستىرۋعا بولمايدى. قاسەكەڭ دەگەن قاسكوي بار.
جاڭا قونىس جانىمىزدى جادىراتىپ جىبەرگەندەي. ءبارىمىز كوڭىلدىمىز. اسىرەسە, بىزدەر, بالالار جاعى ءمازبىز. مەكتەپتەن قول بوساعان. الدىمىزدا مۇرتى دا كەرتىلمەگەن تۇتاس ءۇش اي دەمالىس بار.
كەشكى اس ۇستىندە كوكەم ارقايسىمىزعا اتقارۋعا ءتيىس مىندەتتەرىمىزدى ءبولىپ بەردى. ماعان بۇيىرىلعان مىندەت – جامان مالدى ۇيدەن ۇزاتپاي جايۋ. قويشىلاردىڭ بارلىعى ۇلكەن وتارعا قوسپاي بولەك الىپ قارايتىن اقساق-توقساق, قۇرتتاعان مالدار توبىن جامان مال دەپ اتايدى. ونىڭ ىشىندە ۇلكەن وتارعا ىلەسە المايتىن جاس تولدەر دە ەنەسىمەن بىرگە بولادى.
جارماتۇمانىڭ جەلكە تۇسىندا, ءۇش ءجۇز مەتردەي جەردە يەسى كوشىپ كەتكەن ءتول قورا بار. كەشكە سول قورانىڭ اۋلىسىنە ەمەس, جابىعىنا الگى جامان مالدى قامايتىن بولدىق. ءاۋلىسى قاۋىپتى. يت-قۇس وڭاي كىرىپ شىعادى. ال جابىعى قاۋىپسىز. ەسىگىن, سوسىن دۋالدىڭ قيدى سىرتقا لاقتىراتىن تەسىكتەرىن جاقسىلاپ بەكىتسەڭ, ءبىتتى شارۋا. قاساكەڭ قويدىڭ شۋاشىن يسكەيدى دە قويادى, باسقا امالى بولمايدى.
كوشىپ كەلگەن كۇنى اكەم باس بولىپ الگى جابىق قوراعا ساڭىلاۋى جوق اعاش ەسىك قويىپ, سىرتقا قي لاقتىراتىن تەسىكتەردى ابدەن كەپكەن, تاستاي, كىرپىشتەن كەم ەمەس كوڭمەن جاقسىلاپ بەكىتكەنبىز. سوڭعى, ياعني شەتكى تەسىكتى بەكىتىپ جاتقانىمىزدا ۇيگە قوناق كەلىپ قالدى دا, ءىستى اياقتاۋدى اكەم بىزگە, دالىرەگى مەنەن ۇلكەن بالالارىنا تاپسىرىپ, ءوزى ءۇي جاققا كەتتى.
باستاۋىش مەكتەپ جاسىنداعى اعالارىم سوڭعى تەسىكتى ىنتى-شىنتىسىمەن بەكىتتى. تاستاي بولدى. ءبىز سولاي ەسەپتەدىك. شارۋاقور اكەمنىڭ ىستەگەنىندەي قايدان بولسىن دەپ ويلامادىق. ۇيگە «قاتىردىق, تاس قىلدىق, شىبىن كىرەر ساڭلاۋ قالدىرمادىق, مىقتىلىعىن تانكىمەن سوعىپ تەكسەرىپ كورۋگە بولادى» دەپ ءبىر نارسەدەن قۇرى قالعانداي ۇيگە جەتىپ باردىق. ۇيگە قوناق كەلسە الدىمەن ءمىنايى سەبەپتەرمەن بالا-شاعا قۋانباي با؟.. بىزدىكى دە سول اۋەن عوي.
العاشقى ءۇش كۇن تىنىش ءوتتى. سويقان سودان كەيىن باستالدى. ۇلكەندەر ءۇشىن بۇل جاي عانا نارسە بولۋى مۇمكىن, ال ماعان اۋىر ءتيدى... ول نە دەيسىز بە؟
ازاندا جامان مالدى ساناپ الدىما سالىپ بەرەدى. ۇزىن سانى – جيىرما جەتى.
جامان مالدى سونداعى جاياتىن جەرىم الگى ءتول قورادان ەكى ءجۇز نە ءۇش ءجۇز مەتردەي جەردەگى جازىق كوك الاڭ. ول جەردە شي دە, قامىس تا, تاس تا, جىرا دا, ساي-سالا دا جوق. جامان مالمەن ۇزاپ ەشقايدا بارا المايسىڭ.
جامان مالدى تاڭعى شايدى ءىشىپ بولعان سوڭ قورادان اسىقپاي ساناپ شىعارامىز. تۇسكە جاقىن شۋ-شۋلەپ ايداپ كەلىپ بۇلاق باسىنا ءيىرىپ تاستايمىن. تۇستەن كەيىن, دالىرەگى بەستەن وتە تاعى سول كوك الاڭعا جايۋعا ايداپ كەتەمىن. ءبارى الاقانداي كوز الدىمدا. بىراق, كەشتە اپاق-ساپاقتا قوراعا ەشكىم ساناپ كىرگىزبەيدى. جامان مالدىڭ ءبارىن تۇستەپ العانمىن. قاراكول جاس قوزىلاردىڭ ءتۇسى بىردەي. نۇقىل شىمقاي قارا. قۇيرىعىنىڭ پوشىمىنان عانا اجىراتاسىڭ. ولاردىڭ اۋەلگىدەگى سانى ەرتە تۋعان ەكى-ءۇش اقساق قوزىنى قوسپاعاندا التاۋ-تۇعىن.
كوشىپ كەلگەنىمىزدىڭ ءتورتىنشى كۇنى جامان مالدى قورادان ساناپ شىعارعانىمىزدا ءبىر باس كەم شىقتى. بۇل مەنىڭ مال جوعالتۋىمنىڭ العاشقى «وقيعاسى» ەدى. جوعالعانى قوي ما الدە قوزى ما انىقتاپ جاتپادىق. ويتكەنى, اكەم سونشالىقتى ءمان بەرە قويمادى. «جارايدى, ەندى مۇقيات بول, ۇزاتىپ جايما, قورا ماڭىنان الىستاما», دەدى دە ودان ءارى ەشتەڭە ايتپادى. الدىمدا بارلىعى جيىرما التى باس قالدى. كۇنى بويى الدىمداعى مالدى كوزىمنەن تاسا قىلمادىم. كەشكىسىن قوراعا ادەتتەگىدەي ءوزىم قامادىم. ەسىكتى تارس بەكىتتىم. كۇندە كەشكە جاقىن ەرەسەكتەر جاعى ۇلكەن وتارمەن, باسقا دا شارۋالارمەن قاربالاس بولادى دا, جامان مالعا ءمان بەرە قويمايدى.
سودان ەرتەسىنە قورادان شىعاردا جامان مالدى تاعى دا سانادىق. تاعى بىرەۋى كەم. اكەم سىناي قارادى دا قويدى. ماعان سونىڭ ءوزى دە جەتەدى. سۇمىرەيدىم دە قالدىم كوزىممەن جەر شۇقىلاپ. اكەم جامان مالدى سىرتتاي كوزىمەن ءبىر شولىپ شىقتى دا: «التى جاس قوزى بار ەدى, تورتەۋى عانا قالىپتى عوي. جاس ءتول قالعىپ-مۇلگىگىش كەلەدى. الدەنەنىڭ تۇبىندە جاتىپ قالا بەرەدى. ەنەسىنەن نە توبىنان اجىراپ قالسا نە بولسا سونى قارا تۇتىپ قاڭعىپ كەتەدى. سولاي بولعان عوي. اباي بول», دەدى. مەن دە ءوز كەزەگىمدە مىنا الاقانداي كوك الاڭقايدان مالدى شىعارماعانىمدى, مۇقيات بولعانىمدى ايتىپ جىلارمان بولدىم. بىراق, مال جوعالتقاننىڭ ءسوزى قۇرىسىن.
سودان اكەم ءتورت-بەس كۇنگە ءبىر جاققا جولاۋشىلاپ كەتتى دە, ازاندا ورىسكە جامان مالدى ساناپ شىعارۋ وزىمىزگە – بالالار جاعىنا جۇكتەلدى. ازاندا ساناپ شىعارعان ءتورت كۇندە دە ءبىر-ءبىر قوزىدان كەم شىقتى. (كەيىن كەشكە جامان مالدى قوراعا نەگە ساناپ كىرگىزبەدىم ەكەن دەپ ويلاپ ءجۇردىم). ءۇي بەتىنە قاراۋعا بەت جوق. كۇندە كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ماقۇرىم قالدىم. «مالعا قاراسا مەندەي-اق بولسىن» دەپ قويامىن. كىناسىزبىن. بىراق قوزىلاردىڭ جوعالعانى راس. ءىشىم ورتەنىپ بارادى. قوزىلاردىڭ جوعالعانىنا ەمەس, بارىنشا ساقتىق جاساعان ەسىل ەڭبەگىمنىڭ ەش بولعانىنا. اكەم مەن شەشەمنەن باسقالاردىڭ ءبارى ماعان الارىپ قارايدى, بەينە ءبىر الاپەس كورگەندەي.
اكەم بەسىنشى كۇنى تاڭ قاراڭعىسىندا كەلدى. سول زاماتتا جامان مالدىڭ ىشىندەگى قالعان ءتورت قوزىنىڭ دا جوعالعانى تەتەلەس «جاۋلارىمنىڭ» تاراپىنان اكەمە ايشىقتالا باياندالدى. ول كىسى ۇندەمەدى. ۇرىسپادى. ۇلداردان كەنجەسى بولعاندىقتان انشەيىندە باسقالارعا قاراعاندا اكەم الدىندا ەركىن جۇرەتىن مەن ەسىك جاقتا ءپۇشايمان جەپ, ءجۇزىمدى تومەن سالىپ وتىرمىن. بالالارىنا ادەتتەگىدەي بازارلىقتى ءۇيىپ-توگىپ اكەلگەن اكەم اپىل-عۇپىل جينالعان توسەكتەردىڭ ورنىنا جايىلعان داستارحان باسىندا ماعان ك ۇلىمسىرەپ قاراعانداي بولدى. ماي شامنىڭ جارىعىنان انىق كوردىم, اكەم ماعان جىميا, مەيىرلەنە قارادى دا وزىنە شىقىردى. وڭ تىزەسىنە قارىنداسىم جايعاسقان. وعان داۋ جوق. ماعان سول تىزەسىنە كەلىپ وتىرۋىمدى نۇسقادى. مەن ورنىمنان ارەڭ تۇرىپ, باسىمدى تومەن سالىپ كەلىپ سول تىزەسىنە جايعاسا بەرىپ, جىلاپ جىبەردىم. ىشتەي تىعىلىپ وتىرعان ەدىم. ارقامنان قاعىپ جۇباتتى. «قوي ەندى, جىگىت دەگەن جىلاي ما ەكەن؟ جوعالسا – مال جوعالسىن» دەدى كوپ سوزباي. ءتۇرلى بازارلىق سالىنعان سومكەلەرگە باسقا باۋىرلارىم جالتاق-جالتاق قاراپ قويادى. مەندىك كۇي – بازارلىق تۇگىلى باس قايعى. مال جوعالتقانعا بازارلىق نە تەڭىم؟
اپام ءدىلداش سىرتتا ساماۋرىنعا شاي قايناتىپ ءجۇر. ۇيگە اپامنىڭ كىرگەنىن اسىعىپ كۇتىپ وتىرمىز. اپام كىرسە, بازارلىق تولى سومكەلەر اشىلادى دا باسقاسى باسقا, كامپيت-پەچەنە داستارحانعا مولىنان شاشىلادى. بىراق اكەم ساماۋرىننىڭ قايناعانىن كۇتپەي داستارحان باسىنان تۇردى دا اپاما داۋىستاپ: ء«اي, ءدىلداش, ماعان قول فوناردى تاۋىپ بەرشى» دەدى. اپامنان قول فونار العان اكەم قارىنداسىم مەن اپامنان باسقالارىمىزعا سوڭىمنان ەرىڭدەر دەگەندەي بەلگى بەردى. ءبىز ەشتەڭە تۇسىنبەي قالدىق. اكەم جامان مال قاماپ جۇرگەن قورانى اسىعىس بەتكە الدى. اكەمىزدىڭ سوڭىنان ءسۇرىنىپ-قابىنىپ ەرىپ كەلەمىز.
مىنە, قىزىق. مەنى تولعانتقان سىر وپ-وڭاي شەشىلدى. التى قوزى جوعالتقان ماعان اكەم كىنا ارتپاي, قايتا مەيىرلەنە قاراعانىنىڭ سىرىن وسىدان كەيىن بارىپ ۇقتىم. اكەم كۇن سايىن ءبىر-ءبىر قوزىدان جوعالىپ وتىرعانىنىڭ سىرىن باۋىرلارىم بايانداعان الگى ساتتە-اق ءبىلىپ قويعان ەكەن, جارىقتىق. مەن اق, كىناسىز بولىپ شىقتىم. سوندا نە بولعان دەسەڭىزشى...
اكەم قورانىڭ ەسىگىن اشىپ ىشكە كىرگەندە اۋزى-مۇرنى جابىق, تاڭنىڭ بوزامىق بەلگىلەرى تۇگىلى ۇلى ساۋلەگە ورىن جوق تاس قاراڭعى قورانىڭ ءىشىن قول فونارى جاپ-جارىق قىلىپ جىبەردى. جامان مال ءبىر ۋىس بولىپ تۇكپىرگە تىعىلىسىپ قالىپتى. اكەم عانا بايقاعان. قورانىڭ قي لاقتىراتىن شەتكى تەسىگىنەن قاسقىردىڭ كوك شۋلان قۇيرىعىن كوزى شالىپ قالىپتى. قي لاقتىراتىن, الگى ءبىز بەكىتكەن شەتكى تەسىكپەن تۇسپا-تۇس ءبىر ۇلكەن, ەرتە تۋعان قوزى تۇر. ءۇستى-باسى قان-قان, جىرىم-جىرىم. قاسقىر ونى تەسىكتەن الىپ شىعامىن دەپ ابدەن اۋرەلەگەن. ءسويتىپ جۇرگەندە قوزى بايعۇستىڭ ساۋ تامتىعى قالماعان عوي. ءبارى بەلگىلى بولدى: ءبىز «تاستاي» قىلىپ بەكىتكەن قورانىڭ تەسىگىندەگى كوڭدى قاسەكەڭ وڭاي قۇلاتقان. مىنە, سول جەردەن كۇن سايىن بولتىرىكتەرىن اۋىزداندىرۋعا جاس قوزىلاردى الىپ كەتىپ وتىرعان. «قي لاقتىراتىن تەسىكتى مىقتاپ بەكىتتىك» دەگەن جالعان اقپاراتقا سەنىپ, الگى تۇستان قاۋىپ كەلەر دەپ كۇتپەگەنبىز. مالدى قوراعا ساناپ كىرگىزبەي, شىعاراردا عانا ساناعاندا كەم بولۋى قاسقىردىڭ تىرلىگىنەن ەكەن. ادامنىڭ قاسقىرى بولماسا ءتۇزدىڭ ءبورىسى جابىق قوراعا تۇسەدى دەپ ويلاماعانبىز.
ۇيگە كەلگەن سوڭ شاي ۇستىندە اكەم ايتتى: «مىنا جەتىم شوقىدا قاسقىردىڭ ۇياسى بار ەكەنىن بۇرىننان بىلەتىنمىن. ەشكىمگە ايتپاعانمىن, بىرەۋ-مىرەۋ بولتىرىگىن الىپ كەتسە, ونىڭ زيانى وسى ماڭداعى شارۋالارعا زيانى تيەر دەپ. قاسقىر كەكشىل كەلەدى. مۇنى بۇكىل قازاق بىلەدى... دەگەنمەن, مىنا قاسقىر ءمارت ەكەن. ايتپەسە, ءبورى اتاۋلى قوراعا تۇسسە تۋ-تالاپايىن شىعارىپ قوي بىتكەندى تاماقتاپ تاستايدى ەمەس پە؟ ول ءبىزدىڭ قوراعا تۇسكەندە باسقا ءبىر مالعا تيىسپەي ءوز كەرەگىن عانا الىپ وتىرعان. ال انا ۇلكەن, سالماعى اۋىر, ەرتە تۋعان قوزىنى تەسىكتەن الىپ شىعا الماعان. الىپ شىعۋعا بارىن سالعان. الىپ كەتەر مە ەدى, ەگەر ءبىز كەلىپ قالماعاندا... انالىعى سىرتتا قالىپ, قوراعا تۇسۋگە اتالىعى تاۋەكەل ەتكەن سەكىلدى... ويتكەنى تۇرقى ءىرى بولىپ كورىندى», دەدى.
اكەم بىزگە قاراپ, «سەندەر شەتكى تەسىكتى جوندەپ بەكىتپەگەن ەكەنسىڭدەر. سەندەرگە دە ءبىر مەزگىل سەنەيىن دەگەن ەدىم. جارايدى, ەندى پىسىق بولىڭدار. قاسقىردى دا قۇداي ءولتىرسىن بە؟ ول دا ءوز ارەكەتىن جاساعان عوي. مۇنى قاسقىردىڭ قاستىعى ەمەس, دوستىعى, ۇرپاعى ءۇشىن كۇرەسى دەۋ كەرەك. بولتىرىكتەرىن اۋىزداندىرۋ, تاماعىن اۋلاۋعا ۇيرەتۋ ءۇشىن قاستىق جاساماي, ءىسىن ىزەتپەن اتقارعان ەكەن, بۇل ءتۇز تاعىسى. كەيبىر ادامنان ىزەت ەكەن», دەدى اكەم.
ءبىز كوپ ۇزاماي تانىس-بەيتانىس كورشىمىزدى تاستاپ كوكبۇلاققا كوشىپ كەتتىك.
اكەم: «قاسقىر دا ادام سەكىلدى. ولاردىڭ دا تەكتىسى مەن تەكسىزى بولادى. تۇزدەگى مالعا شاۋىپ نەمەسە قوراعا ءتۇسىپ كەرەگىن عانا مىسە تۇتقان بورىگە اشۋلانبا, ويتكەنى بۇل ولاردىڭ كۇنكورىس امالى. قۇداي ولارعا تاماق ەتىپ جاراتقان جانۋار اتاۋلىنى ازايتىپ, سانىن, ءورىسىن شەكتەپ, كەيبىرىن وزىنە مەنشىكتەپ العان ادامزات يەلىگىنەن قاسقىردىڭ دا ءوز ۇلەسى بار. دۇنيەڭنىڭ قاسقىرعا بۇيىرعانى ساداقا. دەگەنمەن ءوز مالىڭا يە بول. ال مالىڭدى تاماقتاپ, اش كوزدەنە قىرىپ سالاتىندارى كەك قۋعانىنىڭ نەمەسە تەكسىزىنىڭ تىرلىگى. ءبورىنىڭ بولتىرىگىنە تيىسپە, تيىسكەنىڭ السىزدىگىڭ, مىقتى بولساڭ اتالىعى مەن انالىعىن ۇستا», دەگەنى ەسىمدە قالىپتى.
اكەممەن ىلەسىپ ءبىر جيىنعا بارعانىمدا ءبىر كىسىنىڭ جەتىم شوقى جاقتاعى ءبىر ۇڭگىردەن ءۇش بولتىرىك ۇستاعانىن ايتقانىن ەستىپ قالدىم. سول جىلى قويشىلارعا ەكى كوكجال كۇن كورسەتپەدى. ال ءبىزدىڭ وتاردان التى جاس قوزىدان باسقا شىعىن بولمادى. تانىس-بەيتانىس ءۇيدىڭ تىنىشىن العىسى كەلمەگەن بولار, بالكىم.