سىردىڭ بويى قادىم زامان تاريحى ساقتالعان توپىراق. ۇلى دالاداعى قالالىق وركەنيەت العاش پايدا بولعان وڭىردە ەستە جوق ەسكى زامان ەسكەرتكىشتەرى مولىنان كەزدەسەدى. بۇرالا اققان جويقىن داريا ارناسى سان اۋىسقان ولكەدەگى كونە قورىمدار مەن قالالار ورنىندا تالاي مىڭجىلدىقتار دەرەگى كومبە استىندا كومىلىپ جاتىر.
بىرلەسكەن جوبالاردىڭ بەرەرى كوپ
وڭىردە 1946 جىلدان باستاپ كەشەگى توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن حورەزم ەكسپەديتسياسى عىلىمي ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, جۇزدەگەن ەسكەرتكىش تىزىمگە الىندى, تالاي ەجەلگى قونىستار مەن قورىمدار, زامانىندا ءسان-سالتاناتى كەلىسكەن شاھارلار ورىندارى انىقتالىپ, ايماقتا كەڭ تاراعان جاساندى سۋلاندىرۋ جۇيەلەرى زەرتتەلدى. وسىلايشا تاس, قولا, ەرتە تەمىر ءداۋىرى جانە ورتاعاسىر ەسكەرتكىشتەرىنىڭ وزىندىك بەلگىلەرى ايقىندالىپ, كەزەڭدەرگە, داۋىرلەرگە ءبولىندى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وسىنداي ارحەولوگيالىق ىزدەنىستەر توقتاپ, كەيىننەن قايتا جالعاستى. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى مەن ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارىنان جاساقتالعان بارلاۋ ەكسپەديتسياسى جۇزدەگەن ەسكەرتكىشتى ارالاپ, زەرتتەپ, ۇزاق جىلدارعا ارنالعان عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارىن ءتۇزدى.
سول ىزدەنىس ءىزى بۇگىن دە ۇزىلگەن جوق, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى جەتەسبي سۇلتانجانوۆ وبلىستا بىرنەشە عىلىمي مەكەمە ەكسپەديتسيا جۇرگىزىپ وتىرعانىن ايتادى. بىرلەسكەن جوبالار اياسىندا دا ءبىراز تىرلىك اتقارىلىپ جاتىر. شەتەلدىكتەرمەن بىرگە اتقارىلعان جۇمىستاردا ارحەولوگياداعى سونى جاڭالىق – جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ ادىستەرى ارقىلى جاسالاتىن زەرتحانالىق تالداۋعا كوپ كوڭىل بولىنەدى.
«كەڭەس وداعى كەزىندە ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا دا, جيناقتالعان ماتەريالدار دا جەتكىلىكتى بولعانمەن سول كەزدەگى عىلىمنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە سايكەس بولجامدىق مەرزىمدەۋگە سۇيەنەتىن. ال قازىر قازبا بارىسىندا اشىلعان قۇرىلىستىڭ مەرزىمدىك شەگىن راديوكومىرتەكتى ساراپتاما ارقىلى جاقىنداتۋعا بولادى. بۇل باعىتتا بىزدەگى ارحەولوگيالىق ماتەريالدارعا قىزىعۋشىلىعى مول رەسەيدەگى ميكلۋحو-ماكلاي اتىنداعى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتى مەن گەرمانياداعى ەبەرحارد-كارل اتىنداعى تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتى, باسقا دا شەتەلدىك عىلىمي ۇيىمدارمەن بىرلەسكەن جوبالارىمىز بار», دەيدى عالىم.
ءار ەسكەرتكىش – ءبىر قالا
ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى مەن قىزىلورداداعى قورقىت اتا اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتى ماماندارى بىرلەسە قولعا العان تاعى ءبىر باستاما – جەتىاسار مادەنيەتىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن كەشەندى تۇردە قايتا زەرتتەۋ. جالپى وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان باستالىپ, ەلۋ جىلعا سوزىلعان حورەزم ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسى دەرەگىندە وسى مادەنيەتكە جاتاتىن 50-گە جۋىق ءىرى ەسكەرتكىش بەلگىلى. مۇنداعى ەرەكشەلىك ءار ەسكەرتكىش – ءبىر قالا. ولارعا قازبا جۇرگىزىپ, زەرتتەۋ ۇزاق جىلدار ۇلەسىندەگى شارۋا.
ءوڭىر تاريحىنا قاتىستى كوپ دەرەك پاتشالىق رەسەيدەگى زەرتتەۋشىلەردەن باستاپ كەشەگى حورەزم ەكسپەديتسياسىنىڭ ەڭبەكتەرىندە بار. ولاردىڭ بارلىعى رەسەيدەگى ميكلۋحو-ماكلاي اتىنداعى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتى مەن شىعىس حالىقتارىنىڭ ونەرى مەملەكەتتىك مۋزەيىندە تۇر. وسىدان دا بەلگىلى ارحەولوگ, ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ استانا فيليالى ديرەكتورى, PhD ءازىلحان تاجەكەەۆ باستاعان عالىمدار توبى كورشى مەملەكەت ارحيۆتەرى مەن قورلارىنداعى ماتەريالداردى جيناستىرىپ «حورەزم ەكسپەديتسياسىنىڭ سىر وڭىرىندەگى زەرتتەۋلەرى» كىتابىنىڭ ءبىرىنشى تومىن جارىققا شىعاردى. قازىر عالىمدار شىعىس ارال ماڭىنىڭ ارحەولوگيالىق مۇرالارى باعىتىندا «حورەزم ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ جاڭا ارحيۆتىك دەرەكتەرىن جۇيەلەۋ» تاقىرىبىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ گرانتتىق جوباسى اياسىندا حورەزم ەكسپەديتسياسىنىڭ ارحيۆ ماتەريالدارىن زەرتتەۋ ۇستىندە. جوبا بارىسىندا ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ دالالىق كۇندەلىكتەرى, سىر وڭىرىندە ورنالاسقان ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ اەروفوتولارى مەن توپوگرافيالىق جوسپارلارىنىڭ كوشىرمەلەرى الىندى. وسىنىڭ نەگىزىندە الداعى ۋاقىتتا «حورەزم ەكسپەديتسياسىنىڭ سىر وڭىرىندەگى زەرتتەۋلەرى» كىتابىنىڭ ەكىنشى تومىن شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر.
«اتتەگەن-اي» دەيتىن ءبىر تۇسى, كەڭەس وداعى تاراعان جىلدارى ءبىراز ماتەريال جوعالىپ, كەيبىرى ارالاسىپ كەتكەن. سيپاتتامالىق قۇجاتتامالارى دا ساقتالماعاندىقتان كوپ مۇرا ەكسپونات رەتىندە اقپارات بەرمەيتىن جاي بۇيىمعا اينالادى. سوندىقتان دا ءوز عالىمدارىمىز بىلتىردان باستاپ قۋرايلى اسار قورىمىنا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, جاڭا ماتەريالدار جيناقتاۋعا كىرىسىپ كەتتى.
ارحەلوگتەر زەرتتەپ جاتقان جەتىاسار مادەنيەتىنىڭ تاعى ءبىر ەسكەرتكىشى – قارااسار قالاشىعى. ەسكەرتكىشكە قيما قازبا سالعاندا ونىڭ ءار قاباتىنداعى تابىلعان زاتتارعا جاراتىلىستانۋ عىلىمى ادىسىمەن جۇرگىزىلەتىن زەرتحانالىق تالداۋ ارقىلى شاھاردىڭ ءار زامانداعى تىنىسىن تانۋعا بولادى. ازىرشە قازبا كەزىندە ءبىر الاڭنان ەكى ءتۇرلى قۇرىلىس كەزەڭى انىقتالىپ تۇر.
قالالىق وركەنيەت العاش پايدا بولعان وڭىردەگى ەسكەرتكىشتەر ەرتە زاماندا قۇرىلىستىڭ قارقىندى دامىعانىن كورسەتەدى. مىسالى, مىڭجىلدىق مۇرا – التىناسار قالاشىعىنداعى جاڭبىر مەن جەل مۇجىگەن كىشى ءۇيدىڭ قازىرگى بيىكتىگى 22-25 مەتر بولىپ تۇر. وسىعان شامامەن 10 مەتر قوسساڭىز قازىردىڭ وزىندە كوپ قالادان تابىلا بەرمەيتىن بيىك عيماراتتىڭ بەينەسى شىعادى.
حورەزم ەكسپەديتسياسى زەرتتەۋلەرى بارىسىندا تەك ءىرى قالالارعا عانا نازار اۋدارىلعانى بايقالادى. مىسالى, قارماقشى اۋدانىنداعى سورتوبە قالاشىعى ماماندار نازارىنا كەيىن ىلىككەن تاريحي نىساندار قاتارىنداعى شاھار. العاش رەت بەلگىلى ارحەولوگ جولداسبەك قۇرمانقۇلوۆ باستاعان شىرىك-رابات ارحەولوگيالىق بارلاۋ توبى مەن «ارحەولوگ» حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى» ماماندارى قالاشىقتىڭ جوباسىن سىزىپ, ونداعى قۇندى جادىگەرلەردىڭ سۋرەتتەرىن جاريالاپ, ەل نازارىن اۋدارعان ەدى. ال 2017–2020 جىلدارى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگتەرى سورتوبە 1 جانە 2 قالاشىقتارىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, قالانىڭ حورەزم ەكسپەديتسياسى كەزىندە تەك سانمەن عانا تاڭبالانعانى بەلگىلى بولدى.
جەتەسبي سۇلتانجانوۆ سوڭعى جىلدار بەدەرىندەگى بارلاۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە داريا بويىنان جاڭا قونىستار تابىلىپ جاتقانىن ايتادى.
«تارتوعايدىڭ تۇسىنان سىردىڭ تومەنگى اعىسى باستالادى. سول تۇستان قالاشىق تاۋىپ, وعان سول ماڭداعى بوتاباي اۋىلىنىڭ اتىن ۇسىندىق. وزەن ەكى ايىرىلاتىن تۇستاعى بۇل قونىس بەكەت قىزمەتىن اتقارعان بولۋى مۇمكىن. ەندى زەرتتەۋ جۇمىستارى باستالادى. جالپى جوسپارىمىزدا سىرداريانىڭ ەسكى ارنالارىن بويلاپ, وسىعان دەيىن تىركەلگەن ەسكەرتكىشتەردىڭ جاعدايىن بارلاپ, جاڭالارىن تىركەۋ جۇمىستارى بار. جالپى سوڭعى جىلدار اياسىنداعى جۇمىستار ناتيجەسىندە جاڭادان 70–80 ەسكەرتكىشتىڭ ورنى انىقتالدى. بيىلدىڭ وزىندە بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ونشاقتى قونىس تابىلدى», دەيدى ارحەولوگ.
ساراپتاما دا – عىلىم
جاس عالىم تاريحي مۇرالارعا زەرتحانالىق ساراپتاما جاساۋ باستاماسى ءبىزدىڭ ەلدە كوتەرىلىپ وتىرعانىن ايتادى. بىراق ءىسىن جاقسى بىلەتىن مامانسىز ءىس العا باسپايتىنىن دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ءدال قازىر ەلىمىزگە زاماناۋي قوندىرعى اكەلگەنمەن ونىڭ ء«تىلىن» بىلەتىن مامان جوق. ولاردى دايىنداۋ 30–40 جىلدىڭ جۇمىسى.
وسى كۇنى بۇل باعىتتا مىڭداعان تالداۋلار جاساعان ەۋروپا مەن امەريكا مەملەكەتتەرى وزىق تۇر. تمد شەڭبەرىندە ليتۆا زەرتحانالارىنىڭ جۇمىسى اۋقىمدى. بىزدەگى تابىلعان مۇرالاردىڭ كوبى وسى مەملەكەتتە ساراپتامادان وتەدى. بۇل ەڭ الدىمەن بۇرىنعى اۋماقتىق بىرلىكتىڭ اسەرى مەن بالتىق جاعالاۋىندا جاسالاتىن ساراپتاما باعاسىنىڭ باسقا مەملەكەتتەردەن ارزاندىعى. ليتۆا عالىمدارىنىڭ قازاقستانداعى بوتاي, شىرىك-رابات جانە جەتىاسار مادەنيەتتەرىنىڭ مۇرالارىمەن بۇرىننان تانىستىعى دا ءىستى ىلگەرلەتۋگە كوپ سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر.
قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا تابىلعان جادىگەرلەردى ساقتاۋ دا ۇلكەن ماسەلە. جەرگىلىكتى ارحەولوگتەر جانكەنت قالاشىعىنا 2014 جىلدان بەرى وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, قالاشىق اۋماعىنداعى بىرنەشە تۇرعىنجايدى قايتا قالپىنا كەلتىردى. سىرداعى اسپان استى مۋزەيىنىڭ باستاماسى جاسالعان قالاشىققا اپاراتىن جول سالىنىپ, ەجەلگى وعىزدار استاناسىن كورۋگە قىزىققان جۇرت قاتارى ارتتى. بۇل باستامانى بولاشاقتا تاعى بىرنەشە تاريحي قالادا جالعاستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ء«وز باسىم ارحەلوگيالىق مالىمەتتەر ناتيجەسىندە ءوڭىردىڭ كونە زاماننىڭ كەلبەتىن قالىپقا كەلتىرۋگە بولادى دەپ سەنەمىن. قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان جادىگەرلەر ەرتە سىر بويى تابيعاتىنىڭ مۇلدەم باسقا بولعانىن كورسەتەدى. جەتىاسار قازبالارىندا قازىر ءبىزدىڭ وڭىردە مۇلدەم كەزدەسپەيتىن بۇعى سۇيەكتەرى كوپتەپ تابىلدى. ايماق كليماتى قولايلى بولعاندىقتان ءار داۋىردە سىردىڭ تومەنگى اعىسىندا بىرنەشە استانا بوي كوتەرگەن. ولاردىڭ قاتارىنا ساق تايپالارىنىڭ ورتالىعى شىرىك-رابات رۋحاني كەشەنىن, جانكەنت پەن سىعاناق قالاشىقتارىن جاتقىزامىز. ساقتار ورتالىعى شىرىك-راباتقا جاقىن جەردە سول تايپانىڭ قولونەرشىلەرى توپتاستىرىلعان ءبابىش مولا بار. جانكەنتتى ورتالىق ەتكەن وعىزدار سىرعا جەتىسۋدان كەلگەن. جالپى, ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىنىڭ باستالۋى, ءار كەزەڭدەگى ميگراتسيا تولقىنىمەن حالىقتاردىڭ سىرداريا وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىنداعى قالالاردا شوعىرلانۋى سىر ءوڭىرىنىڭ فلورا مەن فاۋناسى باي, سۋى مول جايلى مەكەن بولعانىن كورسەتىپ تۇر», دەيدى جاس عالىم.
قىزىلوردا