جۇمىس پەن وتباسى تەپە-تەڭدىگى بۇگىندە قوعامداعى وزەكتى تاقىرىپقا اينالىپ وتىر. ەڭبەك نارىعىندا جۇمىسشىلارعا دەگەن جۇكتەمەنىڭ ارتۋى مەن جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدا وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. مىسالى, كوپتەگەن ادام قاشىقتان جۇمىسقا كوشۋدە, كاسىبي جاۋاپكەرشىلىك پەن وتباسىلىق مىندەتتەمەلەردى بىرىكتىرۋدە قيىندىقتارعا تاپ بولدى. بۇل ءومىردىڭ وسى ەكى سالاسى اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءتيىمدى ستراتەگيالاردى تابۋ قاجەتتىلىگىنە اكەلەدى.
جۇمىس پەن ءومىردىڭ تەپە-تەڭدىگى (Work-Life Balance, WLB) – بۇل ادام ءوزىنىڭ كاسىبي جانە جەكە مىندەتتەرىن وسى سالالاردىڭ ەشقايسىسىن قۇربان ەتپەستەن ءساتتى شەشە الاتىن جاعداي. بۇل جۇمىستا نەمەسە ۇيدە فيزيكالىق قاتىسۋدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار رولدەردىڭ ارقايسىسىنا ەموتسيونالدى كىرىسۋدى دە قامتيدى.
ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ وتباسى مەن جۇمىس اراسىنداعى تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزۋى گەندەرلىك, الەۋمەتتىك ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. كوبىنە ءۇي شارۋاشىلىعى مەن بالا تاربيەسىنە قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ باسىم بولىگىن العاندىقتان ءداستۇرلى كوزقاراستا ايەلدەر وتباسىنداعى باستى قامقورشى تۇلعا رەتىندە قابىلدانادى. ايەلدەر كاسىپتىك جاۋاپكەرشىلىكتى وتباسىلىق مىندەتتەرمەن ۇشتاستىرۋ كەزىندە «قوس اۋىرتپالىقتى» سەزىنەدى. سوندىقتان ايەلدەر كوپ جاعدايدا جۇمىس پەن انا بولۋدى بىرىكتىرۋدەگى وڭتايلى جولدارىن ىزدەۋگە ءماجبۇر. سونىمەن قاتار وسى پروبلەمانىنىڭ شەشۋ جولدارىن ىزدەگەندە ايەلدەر قوعامنىڭ قىسىمىنا ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل كۇيزەلىس جۇبايى مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ وسى ەكى سالا اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قولداۋ قاجەتتىگىن تۋدىرادى.
ەكىنشى جاعىنان, ەرلەر ءداستۇرلى تۇردە وتباسىنىڭ نەگىزگى اسىراۋشىسى رەتىندە قابىلدانادى. بۇل ولاردىڭ ءۇي شارۋاسىنا جانە بالا تاربيەسىنە قاتىسۋىن شەكتەيدى. دەگەنمەن زاماناۋي تەندەنتسيالار وتباسىلىق ومىرگە بەلسەندى قاتىسۋعا ۇمتىلاتىن ەرلەردىڭ كوبىرەك ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل تەك قارجىلىق قولداۋدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وتباسىنداعى مىندەتتەردى تەڭ بولۋگە ىقپال ەتەتىن بالا كۇتىمىن دە قامتيدى. ەرلەردىڭ وتباسىلىق ماسەلەلەرگە بەلسەندى قاتىسۋى سەرىكتەستەرمەن جانە بالالارمەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتىپ قانا قويمايدى, سونداي-اق وزدەرىنىڭ ەموتسيونالدىق ءال-اۋقاتىنا ىقپال ەتەدى. جۇمىس پەن وتباسى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى تاپقان ەر ادامدار كوبىنە ومىرگە قاناعاتتانۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋى جانە سترەستىڭ تومەن دەڭگەيى تۋرالى حابارلايدى.
قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جۇرگىزىلگەن «بەرەكەلى وتباسىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار» الەۋمەتتىك زەرتتەۋىندە وتباسى مەن جۇمىس تەڭگەرىمى جونىندە اقپارات جيناقتالدى. ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 70,7%-ى تۇراقتى جۇمىس ورنى بار ەكەنىن, ال 29,3%-ى تۇراقتى جۇمىس جوق ەكەنىن كورسەتتى. بۇل جەردە ەرلەر مەن ايەلدەر اراسىنداعى جۇمىسپەن قامتىلۋداعى ايقىن ايىرماشىلىقتاردى اتاپ وتكەن ءجون. ەر ادامداردىڭ 85,1%-ى تۇراقتى جۇمىس ورنى بار دەسە, ال ايەلدەر اراسىندا بۇل كورسەتكىش 59,5%-عا تەڭ. زەرتتەۋگە سايكەس, شامامەن ايەلدەردىڭ 40,5%-ى جۇمىسسىزدىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر.
بالالارى بار ازاماتتار ءۇشىن جۇمىسپەن قامتىلۋدىڭ باسىم سەبەبى «وتباسىن اسىراۋعا ۇلەس قوسۋ» ەكەنى انىقتالدى. تەرەڭدەتىلگەن سۇحبات دەرەكتەرى ەلىمىزدەگى جۇمىس ىستەيتىن اتا-انالار جاعدايلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ارتىندا قارجىلىق جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ تۇرعانىن كورسەتەدى.
مانساپتىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى سۇراقتا ساۋالناما قاتىسۋشىلارىنىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى, اتاپ ايتقاندا, 25,2%-ى مانساپتى ماڭىزدى دەپ سانايدى. ەر ادامدار ءۇشىن مانساپ ماڭىزدى نەمەسە وتە ماڭىزدى (42,9% ايەلدەردىڭ 35,7%-ى قارسى), ال ايەلدەر مانساپتى ماڭىزدى سانامايدى (ەرلەردە 34,8%, ايەلدەردە 46,2%)
ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەيتىن اتا-انالاردىڭ ەڭ ۇلكەن نارازىلىعىن تۋدىراتىن باستى ماسەلەلەر جۇمىس كەستەسىنە قاتىستى. ايتا كەتەتىن بولساق, جۇمىس كۇنىنىڭ ۇزاقتىعى, كەستەنىڭ يكەمدىلىگى, جۇمىس كەستەسىنە وزگەرىس ەنگىزۋ مۇمكىندىگى. بالالارى بار جۇمىسشىلار, اسىرەسە ايەلدەر, كوبىنە 5/2 جانە 6/1 كەستەلەرىمەن (سايكەسىنشە 5-6 جۇمىس كۇنى جانە 1-2 دەمالىس كۇنى) جۇمىس كۇنىنىڭ ۇزاقتىعىنا (8 ساعات نەمەسە ودان دا كوپ) كوڭىلى تولمايدى. اقپارات بەرۋشىلەر جۇمىستا كوپ ۋاقىت وتكىزۋگە ءماجبۇر ەكەنىن, سونىڭ سالدارىنان وتباسىنا جانە جەكە قاجەتتىلىكتەرىنە جەتكىلىكتى ۋاقىت بولە المايتىنىن اتاپ ءوتتى.
جۇمىس بەرۋشىنىڭ جۇمىس تەڭگەرىمى جانە جەكە ءومىر تۋرالى يدەيانى قولداۋىنا كەلەتىن بولساق, ء«سىزدىڭ جۇمىس بەرۋشىڭىز جۇمىس پەن جەكە ءومىر تەپە-تەڭدىك يدەياسى تۋرالى كوزقاراسى قانداي؟» دەگەن سۇراققا ازاماتتاردىڭ 37,3%-ى جەكە سەبەپتەرمەن كەيدە جۇمىسقا بارماۋ قاجەتتىلىگىنە تۇسىنىستىكپەن قارايتىنىن اتاپ ءوتتى. قاجەت بولعان جاعدايدا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ 9,4%-ى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن بەرۋگە دايىن, 14,5%-ى قولايلى جۇمىس كەستەسىنە قاتىستى جەڭىلدىكتەر جاساۋعا دايىن. دەگەنمەن ەل تۇرعىندارىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگى (29,9%) ولاردىڭ جۇمىس بەرۋشىلەرى جۇمىس پەن ءومىر اراسىنداعى تەڭگەرىم يدەياسىن ەشبىر جاعدايدا قولدامايتىنىن اتاپ ءوتتى.
ەلدى مەكەن تۇرلەرى بويىنشا قاراستىرساق, قالالىق جۇمىس بەرۋشىلەر اۋىلداعىلارعا قاراعاندا جۇمىس پەن جەكە ءومىردىڭ تەڭگەرىمىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىندە ءبىرشاما يكەمدى ەكەنىن كورسەتتى. قالالاردا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ 40,1%-ى كەيدە جۇمىس ورنىندا بولماۋ قاجەتتىلىگىنە تۇسىنىستىكپەن قارايدى, ال اۋىلدىق جەرلەردە بۇل كورسەتكىش 32,5%-دى قۇرايدى. قاجەت بولعان جاعدايدا قالالىق جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ 10,9%-ى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن بەرۋگە دايىن, بۇل اۋىلداعىدان جوعارى (6,7%). بۇل رەتتە قالالىقتاردىڭ 28,2%-ى جانە اۋىلداعى رەسپوندەنتتەردىڭ 32,8%-ى ولاردىڭ جۇمىس بەرۋشىلەرى ەڭبەك پەن ءومىر تەڭگەرىمى يدەياسىن ەشبىر جاعدايدا قولدامايتىنىن اتاپ ءوتتى.
زەرتتەۋگە سايكەس, جۇمىس ىستەيتىن اتا-انالاردىڭ 60%-دان استامى كەيدە جەكە سەبەپتەرمەن جۇمىس ورنىندا بولماۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعان جاعدايدا, جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان تۇسىنبەۋشىلىككە تاپ بولادى.
ءبىزدىڭ قوعامدا جۇمىس ىستەيتىن اتا-انالاردىڭ ەداۋىر بولىگى جۇمىس پەن وتباسىنىڭ تەڭگەرىمسىزدىگىمەن بەتپە-بەت كەلەتىنىن كورسەتەدى. بۇل كوپ جاعدايدا وتباسى ەسەبىنەن ەڭبەككە بەيىمدىلىكپەن بايلانىستى. سونىمەن قاتار تابىس دەڭگەيى نەعۇرلىم تومەن بولسا, تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋ ىقتيمالدىعى سوعۇرلىم جوعارى بولادى.
ايەلدەردە كاسىبي جانە انالىق مىندەتتەردىڭ تەپە-تەڭدىگىنىڭ بۇزىلۋى اياسىندا جۇمىستان ءماجبۇرلى تۇردە كەتۋ ەرلەرگە قاراعاندا 2,5 ەسە ءجيى كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار تولىق ەمەس وتباسىلاردا جۇمىس ىستەيتىن انالار كوپ جاعدايدا بالا كۇتىمىنە تولىق جاۋاپ بەرەدى جانە تاربيە بەرۋدە ەكى ەسە جۇكتەمە الادى.
تۇتاستاي العاندا, اتا-انالار كوبىنە قارجىلىق ماسەلەلەر, بالاعا ۋاقىت پەن كۇشتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, قاتاڭ كەستە جانە وتباسىلىق جاعدايىنا قاراماستان تالاپتاردىڭ جوعارىلاۋى سياقتى ماسەلەلەر مەن قيىندىقتار تۋرالى ايتادى. بۇل رەتتە جۇمىس ىستەيتىن اتا-انانىڭ باستى كومەكشىسى – ءوز اتا-اناسى («اتا-اجەلەر»). ورتاشا قازاقستاندىق وتباسىندا بالا كۇتۋشىلەردىڭ قىزمەتتەرى مەن تۇرمىستى جەڭىلدەتەتىن قىزمەتتەر ءىس جۇزىندە پايدالانىلمايدى.
قورىتىندىلاي كەلگەندە, وتباسى مەن جۇمىس اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك ماسەلەسى قازىرگى قوعامدا وزەكتى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسشىلار تاراپىنان نازاردى تالاپ ەتەدى. ءتيىمدى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى, يكەمدى كورپوراتيۆتىك تاجىريبەلەر جانە ۋاقىتتى باسقارۋدىڭ جەكە ستراتەگيالارى ءومىر ساپاسىن ايتارلىقتاي جاقسارتا الادى. كاسىبي جانە وتباسىلىق مىندەتتەر اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىككە قول جەتكىزۋ جۇمىسشىلاردىڭ ءال-اۋقاتىنا ىقپال ەتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار تۇراقتىلىق پەن ونىمدىلىكتى ارتتىرادى.
زارينا اسكەربەك,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى