جۇرەگى جۇمساق ىسكەر جان

س.مالاەۆ بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىلدەر اۋىلىن­­دا دۇنيەگە كەلىپ, قازاق مەك­­­تەبىن بىتىرگەن. ورتا مەكتەپتەن سوڭ ومبىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى ينجەنەر-مەحانيك ماماندىعى بويىنشا ويداعىداي ءتامامدايدى. «قازاق مەكتەبىنەن كەيىن بىزگە ورىسشا وقۋ وڭاي بولعان جوق. بىراق «ەردى نامىس, قوياندى قامىس ولتىرەدى» دەمەكشى باسقالاردان قالماۋ كەرەك دەگەن نامىس العا سۇيرەپ, ماماندىقتى يگەرۋگە دەگەن تالپىنىس العا جەتەلەپ, ينستيتۋتتى جاقسى ءبىتىرىپ شىقتىق», دەيدى اعامىز. ەڭبەك جولىن «ايسارى» شارۋاشىلىعىنىڭ متم-دا ينجەنەر-باقىلاۋشى بولىپ باستاعان ول ۇجىمعا بىردەن ءسىڭىپ كەتەدى. وسىندا قىزمەت ىستەگەن التى جىل ىشىندە پايدالانۋ ينجەنەرىنەن, سوۆحوزدىڭ باس ينجەنەرىنە دەيىن كوتەرىلەدى.

س.مالاەۆتىڭ مىنەزى جۇمساق, حالىقپەن جۇمىس ىستەي الاتىنىن بايقاعان جەرگىلىكتى بيلىك ونى «كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك تاجىريبە ستانساسى» كەڭشار-تەحنيكۋمىنا ۇستازدىق قىزمەتكە جىبەرەدى. بۇل جەردەگى قىزمەتى دە ساتىلاپ ءوسىپ, اقىر سوڭىندا زەرەندى اۋدانى, قازاقستاننىڭ 40 جىلدىعى اتىنداعى كەڭ­شاردىڭ پارتكوم حاتشىسى قىزمەتىنە كوتەرىلەدى. 1987 جىلى «كوۆىلنوە» كەڭشارىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالادى. جەرى تەگىس, جەلكىلدەگەن اقسەلەۋ باسقان بۇل اۋىلدا قازاقتان گورى نەمىس پەن ورىس جۇرتى كوپ ەدى. بىراق سەرىك اعامىز ادىلدىگىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن, شارۋاشىلىقتى بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن شەبەرلىگىمەن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا جاعىپ, ابىروي-بەدەلگە يە بولىپ, مىنە 37 جىل­­­دان بەرى ونى تابان اۋدارماي باسقارىپ كەلەدى. 90-جىل­دارداعى قيىندىقتاردىڭ سالقىنىمەن كوپتەگەن شارۋا­شىلىق تاراپ, حالقى كوشىپ جاتقاندا, كو­ۆىلنوە اۋىلىنىڭ مۇرتى بۇزىلمادى. استىق ال­قابى 15 مىڭ گەكتاردان اساتىن قۇنارلى جەردى قامتىپ قالۋعا تىرىسىپ, كوز الارتقان تالاي وليگارحتارعا قارسى تۇردى. ولاردىڭ جەلىكتىرگەن وتىرىك جارناماسىنا سەنگەندەر, ەرگەندەر 2-3 جىلداڭ سوڭ شاشىلىپ قالدى, ال كوۆىلنىيلىقتار سەرىك مالاەۆتىڭ ماڭىنا بەرىك توپتاسىپ, مىزعىمادى. 1999 جىلى شارۋاشىلىقتىڭ ورنىنا «اقسەلەۋ» جشس تىركەلدى.

قازىر اۋىلدا جۇزدەن ار­تىق اۋلا بار, ءبارىنىڭ ۇيىنە 100% اۋىزسۋ تارتىلعان, 75%-دا سان­ۋ­زەلدەر ورناتىلعان, 53%-ى ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋعا قو­سىلعان. تاراز, تۇركىستان وڭىر­­لەرىنەن كوشىپ كەلگەن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ەسە­بىنەن 80 شاقتى ادامى بار 13 وتباسى دا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بىراق مەكتەپ ورىسشا, قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ وزدەرى ورىسشا وقۋدى قالاعان ەكەن. قازاقشا وقىتاتىن ءبىرىنشى سىنىپ بيىل عانا اشىلدى. 12 جىلدان بەرى «الكوگولسىز اۋىل» سانالادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ەڭبەك ونىم­دىلىگى جوعارى, قوعامدىق ءتارتىپ جاقسى جولعا قويىلعان. بۇعان دا ونىڭ جەكە باستاماسىمەن قول جەتكىزىلگەن.

«بيىل 15 مىڭ گەكتار­عا ءداندى, ءداندى-بۇرشاق داقىل­دارىن, جارتىسىنا جۋىق جەرگە مايلى داقىلدار ەكتىك. ءداندى دا­قىل­­داردىڭ گەكتار بەرەكەلىگى 20 تسەنت­نەردەن اينالدى. الايدا اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان استىقتىڭ ساپاسى جوعارى بولمادى, ءبىر تونناسىنىڭ وزىندىك قۇنى 70 مىڭ بولسا دا, ءبىز ونى 55 مىڭنان عانا ساتا الدىق. ەسەسىنە مايلى داقىلدار, اسىرە­سە جاسىمىقتىڭ ەسەبىنەن شىعى­نىمىزدى جاۋىپ تۇرمىز», دەيدى س.مالاەۆ.

شارۋاشىلىقتىڭ 5 مىڭ توننا بيداي ساقتاي الاتىن ەلەۆاتورى بار. 1996 جىلدان بەرى بۇرشاق مايىن سىعاتىن تسەحى, 1998 جىلدان بەرى ديىرمەنى جۇمىس ىستەيدى. سەرىك ءتاتتىباي ۇلى ءومىر, زامان تالابىنان قالماۋعا تىرىسادى, شارۋاشىلىققا جوعارى تەحنيكالار مەن تەحنولوگيالار ەنگىزۋگە وتە قۇشتار. سونىڭ ىشىندە جۇمىستى جوسپارلاۋ, جاڭعىرتۋ, ساراپتاۋ, باسقارۋ جونىندەگى كە­شەندى اقپاراتتىق جۇيە بولىپ سانالاتىن «Agrostream» باع­دارلاماسىن دا ەنگىزگەن. كوم­باين, تراكتورلارىنىڭ ءبارى دە جوعارى ساپالى «ماس Dوn», «Jonn Deere», «Chەllenger» سىندى شەتەلدىك تەحنيكالار. 2020 جىلى سۇيىق كاس تىڭايتقىشىن شىعاراتىن كەشەن دە تۇرعىزعان. شارۋاشىلىق ديسپەتچەرلەرى بارلىق جۇمىستاردى كەشەندى تۇردە «Wialon» سپۋتنيكتىك موني­تورينگتىك جۇيەسى ارقىلى باسقارادى.

«اقسەلەۋ» جشس قازىر اسىل تۇقىمدى مال وندىرەتىن جشس مارتەبەسىنە قول جەتكىزگەن. ونىڭ «گەرەفورد» تۇقىمداس ەتتى بۇقاشىقتارى 12-14 ايدا 450 كگ, ۇرعاشىلارى 305 كگ دەيىن ەت بەرەدى. ولار جاز كۇندەرى جايلاۋدا باعىلىپ, سۋدى جەل ناسوسى ارقىلى شىڭىراۋ قۇدىقتان تارتىپ بەرەدى. قورادا تۇرعان ۋاقىتتان باستاپ سۋدى جىلىتىپ بەرەتىن «MIRAKO» امەريكالىق قوندىرعىلارىمەن سۋارىلادى. سونىمەن بىرگە بيە ساۋىلىپ, قىمىزدى دا ارناۋلى ماماندار اشىتادى. «اقسەلەۋدىڭ» 12-14 ايلىق اسىل تۇقىمدى بۇقاشىق­تارى مەن قاشارلارىن باتىس قازاقستان, اقتوبە, قاراعاندى وبلىستارىنان كەلىپ الادى. ولار­دىڭ قانىنىڭ تازا ەكەن­ى, جاسى قۇلا­عىن­داعى چيپتەردە انىق كورسە­تىلەدى.

«اقسەلەۋ» جشس ەڭبەككەر­لەرىنىڭ جالاقىسى جوعارى, بي­­ىل­عى وراقتا كەيبىر كومباينەرلەر­ 1 ملن 800 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ەڭبەكاقى العان. جالپى, جىلىنا 5-6 ملن تەڭگەدەن تابىس تاباتىندار كوپ. تۇرعىندارعا جاردەم رەتىندە شارۋاشىلىق ءشوبىن, وتىنىن دا جەتكىزىپ بەرەدى. جاستاردىڭ, بارشانىڭ سپورتپەن, فيتنەسپەن اينالىساتىن زالى دا بار. ەندى شارۋاشىلىق مادەنيەت ءۇيىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. مەكتەپكە كومەك ۇزبەي جاسالىپ تۇرادى. بالالاردىڭ ءبىر مەزگىلدىك ىستىق اسى دا شا­رۋا­­شىلىق موينىندا.

سەرىك مالاەۆ – ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىنىڭ, وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. «قۇرمەت», «پاراسات» وردەندەرىنىڭ, بىرنەشە مەدال­داردىڭ يەگەرى, اۋداندىق كاسىپ­كەرلەر ۇيىمىنىڭ تور­اعاسى. قازىر شارۋاشىلىقتى بالاسى نۇرلان ەكەۋى جۇرگىزىپ وتىر. «اكە كورگەن وق جونار» دەمەكشى, اكەسىنىڭ ۇلگىسىن العان نۇرلان شارۋاشىلىق باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مىندەتىن اتقارادى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى