ەلىمىزدە «تازا قازاقستان» رەسپۋبليكالىق اكتسياسى اياسىندا «Amanat» پارتياسىنىڭ «تازا بەيسەنبى» ەكو-چەللەندجى جالعاستى. قورشاعان ورتانى ساقتاپ, ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدى كوزدەگەن باستاماعا ءار اپتا سايىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ەرىكتى جاستار, بەلسەندى ستۋدەنتتەر, ءتۇرلى مەكەمە قىزمەتكەرلەرى مەن عالىمدار دا اتسالىسىپ كەلەدى. وسى ورايدا پارتيا حاتشىسى ەرجان جىلقىباەۆتان جالپىۇلتتىق ناۋقان اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس توڭىرەگىندە سۇحباتتاسقان ەدىك.
– ەرجان جۇمات ۇلى, ەڭ الدىمەن «تازا بەيسەنبى» جوباسى اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىسقا توقتالساڭىز؟
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ ءىى رەسپۋبليكالىق فورۋمىندا «تازا قازاقستان» باستاماسى جىل ون ەكى اي بويى جالعاسۋعا ءتيىس, بۇل ءىس-شارادان بىردە ءبىر ەلدى مەكەن شەت قالماۋى كەرەك ەكەنىن باسا ايتتى. وسىلايشا, جالپىۇلتتىق دەڭگەيدەگى باستاما بۇگىندە قوعامدا تازالىق مادەنيەتىنىڭ ورنىعۋىنا ىقپالداستى.
شىن مانىندە, كەز كەلگەن وركەنيەتتى ەلدىڭ باستى ۇستانىمىنىڭ ءبىرى – تازالىق پەن ءتارتىپ. «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق ناۋقانىنىڭ ماقسات-مىندەتى قالامىز مەن دالامىزدى قوقىستان تازارتۋعا نەگىزدەلسە دە, تۇپكى يدەياسىندا ءار قيىرداعى قازاقتىڭ بويىنا ەڭ الدىمەن جۇرەك پەن نيەت, وي مەن سانا تازالىعىن ءسىڭىرۋ دەگەن اۋقىمدى يدەولوگيالىق تاربيە جاتىر.
جانى تازا ادامنىڭ اينالاداعى تازالىققا دەگەن دە كوزقاراسى وزگەرەدى. وسى ماقساتتا «Amanat» پارتياسى – پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ قوعامدىق تىرەگى رەتىندە بيىل 6 ماۋسىمدا «تازا بەيسەنبى» اكتسياسىن قولعا الىپ, ازاماتتار اراسىندا جاڭا ەكولوگيالىق مادەنيەت پەن قورشاعان ورتاعا دەگەن سانالى كوزقاراس قالىپتاستىرۋدى ماقسات تۇتتى. ياعني «تازا بەيسەنبى» – مەملەكەت باسشىسى باستاماسىنىڭ جۇيەلى جۇزەگە اسىرىلۋىنا ۇلەس قوساتىن, حالىقتى ورتاق ماقسات توڭىرەگىندە توپتاستىراتىن ماڭىزدى جوبا.
پارتيامىزدىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا قامتىلعانداي, «Amanat» ەلىمىزدەگى بارلىق ەكولوگيالىق ماسەلەنى شەشۋگە نيەتتى. تابيعي تەڭگەرىمدى قالپىنا كەلتىرىپ, اۋانى, جەر مەن سۋدى تازارتاتىن ۋاقىت جەتتى. سوندىقتان اكتسيا باستالماس بۇرىن ەڭ الدىمەن ەلدى مەكەندەردەگى لاستانعان اۋماقتاردىڭ كارتاسى ازىرلەندى. ونىڭ نەگىزىندە جول بويى, ونەركاسىپتىك ايماقتار, ورمان القاپتارى مەن ساياباقتار, تۇرعىن ءۇي ماڭى, الەۋمەتتىك نىساندار مەن جاعالاۋ سىندى 800-دەن اسا ۋچاسكە ايقىندالدى.
مىنە, اكتسيا باستالعالى جارتى جىلدا اپتانىڭ ءار بەيسەنبىسى تۇراقتى تۇردە سەنبىلىك وتكىزىلىپ كەلەدى. وعان وسى ۋاقىتقا دەيىن ەل اۋماعىنداعى 51 مىڭنان اسا وتانداسىمىز قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارى, پارتيا مۇشەلەرى, «جاستار رۋحى» جاستار قاناتىنىڭ بەلسەندىلەرى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى, قالا, اۋىل جانە كەنتتەردىڭ تۇرعىندارى بار. بارلىعى 1 مىڭنان اسا لاستانعان ۋچاسكە, ياعني سۋ ايدىندارى, وزەن-كولدەردىڭ جاعالاۋى قوقىستان تازارتىلدى. كاسپي تەڭىزىنىڭ, بالقاش كولىنىڭ, كەڭگىر سۋ قويماسىنىڭ, ەرتىس, نۇرا, ەسىل, تالاس وزەندەرىنىڭ جاعالاۋلارىن قوسا العاندا, 100-دەن اسا سۋ نىسانى قالىپقا كەلتىرىلدى.
بىرلەسكەن كۇش-جىگەر ناتيجەسىندە 90 مىڭ توننادان اسا قوقىس جينالدى. ناۋقانعا قاتىسۋشىلار قوقىستى تازالاپ قانا قويمادى. ماسەلەن, قوستاناي وبلىسى ليساكوۆ قالاسىندا پارتيا فيليالىنىڭ, باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ اتسالىسۋىمەن 400-دەن اسا كوشەت وتىرعىزىلدى. پارتيانىڭ پاۆلودار قالالىق فيليالى «جاستار رۋحى» جاستار قاناتىنىڭ بەلسەندىلەرىمەن, «جاسىل ەل» جاستار ەڭبەك جاساقتارىمەن بىرگە وبلىستىق قارتتار جانە مۇگەدەكتەر ءۇيىنىڭ اۋماعىنا گۇل ەگىپ, ساۋلەت نىساندارىن سىرلادى.
– كەيىنگى جىلدارى قوعامدا تاريحي-مادەني ورىندار مەن ەسكەرتكىشتەرگە ەسىمىن جازىپ, نەشە ءتۇرلى سۋرەت سالىپ, ەسسىز قىلىق جاسايتىن ۆاندالدار قاپتاپ كەتتى. ناۋقان اياسىندا وسى كيەلى نىسانداردى تازالاۋ جۇمىسى نازارعا الىندى ما؟
– وتە ورىندى سۇراق. اتالعان اكتسيا سۋ ايدىندارىن, اۋىل مەن قالا اۋماعىن تازالاۋدان, قوقىس جيناۋ مەن سۇرىپتاۋدان بولەك, ەلىمىزدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ, مادەني, تابيعي جانە كيەلى ورىنداردىڭ جاي-كۇيىنە جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارۋدى كوزدەيدى.
پرەزيدەنت تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا تازالىق پەن ۇقىپتىلىق كۇندەلىكتى ءومىر سالتىمىزعا اينالۋى قاجەت دەپ قاداپ ايتتى. ءدال وسى ماقساتتا «Amanat» پارتياسى مەن «جاستار رۋحى» جاستار قاناتىنىڭ مۇشەلەرى 700-گە جۋىق تاريحي نىساندى قوقىستان تازارتتى. ماسەلەن, اقتوبە وبلىسىنداعى ۇلت قاھارمانى يساتاي تايمان ۇلىنىڭ كەسەنەسى, يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگەن جامبىل وبلىسىنداعى اقىرتاس قالاشىعى, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى «تاقساي حانشايىمى» كەسەنەسى, جەتىسۋ وبلىسىنداعى «تاسباقا تاس», الماتى وبلىسىنداعى «تامعالى تاس», قاراعاندى وبلىسىنداعى «سپاسسك» مەموريالدىق كەشەنى, اقمولا وبلىسىنداعى «جۇمباقتاس» جارتاسى, اقمولا, اتىراۋ, سولتۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارى مەن شىمكەنت قالاسىنداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىشتەر, تاعى باسقالار قالىپقا كەلتىرىلدى.
وسىنداي ىلكىمدى ىستە جۇرتشىلىقتى جۇمىلدىرۋ ءۇشىن ەكولوگيالىق اكتسيا بارىسىندا ءتۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, باتىس قازاقستان وبلىسىندا فوتوكورمە, پاۆلودار وبلىسىندا تۋريستىك سلەت, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا «ۇزدىك اۋىل» كونكۋرسى ءوتتى.
– اكتسياعا جاستار قانشالىقتى ۇلەس قوستى؟
– ماعجان جۇماباەۆ ءبىر سوزىندە «بالا تاربيەسى – جەكە ءبىر عىلىم يەسى بولۋدى تىلەيتىن ونەر» دەگەن ەكەن. قالاي تاۋىپ ايتىلعان دانالى ءسوز دەسەڭىزشى. ويتكەنى تاربيە ادام تاعدىرىن شەشەدى, ونىڭ بويىنا سىڭگەن, جيناعان ءبىلىمى تۇلعا بولىپ قالىپتاساتىنىن, ەلدىڭ بەرىك تىرەگى بولاتىنىن كورسەتەدى. سوندىقتان بابالارىمىز ىقىلىم زاماننان ۇرپاق تاربيەسىنە ەرەكشە زەيىن قويادى. «تاربيە باسى – تالبەسىك», «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ!» دەگەن قازاقتىڭ ماعىنالى سوزدەرىندە ۇلكەن استار بارى ايان. سوندىقتان بۇل ەكولوگيالىق ناۋقانعا اسىرەسە جاستار قاۋىمىن تارتۋدى كوزدەدىك. ولار كيەلى ورىندارعا تازالىق جۇرگىزىپ قانا قويماي, ەل تاريحىمەن ەتەنە تانىسادى.
جالپىۇلتتىق باستاما اياسىندا 10-13 ماۋسىم ارالىعىندا «جاستار رۋحى» جاستار قاناتى «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق ەستافەتاسىن وتكىزدى. ءبىر اپتادان 2 مىڭعا جۋىق بەلسەندى 1 202 شاقىرىمدى قۇرايتىن «استانا – الماتى» تاسجولىن قوقىستان تازارتتى. ەستافەتا استانا قالاسى, اقمولا, قاراعاندى, جامبىل, الماتى وبلىستارى سىندى 5 ءوڭىر اۋماعىندا ءوتتى. وعان 2 مىڭعا جۋىق ادام قاتىسىپ, باس-اياعى 100 توننادان اسا قوقىس جينالدى.
ەستافەتا بارىسىندا قاتىسۋشىلار قوقىس جيناۋدان بولەك, جاستارمەن كەزدەسىپ, ءىرى ەلدى مەكەندەردە قوعامدىق قابىلداۋ وتكىزدى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, پارتيا فراكتسياسىنىڭ مۇشەلەرى تۇرعىندارمەن جۇزدەستى. كەزدەسۋدە كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى دەپۋتاتتار ءوز باقىلاۋىنا الىپ, ەستافەتا قوناەۆ قالاسىندا تۇيىندەلدى.
جالپى, جاس ۇرپاقتى تۋعان جەرگە دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىككە, جاناشىرلىققا تاربيەلەۋ – اسا ماڭىزدى ماسەلە. ونداي ازامات كەلەشەكتە قاستەرلى قۇندىلىقتارىمىزعا قاساقانا زيان كەلتىرمەيتىنى, كەرىسىنشە, ونى بارىنشا باعالاپ, قورشاعان ورتانى ايالاپ وتەتىنى انىق. توق ەتەرىن ايتساق, اكتسيا بارشا قازاقتى ورتاق قۇندىلىقتار توڭىرەگىندە توپتاستىردى.
– قىس مەزگىلىندە مۇنداي ناۋقاندار قالاي جالعاسادى؟
– اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماستان, پارتيا مۇشەلەرى الەۋمەتتىك جاعدايى وسال توپتاعى ادامداردىڭ, زەينەتكەرلەردىڭ, جالعىزىلىكتى جانداردىڭ ءۇي اۋلالارىن قاردان تازارتۋعا جاردەمدەسەدى. ماسەلەن, قوستاناي وبلىسى مەڭدىقارا اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتارى «جاستار رۋحى» جاستار قاناتىنىڭ ۆولونتەرلەرىمەن, سونداي-اق كاسىبي-تەحنيكالىق كوللەدج ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە تىل ەڭبەككەرىنىڭ اۋلاسىن قاردان تازارتۋعا كومەكتەستى. وسىنداي جۇمىس قامىستى اۋدانىنداعى جالعىزىلىكتى زەينەتكەردىڭ اۋلاسىندا دا جۇرگىزىلدى. وتكەن اپتادا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جاۋعان قالىڭ قاردان سوڭ, مامليۋت اۋدانىنىڭ ەرىكتىلەرى باس قوسىپ, زەينەتكەرلەرگە قول ۇشىن سوزدى. ولار ءبىر كۇندە كومەككە مۇقتاج جاندار تۇرىپ جاتقان 10-نان اسا ۇيگە بارىپ, قاريالاردىڭ اۋلاسىن تازالاپ, ءۇي شارۋاسىنا قولعابىس ەتتى. وسىلايشا, ءبىز ناۋقاننىڭ ءجىبىن ۇزبەيمىز. ءار مەزگىلدىڭ, ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي, اتقاراتىن جۇمىس تا تابىلادى. ەڭ باستىسى, ەل ازاماتتارى اكتسيا ارقىلى قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىنا ءاتۇستى قاراماۋعا داعدىلانادى دەگەن سەنىمدەمىن. ويتكەنى «تازالىق – تابالدىرىقتان باستالادى».
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»