ادام قۇقىن قورعاۋ – ادىلەتتى قوعامنىڭ نەگىزى

العاشقى قادام

مەرەكەنىڭ شىعۋ تاريحى سوناۋ سۇراپىل سوعىستان كەيىنگى كەزەڭنەن باس­تاۋ العان, سول كەزدە بۇۇ-نىڭ نەگىزىن قالاۋ­شى ەلدەر ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىق­تارىن بەلگىلەيتىن امبەباپ قۇجاتتىڭ قاجەتتىگى تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەن.

جالپىعا بىردەي دەكلاراتسيا جاھان­دىق قوعامداستىقتىڭ ءاربىر ادامعا ءتان امبەباپ قۇقىقتارىن تۇجىرىمداۋعا, تانۋعا جاساعان العاشقى قادام بولدى. وسى قۇجات ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق قۇقىقتاردىڭ دامۋىنا نەگىز بولا وتىرىپ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە تانىلۋىنا ىقپال ەتتى.

قازىرگى ۋاقىتتاعى ادام قۇقىقتارى كۇنى بارلىق ادامنىڭ بىردەي قۇقىعىن قورعاۋداعى بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ماڭىزدىلىعىن ايعاقتايدى. جىل سا­يىن بۇۇ وزەكتى سىن-قاتەرلەردى باسا كورسەتەتىن تاقىرىپتى تاڭدايدى. وسى جىلعا ارنالعان تاقىرىبى ء«بىز قازىرگى جانە بولاشاقتاعى ماسەلەلەردى شەشۋگە دايىنبىز. ءبىز ءوزىمىز قالاعان بولاشاقتى بىرگە قۇرامىز». سونداي-اق وسى ماڭىزدى كۇن بارلىق ەلدە, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىنداعى اعىمداعى سىن-قاتەرلەردى تالداۋعا جانە ولاردى ەڭسەرۋ جولدارىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاقستان ادام قۇقىقتارى سالاسىن­داعى حالىقارالىق ستاندارتتاردى ۇلتتىق زاڭناماعا ەنگىزۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. قازاقستان وسى باعىتتا جاسالعان 70-تەن استام كوپجاقتى شارتتاردىڭ قاتىسۋشىسى رەتىندە جوعارىدا اتالعان قۇندىلىقتاردىڭ بەرىك ۇستانۋشىسى بولدى جانە بولىپ قالا بەرەدى.

قازاقستان بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارىنىڭ باسقارماسىمەن بەلسەندى ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايدى جانە امبەباپ مەرزىمدى شولۋعا قاتىسادى.

ەقىۇ-مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ شەڭبەرىندە ءسوز بوستاندىعىن, از قالعان ۇلتتاردىڭ قۇقىقتارىن جانە گەندەرلىك تەڭدىكتى قورعاۋ بويىنشا باستامالار جۇرگىزىلۋدە. قازاقستان ەۋروپا كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولماعانىمەن, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ باعدارلامالارىنا, مىسالى ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ ءىس-شارالارىنا قاتىسۋ ارقىلى ۇنەمى بەلسەندى ىنتىماق­تاستىقتا. سونىمەن قاتار تمد-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسياسى شەڭ­بەرىندە ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.

رەسپۋبليكا بۇۇ-نىڭ التى كوميتەتى­نىڭ – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميتەتتىڭ, ازاپتاۋلارعا قارسى كوميتەت­تىڭ, ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ, ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ جونىندەگى كوميتەت­تىڭ, مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كوميتەت پەن بالالار قۇقىقتارى جونىن­دەگى كوميتەتتىڭ ازاماتتاردىڭ جەكە حابارلامالارىن قابىلداۋ جانە قاراۋ قۇزىرەتتەرىن قولدادى.

ءبىزدىڭ ەلىمىز – اۋقىمدى دەموكراتيا­لىق جانە ساياسي رەفورمالاردى, سون­داي-اق ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالا­سىنداعى باستامالاردى ىسكە اسىرۋدا تانىلعان وڭىرلىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. مۇنداي رەفورمالار ادام قۇقىق­تارىن قامتاماسىز ەتۋ مەن قورعاۋعا ەلەۋ­لى ۇلەس قوسقان «ادىلەتتى قازاقستاندى» قۇرۋ جولىنداعى وراسان زور ساياسي ترانسفورماتسيانىڭ ءبىر بولىگى سانالادى.

وسى باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار شەڭبەرىندە 2021 جىلى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالار جوسپارى جانە 2022 جىلى ادام قۇقىق­تارى مەن زاڭنىڭ ۇستەمدىگى سالا­سىنداعى ودان ءارى شارالار جوسپارى قابىلدانىپ, جۇزەگە اسىرىلدى. وتكەن جىلى ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنىڭ 75 جىلدىعى قارساڭىندا تاياۋ جىلدارعا ارنالعان ادام قۇقىقتارى مەن زاڭدىلىقتى قام­تاماسىز ەتۋ جونىندەگى ءۇشىنشى ءىس-شارالار جوسپارى قابىلداندى.

 

حالىقارالىق اياداعى ماڭىزدى ءىس

ەلدەگى ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى سوڭعى جىلدارداعى باستى جەتىستىكتەرىنە توقتالايىق.

مەملەكەت باسشىسى ءتيىمدى ادىلەت پەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ەرەكشە ورىن الاتىن قوعامدا ادىلدىك پەن ءتارتىپتى ورناتۋ قاجەتتىگىنە ۇنەمى نازار اۋدارىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قول قويۋى جانە مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ جونىندەگى ماڭىزدى قادامدار بولدى.

بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسى 2023 جىلى «بەيبىتشىلىك پەن تولەرانتتىلىق مۇددەسى ءۇشىن ءار بالاعا ساپالى ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ» تۋرا­لى العاشقى قازاقستاندىق قاراردى قابىلدادى. قارار 100-دەن استام مەملەكەت­تەن, ونىڭ ىشىندە ەۋروپالىق وداق مۇشە­لەرى, اقش, لاتىن امەريكاسى, ازيا, اف­ريكا جانە تاياۋ شىعىس ەلدەرىنەن بىر­­لەس­كەن اۆتورلىق نىساندا كەڭ قولداۋ تاپتى.

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىن ۇستانا وتىرىپ, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى جۇمىستىڭ شەڭبەرىندە كونستيتۋتسيالىق سوت قايتا جاندانىپ, وعان ەندى بارلىق ازامات تىكەلەي جۇگىنە الادى. كونستيتۋتسيالىق سوت بارلىق جاعدايدا دەرلىك ماسە­لەنى قاراۋ كەزىندە حالىقارالىق-قۇقىق­تىق اكتىلەردىڭ نورمالارىنا بەلسەن­دى تۇردە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, ءوز ۇستا­نىم­دارىن نەگىزدەيدى جانە قولدانىس­تاعى حالىقارالىق-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ەرەجەلەرىن تىكەلەي پايدالانادى.

قۇرامىنا قۇقىق قورعاۋ ۇيىم­دارى, زاڭ­گەرلەر, ەكونوميستەر, تاۋەل­سىز ساراپشى­لار مەن مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەر كىرەتىن ۇلتتىق قۇرىل­تايدىڭ قۇرىلۋى حالىقتىڭ ەل باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋىن ارتتىردى.

وتكەن جىلى «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ قىزمەتىنە مونيتورينگ جۇر­گىزۋ جانە قوعامدىق باستامالاردى ىل­گەرىلەتۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىزدى قۇرايدى.

ۇەۇ-نىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەندى قاتىسۋىنا نەگىز جاسالدى. جالپى سوماسى 6,4 ملرد تەڭگە بولاتىن ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى ارقىلى بەرىلگەن قارجىلاندىرۋ جۇزدەگەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.

بىلتىر پارلامەنتتىك سايلاۋدىڭ پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق ۇلگى­سىن ەنگىزۋ سايلاۋعا ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان كان­ديداتتاردىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونداي-اق وتكەن جىلدىڭ باسىندا لاۋازىمدى ادامدار­دىڭ نەگىزسىز بايۋى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كوزدەيتىن زاڭنىڭ قابىلدانۋى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتتى كۇشەيتتى.

زاڭناماعا بەيبىت جينالىستاردى وتكىزۋدىڭ حابارلامالىق ءتارتىبى ەنگىزىلدى. بەيبىت جينالىستاردى وتكىزۋدىڭ حابارلاما ءتارتىبى پيكەتتەر, ميتينگىلەر, جينالىستار ءۇشىن كوزدەلگەن.

2023 جىلدىڭ قازان ايىندا «پەتيتسيا» ۇعىمى بەكىتىلدى. پەتيتسيانى بەرۋ جانە قاراۋ ءتارتىبى رەتتەلىپ, داۋىستاردىڭ شەكتى سانى بەلگىلەندى.

ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق قۇرىلىم­دارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن جاقسارتۋعا كومەكتەسەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر.

ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس ءۇشىن ۇلتتىق زاڭنامانى حالىقارالىق ستان­دارت­تارعا سايكەستەندىرەتىن جاڭا زاڭ قابىل­داندى. ادام ساۋداسىنىڭ بارلىق ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە ءماجبۇرلى ەڭبەك, قايىر سۇراۋ, جىنىستىق قاناۋ جانە مۇشەلەردى الىپ تاستاۋ ءۇشىن جازا تۇرلەرى كوزدەلگەن.

ءولىم جازاسىن تولىعىمەن الىپ تاستاۋ ەڭ ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل 2022 جىلعى رەفەرەندۋمدا ازاماتتاردىڭ قولداۋىنا يە بولعان كونستيتۋتسياعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.

قازاقستان ازاپتاۋلارعا مۇلدەم توزبەۋ­شىلىك تانىتادى. مۇنداي قىلمىس­تار ءۇشىن جازالار قاتاڭداتىلدى, ىستان­بۇل حاتتاماسىنا نەگىزدەلگەن تەرگەۋ ادىستەمەسى ەنگىزىلدى, بەينەجازبالارى بار اشىق جاۋاپ الۋ بولمەلەرى قۇرىل­دى. مۇنداي ىستەردى تەرگەۋ تەك پروكۋرا­تۋرانىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلگەن.

قازاقستان جاۋاپكەرشىلىك پەن زارداپ شەككەندەرگە قولداۋ كورسەتۋدىڭ جاڭا شارالارىن ەنگىزە وتىرىپ زورلىق-زومبىلىققا قارسى بەلسەندى كۇرەسىپ جاتىر. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, بالالاردى قورلاۋ, پەدوفيليا جانە باسقا دا قىلمىستار ءۇشىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپتىلىق كۇشەيتىلىپ, سونىمەن قاتار جەتىم بالالارعا ارنالعان جاڭا تالىمگەرلىك ينستيتۋتتارى قۇرىلدى. پوليتسيا مۇنداي قىلمىستاردى تىركەۋ­دەن انىقتاۋشىلىق سيپاتىنا كوشتى. وتكەن جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ تاتۋلاسۋدى تەك ءبىر رەت, سوت ارقىلى جاساۋعا بولادى. ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق قىلمىستارىن تەرگەپ-تەكسەرۋ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق پوليتسيا دەپارتامەنتىندە تۇراقتى تەرگەۋ-جەدەل توپتارى قۇرىلدى. ولاردىڭ قۇرامىندا 260-تان استام ايەل تەرگەۋشى, سونداي-اق ايەلدەردى زورلىق-زوم­بىلىقتان قورعاۋ بولىمشە­لەرى­نىڭ, جەدەل-كريميناليستيكا, كريمي­نال­دىق جانە يۋۆەنالدىق پوليتسيا بولىم­شەلەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كىرەدى. ەلىمىز­دە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇربان­دارى­نا ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كور­سە­تەتىن 46 داعدارىس ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى.

 

ومبۋدسمەندەر ينستيتۋتى قالىپتاستى

بىلتىردان باستاپ بالا كۇتىمى بويىنشا جاردەماقى تولەۋ مەرزىمى ءبىر جارىم جىلعا دەيىن ۇلعايتىلىپ, ايەل­دەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسى 61 جاس بولىپ بەكىتىلدى. بۇل شارالار وتباسىلاردى قولداۋعا جانە گەندەرلىك تەڭدىكتى ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان.

ايەلدەر ەڭبەگىن پايدالانۋدى شەك­تەي­تىن «كونەرگەن» جۇمىستار ءتىزىمى جو­يىلىپ, ايەلدەرگە, مۇگەدەكتەرگە جانە جاستارعا ارنالعان مىندەتتى پارلامەنتتىك كۆوتالار 30%-عا دەيىن ۇلعايتىلدى. بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 1325 «ايەلدەر, بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك» رەزوليۋتسياسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارى قابىلداندى.

بيىلدان باستاپ «بالالارعا ارنالعان ۇلتتىق قور» جوباسى ىسكە قوسىلدى, ونىڭ شەڭبەرىندە ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەس­تيتسيالىق كىرىسىنىڭ 50%-ى 18 جاسقا دەيىن­گى بارلىق بالاعا بولىنەدى.

كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ­دىڭ ۇلتتىق جوباسى شەڭبەرىندە 555 مىڭنان استام ادام جۇمىسقا ورنالاسۋعا جاردەمدەسۋ شارالارىن الدى, ال شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتىنا اينالدى. كاسىپكەرلىك قىزمەتتەگى ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ بويىنشا شارالار قابىلداندى: قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارىنا قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلدى جانە جازاسىن وتەپ جاتقان ادامدارعا قايتا قالىپقا كەلۋ شارالارى قارالدى.

الەۋمەتتىك وسال ساناتتاعى ازامات­تاردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاڭا الەۋمەتتىك باستامالار ەنگىزىلدى. الەۋ­مەتتىك كودەكس شەڭبەرىندە وتكەن جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ مۇگەدەكتەر تسيفرلىق پلاتفورما ارقىلى زاماناۋي قىزمەتتەرگە قول جەتكىزە الدى. بۇدان باسقا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن جانە ولارعا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن قاداعالايتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ينسپەكتورلارى ەنگىزىلدى. مەكتەپتەر­دىڭ 86%-دان استامى قازىردىڭ وزىندە ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋگە بەيىمدەلگەن جانە بۇل كورسەتكىش وسۋدە. ەلىمىزدە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى سۇيەمەلدەۋ ءۇشىن مىڭداعان مامان مەن كەڭەس بەرۋ ورتالىقتارى بار جۇمىس اتقارادى.

كۇن كورىسى تومەن ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تارىن قالپىنا كەلتىرۋمەن بىرگە مەم­لەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋمەن اينالىساتىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتتارىنىڭ قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتىن قۇرۋ ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى بولدى. سونداي-اق كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل, ينۆەستيتسيالىق ومبۋدسمەن, بانك جانە ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەندەرى مەملەكەتتە قىزمەت ەتەدى.

 

كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشەتىن تاۋەلسىز ورگان

قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ وكىلەتتىگى كونستيتۋ­تسيالىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە ايتارلىقتاي كەڭەيىپ, ءار وبلىستا ونىڭ وكىلدىكتەرى پايدا بولدى.

ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى – قوعام مەن مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى دەلدال رەتىندە ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلا­نىستى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەك­تەسەتىن تاۋەلسىز ورگان.

ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينس­تيتۋتى 2002 جىلى بەكىتىلدى, بىراق ونىڭ قازىرگى زامانعى ءرولى سوڭعى جىلدارى عانا قالىپتاسا باستادى. بۇگىنگى تاڭدا ول زاڭنامالىق تۇرعىدا  تاۋەلسىز جانە ونىڭ ىسىنە نەگىزسىز ارالاسۋدان قورعالعان.

كەيىنگى جىلدارى ومبۋدسمەننىڭ قولداۋىنا جۇگىنگەن ازاماتتاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ءوسىپ كەلەدى. وتكەن جىلى 2,5 مىڭعا جۋىق جەكە قابىلداۋ وتكىزىلدى, بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا بەس ەسە كوپ. وسى جىلدىڭ 11 ايىندا قابىلداۋ­لار سانى 2723-كە جەتتى. بۇل كەزەڭدەگى ارىزداردىڭ جالپى سانى 6 209 بولدى, بۇل 2023 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 16%-عا كوپ.

ازاماتتار جۇگىنەتىن باستى ماسەلە­لەرگە سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ ورگان­دارىنىڭ ارەكەتتەرى/ارەكەتسىزدىگى, سوت شەشىم­دەرىمەن كەلىسپەۋشىلىك جانە سوت­تالع­ان­داردىڭ قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى جاتادى.

2013 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ازا­ماتتىق قوعاممەن جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دارمەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىق­تى كوزدەيتىن «ومبۋدسمەن+» ۇلگىسى بويىن­شا جۇمىس ىستەيتىن ۇلتتىق الدىن الۋ تەتىگى (ۇات) قولدانىلادى. بۇگىندە ۇات 3,5 مىڭ­نان استام مەكەمەنى قامتيدى, ونىڭ قۇرامىنا 20 وڭىرلىك توپ كىرەدى.

بىلتىر ومبۋدسمەن وكىلدەرى جابىق مە­كە­مەلەرگە 684 رەت بارىپ, 600 ۇسىنىم بەرگەن, ونىڭ 78%-ى ورىندالدى. وسى جىلدىڭ 11 ايىندا 770 قاتىناس جۇر­گىزىلىپ, 1014 ۇسىنىم بەرىلگەن, ونىڭ 81%-ى ورىن­دالدى. مۇنداي ءىس-شارالار قۇقىق بۇزۋ­شىلىقتىڭ الدىن الۋعا جانە سوتتالعان­داردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا كومەكتەسەدى.

قۇقىقتىق وقىتۋ نەگىزگى قىزمەت باعىتىنا اينالدى. 2024 جىلدىڭ 11 ايىندا 330 مىڭنان استام ادامدى قامتىعان 1092 سىرتقى كەزدەسۋلەر, دارىستەر مەن كەڭەستەر وتكىزىلدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 20 ەسە جوعارى.

ۋاكىل ينستيتۋتى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە ارىپتەستەرىمەن ءوزارا بەلسەندى ارەكەتتەسەدى. ەلشىلىكتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىمەن كەيىنگى ەكى جىلدا 98 كەزدەسۋ وتكىزىلىپ, 27 حالىقارالىق ءىس-شاراعا قاتىستى.

ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى جۇمىس ۇنەمى جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى جانە قازاقستانداعى ۋاكىل ينستيتۋتى ءادىل جانە قۇقىقتىق قوعام قۇرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسا وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ سەنىمىن اقتاۋعا ۇمتىلادى.

وسىلايشا, قازاقستان ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ستاندارتتاردى ساقتاي وتىرىپ, ادام قۇقىقتارى ماسەلەلەرىنە جۇيەلى جانە كەشەندى كوزقاراستى ۇس­تانادى. جاڭا زاڭنامالىق باستا­مالار­دىڭ, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىك­تەرىن كەڭەيتۋدىڭ جانە دەموكرا­تيا­لىق رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا رەسپۋب­­ليكا ءوزىنىڭ ادىلدىك, تەڭدىك جانە زاڭ ۇستەم­دىگى قاعيداتتارىنا ادالدىعىن راستايدى.

بۇل قادامدار قازاقستاننىڭ حالىق­ارالىق ارەنادا سۇحبات پەن سەرىكتەس­تىككە اشىق, وزىق جانە ادام قۇقىقتارىن قورعايتىن ەل رەتىندەگى ۇستانىمىن نىعايتادى.

تەك مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ مىندەتى – ادام قۇقىعىن قورعاۋ. بۇل سالادا تۇراقتى ناتيجەلەرگە جەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ, ازاماتتىق قوعامنىڭ, بيزنەستىڭ جانە ازاماتتاردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ قاجەت.

مەملەكەتتىك ورگاندار قۇقىقتاردىڭ بۇزىلۋىنا ىقپال ەتەتىن ولقىلىقتاردى جويۋ ءۇشىن زاڭنامانى ۇدايى جەتىلدىرۋگە, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگى مەن الەۋمەتتىك قورعاۋعا قول جەتكىزۋىن قام­تاماسىز ەتە وتىرىپ, قۇقىق قولدانۋ تاجى­ري­بەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مىندەتتى.

قوعامدىق ۇيىمدار, بەلسەندىلەر مەن قۇقىق قورعاۋشىلار پروبلەمالاردى انىقتاۋدا, وسال توپتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدا جانە قۇقىقتاردىڭ ساقتالۋىن باقى­لاۋ­دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ولار­دى مەم­لەكەت تاراپىنان, ونىڭ ىشىن­دە زاڭ­نا­­مالىق دەڭگەيدە قولداۋ ادام قۇقىق­تارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن نىعايتۋ ءۇشىن قاجەت.

قورىتىندىلاي كەلە, ادام قۇقىق­تارى وسى باعىتتاعى ۇزدىكسىز جۇمىستىڭ ماڭىزىن ەسكە سالاتىنىن اتاپ وتۋگە بولادى. تەك بارلىق تاراپتىڭ, ياعني مەملەكەتتىڭ, ازاماتتىق قوعام مەن ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن تابىسقا جەتۋ مۇمكىن. بىرلەسكەن كۇش-جىگەر ادام قۇقىقتارىنىڭ تەتىكتەرىن نىعايتۋعا, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى ازايتۋعا, سونداي-اق بارلىق ادامعا بىردەي سوت تورەلىگى مەن نەگىزگى قۇقىقتارىنا قول جەتكىزۋگە كەپىلدىك بەرەدى.

ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل بارلىق ازاماتقا بەيجاي قاراماۋعا شاقىرادى. ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ, قورعاۋ جانە ىلگەرىلەتۋ – كۇشتى, ءادىل جانە دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋدىڭ نەگىزى.

 

ارتۋر لاستاەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل