ءبىر زاماندارى قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتى شوقان ءۋاليحانوۆ: “حالىقتىڭ كەمەلىنە كەلىپ وركەندەۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ازاتتىق پەن ءبىلىم كەرەك” دەگەن ەكەن. تاۋبە دەيىك, سول ازاتتىعىمىزدى الدىق, ءبىلىمدى دامىتۋ جولىندامىز. الەمدە مەملەكەت قۇرۋدىڭ ءار الۋان ۇلگىلەرى بار. ءبىز دە ەگەمەندىگىمىزدى العاننان كەيىن ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىن, ۇلت پەن ۇلىستىڭ بىرلىگىن باياندى ەتۋ جولىندا ءوز جول, ءوز باعىتىمىزدى ايقىندادىق. بۇل ىستە: “نەنى دە بولسا, ەلمەن بىرگە كورەمىن, ەلمەن بىرگە توزەمىن, ەلمەن بىرگە جەڭەمىن”, دەپ بەلىن بەكەم بۋىپ, پاراسات پايىمىنا جۇگىنگەن وتانىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوسەمدىگى مەن كورەگەندىگى ەرەكشە بولدى.
مەن ەل جانە ەلباسى تۋرالى ءوز بايلامدارىمدى باسقاشا ايتسام دەيمىن. ونى نەگىزىنەن بولعان, كورگەن, كۋا بولعان جايلارعا قۇرسام دەگەن نيەتتەمىن. ءبىزدىڭ حالىق بوداندىقتىڭ قۇرساۋىن دا, قىزىل يمپەريانىڭ جىمىسقى ساياساتىن دا كوردى. نەبىر كۇردەلى دە, جاۋاپتى كەزەڭدەردە ءومىر ءسۇردى. ونداي كەزەڭ ءار ۇرپاقتىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيدى. بۇل وتە سيرەك بولادى. زەردەلى جان بولماسا, ءومىردىڭ جىلىمداي جىلىستاپ ءوتىپ جاتقانىن كەز كەلگەن ادام كوپ جاعدايدا بىلە بەرمەيدى. وسىنى تەرەڭ ويلاپ قاراساڭ, ءبىر ساعاتتان كەيىن ءبىر ساعات, ءبىر كۇننەن كەيىن ءبىر كۇن, ءبىر ايدان كەيىن ءبىر اي, ءبىر جىلدان كەيىن ءبىر جىل, ءبىر عاسىردان كەيىن ءبىر عاسىر, ءبىر مىڭجىلدىقتان كەيىن ءبىر مىڭجىلدىق وتە كەلىپ – بۇل زاماندى قۇراسا, ال ەكى مىڭجىلدىق – بۇل ءداۋىردىڭ جەلىسىن تارتادى. بۇل دەگەنىڭىز, جەتى بۋىن – ءومىر وتكەلى بولىپ ەسەپتەلەدى. كەيدە مۇنى دا اڭعارا بەرمەيمىز. قازىرگى ۇرپاق وسى جەتى بۋىن ۋاقىتتى باستان وتكەرىپ وتىر. بۇل وتە سيرەك بولاتىن جاعداي. ەكى مىڭ جىلدا ءبىر رەت ءداۋىر الماسقاندا كۋا بولاتىن قۇبىلىس.
مىنە, وسى عاسىر باسىندا ەسكى ءداۋىر كەتىپ, جاڭا ءداۋىر كەلدى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, بۇل ەكى مىڭ جىلعا جالعاسۋى ءتيىس. اتام قازاقتا ءبىر قاناتتى ءسوز بار: ول ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا قازان دەلىنەدى. بۇل ءجۇز جىلداعى وزگەرىس دەسەك, مىڭ جىلداعى وزگەرىس بۇدان اۋقىمدى بولاتىنى بەلگىلى. ءداۋىر اۋىسقانداعى كەيبىر قۇبىلىستاردىڭ سىرى مەن سيپاتىن عالىمداردىڭ ءوزى تاپ باسىپ ايتا الماي ءجۇر. ونداي قۇبىلىس ءار ادامنىڭ ومىرىندە دە بولىپ جاتادى. بۇل جونىندە جاراتۋشى يەمىز جەكە ادامدارعا قاسيەت بەرىپ, پەندەسىنە سول ارقىلى الدىن الا جەتكىزىپ وتىرعان. سونىڭ ءبىرى اتاقتى نوسترادامۋس ەدى. ونىڭ ايتقاندارى تۋرالى ءارالۋان پىكىرلەر بار. مەنى ءتانتى ەتكەن ءبىر عانا نارسەنى ايتار بولسام, ول نوسترادامۋس كەشەگى كەلمەسكە كەتكەن قىزىل يمپەريا 73 جىل 7 اي عانا ء“ومىر سۇرەتىنىن” ايتقان. ونىڭ بۇل بايلامىن مەن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ جۇرگەندە وقىپ سەنە المادىم. ونداي بولۋ قايدا دەدىم. ال شىندىققا اينالعاندا جاراتۋشى يەنىڭ قۇدىرەتىنە ءتانتى بولدىم. ونىڭ بۇدان وزگە دە كورىپكەلدىگىن بۇل ارادا تىزبەلەي بەرسەم, ءسوز ۇزارىپ كەتەرى انىق. ونداي بولجاۋلار ايتاتىن اۋليەلەر مەن كورىپكەلدەر قازاقتا دا از بولماعان.
جوعارىداعى قۇبىلىستارعا ءبىز ءوزىمىز دە كۋا بولىپ كەلە جاتىرمىز. وعان قىزىل يمپەريانىڭ قۇلاۋى دالەل. كسرو سىرتتان ەشقانداي قىسىمسىز ىشتەي ىدىرادى. كىم بىلەدى, بولعان دا شىعار. بىراق ولشەۋلى ۋاقىت بىتكەندە ءبىر كەزدەگى ءبۇتىن مەملەكەت دەپ جۇرگەن ەلدەن – 15 مەملەكەت ءوز تاۋەلسىزدىگىن الدى. ءبىزدىڭ دە باقىتتى شاعىمىز, باقىتتى كۇنىمىز تۋدى. قازاقتىڭ باسىنا باق قوندى. الەمدەگى مىقتى ەلدەردىڭ قاتارىنان ورىن الىپ, ولارمەن تەرەزەمىز تەڭ بولىپ, يىقتاسىپ تۇرىپ سۇحباتتاسۋعا قول جەتكىزدىك. بۇل وقيعا اتا-بابا ارمانىنىڭ جۇزەگە اسقانى, ۇرپاقتىڭ مەرەيىنىڭ وسكەنى ەدى.
مەندە ىلگەرىدەن جەتكەن ەكى حابار بار. سونىڭ بىرىندە اسان ابىزدىڭ قۇدىس كۇنبيگە ايتقان ءتۇس جورۋىنداعى ۇزىندىدە: “ميحۇل گ ۇلى شەشەك اتقاندا ساق ءۇرىم-بۇتاعىنا باق قايتا قونادى, سوندا ساق رۋحى ۇلى ساق دالاسىنىڭ جەتى اسپانىن جايلايسىڭدار, ۇلى دالاعا باقىت نۇرى ويناپ, ءۇرىم-بۇتاعىڭ جايناپ, ەشكىمگە ءال بەرمەي كەتە بەرەسىڭدەر”, – دەسە, ەكىنشىسىندە: “ۋا قۇدىس, قيسمەت, ءارى قيسمەت تە ەمەس, شىن ءارى شىن دا ەمەس, جالعان ءارى جالعان دا ەمەس كەشكەن بەينەتتەرىڭدى, كوتەرگەن جۇكتەرىڭدى, دۇنيەنى دۇرىلدەتكەندەرىڭدى, ميحۇل گ ۇلى شەشەك اتقان سەندەردىڭ زاماندارىڭدى ءۇرىم-بۇتاقتارىڭ نە بىلەر, نە بىلمەس. بەينەتقور پەندە قارلىعاش پەن سامۇرىق ۇنىنە ەلىتىپ, باقي قالامعا جول بەرەر, ساندىقتاعى, تاۋ-تاستاعى ماقاۋ جازبالار مەن حاتتار سول ادامعا ۇشىپ كەلىپ ءتىل اشار, باقتارىڭ جانىپ ءۇرىم-بۇتاعىڭ تۋ ەتىپ كوتەرەر”, – دەيدى. وسى سوزدەردەن بىلگەن ادامعا, تۇسىنگەن ادامعا وسى زاماننىڭ بەينەسى كورىنىپ تۇر ەمەس پە!؟
قىزىل يمپەريا 70 جىلدان اسا ۋاقىت ىشىندە كوپ اۋىرتپالىق اكەلدى. اشتىققا ۇرىندىردى, قۋعىن-سۇرگىن جاسادى. قان دا توگىلدى. قانشا جەردەن ءتوزىمدىمىز دەگەنمەن, سۇرقيا ساياساتتىڭ سۇمدىعىنا شىداماعان ۇلتىمىزدىڭ ۇلانى بۇرق ەتىپ, كوتەرىلىسكە شىقتى. ول – 1986 جىلدىڭ جەلتوقسان ايى ەدى. سول كەزدە قان دا توگىلدى. ولشەۋسىز كوزدىڭ جاسى دا اقتى. مەن مۇنى بىرەۋدى كىنالاۋ, نە وكپە ايتۋ ءۇشىن ەسكە الىپ وتىرعان جوقپىن. ۇرپاقتىڭ نازارىنا سالايىن, ساباق السىن دەگەن نيەت ەدى.
تاعى ءبىر نارسە, 18 ميلليوننان استام مۇشەسى بار پارتيانىڭ ىدىراۋ كەزەڭىنەن دە ساباق الار تۇس بار سەكىلدى. سول كوكپ-نىڭ ءححVىىى سەزىندە ءبىر ادام سويلەپ, ءبارىنىڭ ويى ءبىر جەردەن شىعىپ كەلە جاتقان ميلليونداعان كوممۋنيستەردىڭ اتىنان سايلانعان دەلەگاتتاردىڭ ارقايسىسى ءارتۇرلى ءسوز ايتىپ جاتقاندا تاڭقالدىم. ءبىر كۇندە ادامدار ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنۋدەن قالدى. ارقايسىسى ءارتۇرلى پىكىر ايتادى. قىزا-قىزا كەلىپ كوكپ-نىڭ ەكىنشى حاتشىسىنا كىمدى سايلايمىز دەگەن اڭگىمە كوتەرىلدى دە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتى اتالا باستادى. مەن بۇعان قۋانا قويمادىم. سەبەبى, زامان اعىمى كۇردەلەنىپ بارا جاتقانىن كوز كورىپ وتىردى. قايتا-قايتا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا قاراي بەردىم. ءبىر ساتتە ماعان كوزى ءتۇسىپ, نە ىستەيمىز دەگەندەي بەلگى بەردى. مەن قولىم ارقىلى وعان ەسىك جابىق دەگەن يشارا جاسادىم. ءۇزىلىستە اتتاي اتىلىپ قاسىنا جەتتىم. ول كىسىنىڭ ەسىندە قالدى ما, قالمادى ما, ءبىلمەيمىن, بىراق مەن سوندا: “كەلىسىم بەرمەڭىز, مىنا ءدۇرلىگۋدىڭ اياعى ەلدى ىدىراتادى, نۇرەكە! ءسىز ەلگە كەرەكسىز! سىزگە ول ورىنعا بارۋعا بولمايدى, ەلىمىز ەرتەڭ ەلدىگىنە يە بولادى. ەرەكشە مەملەكەت قۇرامىز”, دەگەن سوزدەردى باتىل ايتتىم. ول كىسىنىڭ ءوز ويى دا سولاي ەكەن, باس تارتپاق ەكەن. مەنەن باسقا ازاماتتار دا سونداي پىكىرلەرىن دايەكتەگەن بولۋ كەرەك. ول كىسى كسرو بويىنشا ەكىنشى ادام دەپ سانالاتىن لاۋازىمدى قىزمەتتەن باس تارتتى. ول قىزمەتكە ۋكراينانىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى سايلاندى. ول ازامات قازىر قايدا ەكەنىن ەشكىم دە بىلمەيدى. اتى-ءجونى ۇمىتىلعان.
مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ەلىمىزدىڭ ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە حاتشى بولىپ كەلگەن كەزدە كوردىم. جاس بولعانمەن ىسىنە مىعىم, العان باعىتىنا سەنىمدى كورىندى. باس بولاتىنداي كەلىستى كەيپى دە كوڭىلىمە قوندى. ءار ىسكە ءجىتى قاراپ, ويلى كوزبەن تەكسەرەدى ەكەن. ول كەزدە كادر دايىنداۋ ءىسى جۇيەلى جۇرگىزىلەتىن. ابدەن ءپىسىپ جەتىلگەن سوڭ عانا جاۋاپتى جۇمىس تاپسىرىلاتىن. بۇل پارتيالىق ءتارتىپ ەدى.
ءيا, قازاق ەلىن كەڭەس داۋىرىندە سىرتتان ادام جىبەرتىپ باسقارتۋ تاڭسىق ەمەس ەدى. تالايلار كەلىپ, تالايلار كەتتى. جۇرتىمىزدىڭ باسىنا قاسىرەت بايلاپ, قان كەشتىرگەندەر دە تابىلدى. سولاردىڭ ىشىندە ۇلتىمىزعا جايلى ءبىر ادام بولعانىن ايتا كەتسەم دەيمىن. ول – برەجنەۆ ەدى. ءبىراز جاقسىلىقتار جاسادى. ال وزگەلەر تەرىس ساياسات جۇرگىزدى. قورقىتتى, ۇركىتتى.
د.قوناەۆتان كەيىن باسشىلىققا كولبين كەلدى. بىراق ول كىسىنىڭ قالاي كەلىپ, قالاي كەتكەنىن ءوزى دە, ءبىز دە جەتە بىلە قويمادىق. ويلاستىرماي ىستەپ, وبال جاسادى-اۋ, شاماسى. بۇل سول كەزدەگى ساياساتتىڭ قاتەلىگى ەدى. ساياساتتىڭ جەتەگىندە كەتىپ ول حالىقتى الداۋسىراتىپ, نە ءتۇرلى ۋادەلەر بەرىپ, “جاقسى” سوزدەر ايتتى. بىراق, ونىڭ ءبارى ورىندالا قويمادى. بىرتە-بىرتە بۇل كىسى كەتكەننەن كەيىن ورنىنا كىم بولادى دەگەن اڭگىمە قوزعالا باستادى. مەن ول كەزدە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى ەدىم. بىزدەن دە ول كىسى تۋرالى پىكىر سۇرادى. كوڭىل تولمايتىنىن ايتتىق. اقىرى باسشىلىق جاڭاراتىن بولدى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمىنا شاقىردى. مەنى ەسەپ كوميتەتىنىڭ ءمۇشەسى, ودان كەيىن ءتوراعالىعىنا ۇسىندى. بۇل جاۋاپتى مىندەت ەدى. داۋىس بەرۋ ناتيجەسى وتە جوعارى بولدى. ءبىرىنشى حاتشىلىققا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سايلاندى. ۇلتىمىز ءۇشىن ۇلكەن بۇل جەڭىس ەدى.
جوعارىدا ايتقانىمداي, كەڭەس وداعى تاراردىڭ الدىنداعى قاربالاس تىرلىكتە پاراسات پايىمى مىقتىلار عانا سىننان سۇرىنبەي وتەتىنىن ءومىر كورسەتتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىلىم بىلىگىمەن, شەبەر ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن اركەز كوزگە ءتۇستى. ءبىرىنشى حاتشىلىقتان باس تارتىپ, پارلامەنت شەشىمىمەن پرەزيدەنتتىك قىزمەتكە كەلدى. ارتىنان كوممۋنيستىك پارتيا جۇمىسىن مۇلدە توقتاتتى. زامان وزگەردى, باسقاشا ءومىر ءسۇرۋ كەرەك بولدى. وسىنداي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە پرەزيدەنت ءبارىن حالىققا دەر كەزىندە جەتكىزىپ, ارالارىنان تابىلىپ, بەي-بەرەكەتتىككە جول بەرمەدى.
جاۋاپتى كەزەڭدە پرەزيدەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن جالپىحالىقتىق سايلاۋ وتكىزۋ كەرەكتىگى كۇن تارتىبىنە شىقتى. ءسويتىپ, پرەزيدەنتتى پارلامەنت ەمەس, بۇكىل ەل بولىپ سايلايتىن كۇن تۋدى. بۇل ەلدەگى رەفورمانىڭ تەز جۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
جالپى حالىقتىڭ داۋىس بەرۋى ارقىلى ەلباسىن سايلاۋ قولعا الىندى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇكىل وتانىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا حالىقپەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ەڭ سوڭىندا ءبىزدىڭ جامبىل وبلىسىنا كەلدى. سول ساتتەگى ەلدىڭ كوڭىل-كۇيىن, ءىلتيپاتىن ايتىپ جەتكىزۋ استە ءمۇمكىن ەمەس. اۋەجايدان ورتالىققا جەتكەنگە دەيىنگى جول بويىنداعى حالىق ۇشان-تەڭىز. قاق جارىپ كەلەمىز. قوناقۇيدەن كەزدەسۋ وتەتىن جەرگە بارعانشا جينالعان جۇرتتىڭ ارقايسىسىنىڭ ءجۇزىنەن قۋانىشتىڭ لەبىن سەزىپ, ىقىلاسىن ەستىدىك. جۇرت قيلى كەزەڭدەردەن ءوتىپ, ەل بولعانىمىزعا ەرەكشە قۋاناتىن ءتارىزدى. ساقتىق دەگەن ويدا دا جوق. ءبىر ادام زيان كەلتىرەدى-اۋ دەمەپتىك. ونداي جات قىلىققا كىمنىڭ قولى بارۋى مۇمكىن دەيمىز. جيىلعان قاۋىمنىڭ كوتەرىڭكى رۋحى, اسىرەسە جاستاردىڭ جارقىن ءۇنى اۋانى قاق جارىپ, قىرانداي كوككە سامعايدى. بىرەۋلەرى قامشى ۇسىنسا, ەكىنشىلەرى كىتاپ سىيلايدى, ۇشىنشىلەرى قۇران بەرەدى. ارقايسىسى ءبىر ءسوز ايتىپ قالعىسى كەلەدى. جول جونەكەي باتا بەرىپ جاتقاندار دا كوپ. كەزدەسۋ كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيدە ءوتتى. ەل دە, ەلباسى دا كوڭىلدى. وسى كورىنىس ماعان حالىق ءوز تاعدىرىن پرەزيدەنتكە مىڭ مارتە سەنىپ, سىزگە عانا تاپسىرامىز دەگەندەي اسەرگە بولەدى. جۇرتتىڭ سول سەنىمىنە ءالى كۇنگە دەيىن مىسقالداي دا سەلكەۋ تۇسكەن جوق.
ەرتەسىنە ءبىر ورايلى ءساتىن تاۋىپ, ءومىر كورگەندىگىمدى اڭعارتىپ, وي بايلامدارىمدى قوزعادىم. اتام زاماننان كەلە جاتقان اتا-بابالارىمىزدىڭ جاقسى داستۇرلەرىن قاۋزاپ, ەل باسشىسىن سايلاعان كەزدە اق كيىزگە وتىرعىزىپ كوتەرگەنىن ساباقتادىم. ەسەمىز كەتىپ جۇرگەندە مۇنداي ۇردىستەن ايىرىلىپ قالعانىمىزدى جەتكىزدىم. ءبىر جارىم عاسىردان كەيىن ۇلتىمىز ءوز بوستاندىعىن الىپ, ەلباسىن سايلاعالى وتىرعانىن, مەملەكەتىمىز جاڭا قىرىنان كورىنەتىنىن العا تارتا كەلىپ, ىلگەرىدەن كەلە جاتقان ءبىر-ەكى ءراسىمدى قايتا جاڭعىرتساق دەدىم. بۇل ءبىزدىڭ بيلەردەن, نە بولماسا باسقاشا ءبىر ەل باسقارۋدان قالعان ءۇردىس ەمەس, كوك تە بار, كوكتەن ۇلگى بولىپ تۇسكەن ءىس, كوككە كوتەرۋ دەگەن ءسوز سودان قالعانىن ايتتىم. ارينە, بۇل ءراسىمدى وتكەن زاماننىڭ ۇلگىسىمەن ەمەس, جاڭا زاماننىڭ ءداستۇرىمەن ورىنداۋ كەرەكتىگىن مەڭزەدىم. ءسىز مىنبەرگە كەلىپ اتا زاڭعا قول قويىپ, انت بەرەتىن كەزدە اياعىڭىزدىڭ استىندا شاشاقتالعان اق كيىز جاتسا ءجون بولار ەدى. بۇل اق جول بولسىن دەگەن اتا-بابالاردان قالعان ءراسىمدى بىلدىرەر ەدى, دەدىم. انت بەرىپ بولعاننان كەيىن كيەلى سانالاتىن اقسارباس قوي شالىنسا دەگەندى قوستىم. بۇل اسا دارىپتەلمەي, ءبىر قاعابەرىس جەردە قۇران وقىلىپ بارىپ ورىندالاتىنىن ەسكە سالدىم. ءسىز كەلىسىمىڭىزدى بەرسەڭىز وسى راسىمدەردى ورىنداساق دەگەنىمدە, ول كىسى ماقۇل دەگەن كەيىپ تانىتتى. مىنە, سودان بەرى قانشاما ۋاقىت ءوتتى. ەلباسى سايلاۋىنان كەيىن, ۇلىقتاۋ راسىمىندە اق كيىز ۇستىندە تۇرىپ انت بەرۋ, اقسارباس شالۋ مۇلتىكسىز ورىندالىپ كەلەدى.
مەنى ءبىر جولى ەلباسى جوعارعى كەڭەستىڭ توراعالىعىنا ۇسىنعانى بار. ارينە, ول ۇلكەن قىزمەت ەدى. كەلىسىم بەرىپ, تاۋەكەل دەۋگە دە بولار ەدى. بىراق مەن مىنا ماسەلەلەردى ويلادىم. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جەردە زامان تالابىنا ساي دەموكراتيالىق دامۋدىڭ بيىگىنە شىققان وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي جوعارعى كەڭەستى رەفورمالاپ, كاسىبي پارلامەنتكە اينالۋى ءتيىس دەگەن بەكەم وي بولدى. ەكىنشى جاعىنان پرەزيدەنت اتىنا ءسوز, ارتىق اڭگىمە كەلتىرمەۋ باستى ءمىندەت ەدى. بىزگە قاي كەزدە دە سوزدەن ءىس, ەلدىڭ بىرلىگى ارتىق بولدى. قازىر دە سولاي.
“بوستاندىق ونى كىم سۇراسا, سوعان بەرىلمەيدى: بوستاندىق – قۇدايلاردىڭ سىيلىعى ەمەس. ول – كۇرەس بۇرقاسىنىندا, جان توزگىسىز ازاپتاردا دۇنيەگە كەلگەن حالىق پەرزەنتى, ول قانمەن جۋىلعان, وندا مىلتىق ءدارىسى ءتۇتىنىنىڭ ءيىسى بار”, – دەپ ف.نورريس ايتقانداي, ەل بولۋ, مەملەكەت قۇرۋ ۇنەمى راحاتى مول ءومىر دەپ ايتا الماساق كەرەك. ىشكى قايشىلىق تا بولادى, سىرتتان كورە المايتىندار دا تابىلادى. وسىنىڭ بارىنەن سۇرىنبەي ءوتۋ وڭاي ەمەس. ەلدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا قۇدايى كورشىمىز اقشاسىن اۋىستىرىپ, ءبىزدى سابان اقشانىڭ توپانىندا قالدىردى. اقشاعا الار زات قالمادى. بۇل ادامدى ساستىراتىن كەزەڭ ەدى. بىراق ەلباسى قيىننان جول تاپتى. شيراق قيمىلداپ, ەشكىمگە بىلدىرمەي ەلىمىزدىڭ ءتول تەڭگەسىن شەتەلدە باستىرىپ, وتانىمىزعا جەتكىزدى. سول قوردى ساقتايتىن ورىن ءبىزدىڭ جامبىل وبلىسىندا عانا ەكەن. ۇشاقتارمەن جەتكىزىلگەن ءتول تەڭگەمىزدى قۇپيا ورىنعا جەتكىزدىك.
سودان ەگەمەندىگىمىزدىڭ تاعى ءبىر بەلگىسىن دايەكتەيتىن ءتول تەڭگەمىزدى قالتامىزعا سالىپ ءجۇرۋ ارقىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شىن ەكەنىنە يلاندىق. ءوز ەلىمىز بار, ءوز ەلىمىزدىڭ ءتول تەڭگەسى بار دەگەن سەزىم بويىمىزدى بيلەپ, ويىمىزعا قۋات بەردى. بۇل دا ءبىر قىسقا تاريحتاعى جەڭىسىمىز بولاتىن. مۇنداي جەمىستى جەڭىستەرىمىز از ەمەس ەدى.
ەكى پالاتالى پارلامەنتتى جاقتاعانداردىڭ قاتارىنان ءار كەز تابىلۋدى تاعدىر مەنىڭ ماڭدايىما جازعان ەكەن. ءبىر پالاتالى پارلامەنتتى ەلدەردەگى جاعداي ءجيى شيەلەنىسىپ جاتقاندا ەكى پالاتالى پارلامەنتتىڭ قاجەتتىگى اسىرەسە بايقالدى. ماسەلەن, قازىر تورتكۇل دۇنيەنى دۇرلىكتىرىپ جاتقان باۋىرلاس قىرعىز ەلى ەكى پالاتانىڭ ءبىرىن جويعان كۇنى – اقاەۆ قىزمەتىنەن كەتتى.
مەن – كوپ جىل وبلىس كولەمىندە قىزمەت ەتكەن اداممىن. جاقسى كەزەڭدەردى دە, اۋىر ۋاقىتتاردى دا باستان وتكەردىم. ەلباسى سەنات توراعاسى بول دەگەن ۇسىنىس جاسادى. كەلىستىم. سول تۇستاردا ءبىز ەل دامۋىنا قاجەت كوپتەگەن زاڭداردى كەڭەسە وتىرىپ, كەلىسە وتىرىپ قابىلدادىق. بۇگىندە كەيبىر ازاماتتار سەنات نەگە كەرەك دەگەن سوزدەردى ايتىپ قالاتىنى بار. سونداي كەزدە اقش, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, تاعى باسقا مەملەكەت ازاماتتارى دا بىزگە سەناتتىڭ كەرەگى نە دەپ, نەگە ايتپايدى دەگەن وي كەلەتىنى بار.
الىستان ويلاساڭ, حالىق تىنىشتىعىن ساقتاۋدا ساپالى زاڭنىڭ اتقارار ءرولى ەرەكشە. سول زاڭ دايىندالعاننان كەيىن ءماجىلىستىڭ تالقىسىنان ءوتىپ, سەناتقا كەلەدى. ەكى پالاتانىڭ سۇزگىسىنەن سوڭ ول زاڭعا ەلباسى قول قويادى. ءبىز وسىنى ەسكەرگەنىمىز ءجون. الەمدىك ءتاجىريبەدە بار ىستەن بوي تارتىپ, وزىمىزشە جول سالامىز دەۋگە بولار. بىراق ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەندەۋدە وزىقتان العاننىڭ زيانى جوق دەپ بىلەمىن. قازىر قازاق ەلى تاجىريبەسىندە سەناتتىڭ ومىرشەڭدىگىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى تاياپ قالدى. بۇل مەملەكەت ءۇشىن قاس قاعىم ءسات دەسەك, ادام ومىرىندە اجەپتاۋىر كەزەڭ عوي. وسىنشا ۋاقىت ەل باسقارۋ ىسىندە شارشاماي, شالدىقپاي ءجۇرۋ تەك قانا جىگەرى كۇشتى, قايراتى مىقتى ادامعا عانا ءتان قاسيەت بولسا كەرەك. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, مۇنداي ىسكە ماڭدايى جارقىراعان ادام عانا لايىق. بۇعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءومىر جولى كۋا بولادى. قاراپايىم وتباسىنان شىعىپ, جاسىنان قيىندىقتى از كورمەي, ونىڭ ءبارىن جەڭىپ, العا ۇمتىلىپ, قيىرداعى ءبوتەن جەرگە بارىپ وقىپ كەلگەننەن كەيىن ءجاي تەمىر قورىتۋشىدان ەڭبەك جولىن باستاۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ تەمىر قورىتىپ تۇرعان ءبىر سۋرەتىندە ول كىسى تاققا مىنگەندەي قۋانىپ, ديدارى نۇر شاشىپ تۇرعانىن اڭعارعان ساتتە ەڭبەك ەتۋدىڭ ۇلگىسى وسىنداي-اق بولار دەگەن ويعا كەلەسىڭ.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وتىرعان جەرىندە كوپشىلىكتىڭ گ ۇلى, جايناتىپ جىبەرەدى. دومبىرا تارتىپ, ءان دە سالادى. ماعان وسى لايىق پا دەپ ءوزىن ءور ساناماي, كىسىلىگىن كىشىلىگىنە جالعاستىرادى. جانە ەشتەڭەنى ۇمىتپايدى, ءبارىن ءبىر قاراعاندا اڭعارا قويادى. سەناتقا توراعالىق ەتىپ جۇرگەن كەزىم, استاناعا ەندى-ەندى ورنىعىپ جاتقانبىز. ءبىر كەزدەسكەندە “ومەكە, جاعدايىڭىز قالاي؟ ءۇي ماسەلەسى شەشىلدى مە؟” – دەدى. توراعاعا بولىنگەن ساياجايدا تۇرىپ جاتقانىمدى ايتتىم. “نەگە ءۇي سۇرامايسىز؟” – دەيدى. “مەنىڭ سىزدەن ءۇي سۇراپ جاتقانىم قيىن عوي”, – دەيمىن. “نە قيىندىعى بار؟” – دەيدى. “قازاقتا ءبىر ءسوز بار: سۇراعانىڭ – اۋىرعانىڭ, بەرسە – جازىلعانىڭ, بەرمەسە – ولگەنىڭ دەگەن” دەدىم. “مىنا ءسوزىڭ اۋىر ەكەن. ءبىر ءۇي تۇر, سونى بارىپ كور”, – دەدى. كوردىم. بولاتىنىن ايتتىم.
جالپى, مەن اشكوز ادام ەمەسپىن. ەلدىك ءىس بولماسا, جەكە شارۋامدى ايتۋدى قابىل كورمەيمىن. مىسالى, ەلورداعا كەلگەننەن كەيىن استانا قالاسىن قالاي كوركەيتەمىز, توڭىرەگىن قايتسەك بەلدەۋ-بەلدەۋ ەتىپ كوگالداندىرامىز دەگەن ءماسەلەلەر بويىنشا ءجيى كەڭەسىپ تۇردىق. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىمەن بىرلىكتە جۇمىس جاساۋ وتە جەڭىل. ءسوزىڭدى تىڭداپ, بولاتىن جەرىن بولادى, بولمايتىن تۇسىنا كەلىسپەيتىنىن بۇكپەسىز ايتادى. مەن دە وسىنداي قاسيەتتى ءپىر تۇتامىن. ءوزىم دە باسشىلىقتا ءجۇرگەن كەزدە جىگىتتەرگە وي-پىكىرلەرىڭدى ءبىلدىرىپ وتىرىڭدار, سىزدىكى دۇرىس دەپ باس شۇلعي بەرمەڭدەر, دەيتىنمىن. ءتىپتى, ەلدىڭ قاريالارىمەن دە ورتاق جۇمىستا سۇحباتتاسۋدى پارىز سانايتىنمىن. اتام قازاق: “كەڭەسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى” دەگەندى بەكەر ايتپاسا كەرەك.
ەلباسىنىڭ ۇلى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى – استانانى ارقا توسىنە كوشىرۋ. مۇنىڭ جان-جاقتى ماڭىزىن كوپ جۇرت العاشقى كەزدە بارلاي المادى. ال ارىدان ويلايتىن پرەزيدەنتتىڭ كورەگەندىگى قازىر كىمدى دە بولسا ءسۇيسىنتىپ جۇرگەنى شىندىق. ءوزىنىڭ ىشكى الەمىندە ءپىسىپ جەتىلگەن بايلامىن, ياعني استانانى كوشىرسەك دەگەن ويى بارىن ءبىر جولى سۋىرتپاقتاپ العا تارتتى. مەن پرەزيدەنتكە ەلدىك ءىس, ماڭىزدى ستراتەگيالىق جۇمىستى قولدايتىنىمدى ايتتىم. “تۇسىنبەستىك تۋماس ءۇشىن حالىقپەن كەڭەسكەنىڭىز ءجون بولار. الدىمەن مەرزىمدىك باسىلىمداردا بۇل ماسەلەنى كوتەرىپ, جۇرتتىڭ تالقىسىنا سالعانىمىز ءلازىم. دۇرىس-بۇرىسىن ايتسىن. ءسويتىپ, اڭگىمە ءپىسكەننەن كەيىن شەشىم قابىلداۋ وڭاي بولادى”, دەدىم. بۇكىل وتانىمىزدىڭ ورتالىعى قاي جەر بولادى, استاناعا لايىق قاي قالا دەگەن اڭگىمە قوزعالعاندا كوكشەتاۋ, قاراعاندى اتالدى. اقىرى اقمولاعا توقتاعانداي بولدىق. پرەزيدەنت بارىپ جان-جاقتى بارلاپ قايت, دەدى. 2-3 كۇن اقمولانى ەركىن ارالادىم. سوڭعى ءتۇيىن, ۋاقىت وتكىزبەي كوشۋ كەرەككە توقتادىم. ول كەز قيىن زامان ەدى. ءبىرى جەتسە, ءبىرى جەتپەي جاتاتىن. بىراق, شەشىنگەن سۋدان تايىنباس دەپ, قاشاندا العا قويعان ماقساتىنا جەتۋ جولىندا باتىل قادام جاسايتىن ەلباسى بۇل جولى دا سول قايسار مىنەزىنە باستى.
سان ءتۇرلى اڭگىمەلەر ورتتەي قاۋلاعانمەن, ونشاقتى جىلدىڭ ىشىندە ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى كورىكتى قالانىڭ ىرگەسىن نىق بەكىتىپ, شاڭىراعىن كوتەرىپ, ءتورتكۇل دۇنيەگە ەلورداداي ەڭسەلى قالانى تانىتىپ ۇلگەردى. الەمدە ءدال وسىنداي قىسقا مەرزىمدە استانا سالىپ, ابىرويعا بولەنگەن مەملەكەتتەر نەكەن-ساياق. كەيبىر ەلدەر ءدال وسىنداي قالاسىن تۇرعىزۋعا جۇزدەگەن جىلدار ارناسا, ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا 10 جىلدا ەسىلدىڭ ەكى جاعىنا ساپ تۇزەگەن ساۋلەتى مەن داۋلەتى تەڭ عيماراتتار كوركى كوزىڭە قۋانىش ۇيالاتىپ, كوڭىلىڭە مەدەت بولادى. ءزاۋلىم ۇيلەر, كوك-جاسىل الاڭدار, ەسىلدىڭ ەكى جاعىن جالعاستىرىپ جاتقان كوپىرلەر, ايبىنىمىزدى اسىرىپ, اجارىمىزدى كىرگىزىپ تۇرعان اقوردا – قاي-قايسىسى دا قازاقتىڭ مەرەيى ەكەنى انىق. كوشباسشىڭ كەمەل ويلى بولسا, كوشىڭ كولىكتى دە كورىكتى, ەلىڭ بەرەكەلى دە بەرىك بولاتىنىنا كوزىمىز جەتتى. استانا كوشىرۋ – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلى ءىسى, ۇلى شەشىمى.
قاي زاماندا دا ەكى عاسىردىڭ توعىسىندا ەل باسقارۋ وڭاي بولماعان. وسىنداي جاۋاپكەرشىلىكتى ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزگە دە تاعدىر تالەيى جۇكتەپتى. سونى كورەگەندىگىمەن, ازاماتتىعىمەن ءمىنسىز اتقارىپ بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزۋى – قاي جاعىنان بولسا دا ول كىسىنىڭ ۇلىلىعىن كورسەتەرى ءسوزسىز. الدا نە تۇرعانىن ءبىر اللا عانا بىلەر. دەگەنمەن, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ءاربىر ازاماتى قۇبىلاسى قىرىق قۇبىلعان زاماندا بەرەكە-ءبىرلىككە ۇيىپ, قازىرگى الەمگە ۇلگى بولىپ وتىرعان تىرلىگىمىزدىڭ ۇيىتقىسىنا اينالا بەرۋى ءتيىس.
جاسىراتىن نەسى بار, ءبىزدىڭ ەلگە قىزىعۋشىلار از ەمەس, جەرىمىزگە دە كوز سالادى. ونى كورىپ, جۇرەگىمىز سەزىپ وتىر. ويتەتىن دە ءجونى بار. قازاقتىڭ جەرى قۇت-بەرەكە. وسى ارادا ويىما مىنا ءبىر ءتامسىل ورالىپ وتىر. ءبىر عۇلامانىڭ تۇيەسى وسى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ اتاقونىسىنا كەلگەندە موينىن سوزىپ جاتىپ الىپتى. “جەر-انا, وسى جەردى ءبىزدىڭ حالقىمىزعا سىيلاڭىز, بەرىڭىز” – دەگەندە, جەر-انا: “جوق, عۇلاما, بۇل جەردىڭ ءوز يەسى بار. مەن سول حالىققا قانا بەرەمىن”, – دەپتى. ەندەشە, ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدان قالعان بۇل جەر – قاسيەتتى جەر, كيەلى جەر. ءبىزدىڭ جەردىڭ ۇستىندە ءتاڭىرتاۋ دەگەن اسپانمەن تىلدەسەتىن تاۋ بار. ونىڭ ءحانتاڭىرى دەگەن قاسيەتتى شىڭى بار. ءبىزدىڭ جەردىڭ ۇستىندە, شىعىستا التاي تاۋى اسقاقتايدى. ورتالىقتا ۇلت بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى سانالاتىن قاسيەتتى ۇلىتاۋ تۇر. بۇل جەر – ۇلى دالادان تۇرادى. بۇل جەردى جەر بىتكەننىڭ كىندىگى سانايتىندار بار. بۇل جەردە جەردىڭ جۇرەگى بار. بۇل جەردە جەرۇيىق بار. سونى كوبىمىز, ءوزىمىز بىلە بەرمەيمىز. ال سىرتتاعى جۇرت وسىنى كورىپ, سەزىپ وتىرعانداي. سوندىقتان دا بولار, وسى جەردىڭ يەسى بولساق دەگەندەردىڭ توبە كورسەتىپ جۇرگەنى. ول ءۇشىن نەشە ءتۇرلى ايلاعا دا سالادى. ءبىز كەيىنگى ۇرپاققا وسى كيەلى جەرىمىز تۋرالى ايتىپ وتىرۋىمىز كەرەك. حالقىمىز ءبىلسىن, ۇرپاعىمىز ۇقسىن قاسيەتتى جەردىڭ يەسى ءبىز ەكەنىمىزدى. مۇنى ارقايسىمىز سانامىزعا بەرىك ءتۇيۋىمىز كەرەك. مۇنداي ەلدىك ءىستى ەلباسى عانا ەمەس, ءاربىر قازاق ەلىنىڭ ۇلانى ويىنا بەرىك ورنىقتىرسا, تاۋەلسىزدىگىمىز بۇدان دا نۇرلى, بۇدان دا بەرىك بولا بەرمەك.
ءيا, قاي-قايسىمىز دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: ء“وزىم ءۇشىن ەمەس, ەلىم ءۇشىن تولعانامىن: ءبىر باسىما كەرەكتى قاي كۇندە دە تابارمىن. حالقىما كەرەكتى قالاي تابام, قايدان تابام دەپ قام جەپ ءجۇرۋ تەك قانا مەنىڭ ەمەس, ءار ازاماتتىڭ ءىسى مەن جادىندا بولۋى قاجەت”, – دەپ جان سىرىن جايىپ سالعانداي, ادالدىق پەن ازاماتتىقتى تارازى باسىندا تەڭ ۇستاساق مارتەبەمىز كوتەرىلە بەرەرى ءسوزسىز.
تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان تۇستا پرەزيدەنت ەر جاسى ەلۋدە ەدى. سودان بەرى جيىرما جىلعا تايادى. ەلباسى دا ءبىر بيىككە كوتەرىلدى. ونداي ساتتەن مەنىڭ دە وتكەنىم بار. ءبىر كەزدەگى ەلدەگى ەكىنشى ادام دەپ ازاماتتار ءومىر جولىما ءۇڭىلىپ, وتكەن ەڭبەگىمدى باعالاپ, بىزگە دە جاقسى سوزدەرىن ايتتى. “جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس” دەگەن عوي حالقىمىز. ەلباسى تۋرالى دا سونداي جاقسى سوزدەردى ايتاتىن, شەشىلىپ, اعىمىزدان جارىلىپ تۇرىپ, اق نيەتتى اقتاراتىن كەز كەلدى. سول كىسىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەت مەرەيى ءوستى, قازاق ۇلت رەتىندە تورتكۇل دۇنيەگە تانىلدى. ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەدى. وسى جولداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى, كەرەگەسىن تۇرعىزىپ, شاڭىراعىن كوتەرۋشى رەتىندەگى ەڭبەگى تاريحقا التىن ارىپپەن جازىلادى. سونى ءدال بۇگىن پاراساتتىلىقپەن ايتىپ, ەلدىڭ راحمەتىن جەتكىزە الساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولىپ, ەلباسى ەلىن قۇرمەتتەپ, ەلى ەلباسىن مارتەبە ساناي بەرەدى.
ومىربەك بايگەلدي, سەناتور.
ەلباسى مەن استانا
كۇن جادىراپ شىعادى,
اي جارىلقاپ تۋادى.
استانادان تارايدى,
ەلگە باقىت شۋاعى.
حالقىمىزدىڭ تىرەگى,
ارمان, ءۇمىت, تىلەگى.
ەل دەپ قانا سوعادى,
ەلباسىنىڭ جۇرەگى.
ەلباسى مەن حالىق ءبىر,
بىرگە قۋات تاۋىپ تۇر.
استانادان تارايدى,
ەلگە شۋاق, جارىق نۇر.
استانا مەن ەلباسى,
ەلىمنىڭ باق ورداسى.
وسى جەردەن باستالار,
بولاشاققا جول باسى.
ارمان تۇنعان, نۇر تۇنعان,
كۇندە ءوسىپ, قۇلپىرعان.
ارۋ قالا – استانا,
ەلباسىمەن ءبىر تۋعان.
استانا ەل تۋى بۇل,
ايى ارايلى, كۇنى نۇر.
ەلباسىمەن ءبىرتۇتاس,
ءارى تۋعان كۇنى ءبىر.
ەكەۋىن ءبىر تويلايمىز,
ءبىر قۇتتىقتاۋ جولدايمىز.
استانانى ايتقاندا,
ەلباسىنى ويلايمىز.
استانا پاك, اق قالام,
باقىت, ىرىس, باق قالام.
ەلوردامدا مەرەيىم,
ەلباسىممەن ماقتانام.
ەكەۋىن ەش بولمەيمىن,
ەكەۋى ءبىر, تەڭ دەيمىن.
ەلورداممەن بيىكتەپ,
ەلباسىمەن ورلەيمىن.
جاسىل جەلەك ورانعان,
جارقىراعان, جاڭارعان.
جاساندىرعان ەلباسىم,
جايناي بەرسىن ەلوردام.
ماحمۇتباي امىرە ۇلى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
قىزىلوردا.