دىڭگەگى مىقتى اۋلەت

ۇزاق جىلدار تۇركىستان قالا­سىنىڭ باس دارىگەرى بول­عان كەڭەسبەك اقسا­قال­مەن تا­­­نىس­تىرعان – وسى اۋلەت­تىڭ ءبىر مۇشەسى, كەڭەسبەك قارت­تىڭ ءىنىسى, اتاقتى ساۋ­لەتشى سامات­بەك تاجەن ۇلى. ال سامات­بەكپەن تا­ري­حي «حان وردالى ساراي­شىق» كەسە­نە­سىن كورۋگە كەلگەن كەزىندە تانىس­قان ەدىم. ول اتىراۋ وبلىسىنىڭ ­باس ساۋلەتشىسى ەدى. 1999 جىلى «قا­زاق­ستان مۇنايىنا 100 جىل» مەرەكە كۇنىنە وراي كەسەنەنى اياقتاۋ­­عا جان­تالاسىپ جاتقان بولاتىنبىز. ­تا­نىستىعىمىز جالعاسىپ, ماحامبەت اقىننىڭ 200 جىل­دىعى­نا ارنالعان «يساتاي-ماحام­بەت» الاڭىنىڭ جوباسىن بىرگە جاسادىق.

جوڭعارعا قارسى سوعىستىڭ با­تىرى, مۇردەسى قاراتاۋ ەتەگىن­دەگى توبە­نىڭ باسىندا قالعان توق­تا­مىس ب­ابا­مىز­عا ەسكەرتكىش ور­نا­تۋعا نيەت­تەنىپ, ساماتبەك ەكەۋ­مىز كەسەنە ور­ناتۋ جوباسىنا كىرىستىك. اۋەلى توق­تامىس باتىر ماڭ­گىلىككە دامىلداعان توبەنى كورۋ ماقساتىندا استانادان جاڭا­­قورعان­عا اتتانىپ, جولشىباي سا­ماتبەك­تىڭ تۇركىستانداعى اعاسى كەڭەسبەكتىڭ ۇيىنە تۇستىك. ۇيدەگى اڭگىمەمىز كوبى­نە سالىناتىن كەسەنە توڭىرەگىندە ءوربى­دى. كەڭەس­بەك اعا ورىندى سۇراقتا­رى­­مەن, ۇسى­نىستارىمەن اڭگىمە­گە ارالاسىپ­ وتىردى. «جا­ڭاقور­عان ەمحاناسىنىڭ دەمالىس ۇيىنە «توقتامىس» اتىن بەرىپ, باتىر اتىن ساقتاپ قالعان جەرگىلىكتى جۇرت تۋرالى جاقسى پىكىرلەرى قا­زاق حالقى تەكتىلىگىنىڭ دا­لە­لىندەي كو­­رىنىپ ەدى. كەلەسى كۇنى كە­ڭەس­بەك اق­ساقال بىزگە باتاسىن بەرىپ, جۇ­مى­سىمىزعا ساتتىلىك تىلەپ جولعا شى­­عارىپ سالدى. اعا باتاسى قابىل بولىپ, «توقتامىس باتىر» كەسەنەسى ەل نازارىن اۋدارارلىقتاي بىرەگەي ساۋلەت ەسكەرتكىشىنە اينالعان-دى.

ساۋلەت ونەرىنىڭ بۇگە-شىگە­سىنە دەيىن بايانداعان كەڭەسبەك اق­سا­قال­دان: ء«سىز دە قۇرىلىسشىمى­سىز؟»­ دەپ سۇرادىم. سويتسەم, ول كىسى دا­رىگەر بولىپ شىق­تى. دارىگەر بول­عاندا دا عىلىمي ەڭبەك­تەرى كە­ڭەس ودا­عى عىلىم اكادەميا­سى­­نىڭ باسى­لىمدارىندا جارىق كور­گەن, وپە­راتسيا جاساۋ تاجىريبەسىن باس­قا ەلدەگىلەر ءىس جۇزىندە قولدا­نىپ جۇر­گەن­ دارىگەر ەكەن. ونىڭ مەديتسينا سا­لا­سىنداعى عىلىمي جاڭالىقتارى مەن جە­تىستىك­تەرى كە­ڭەستىك كەڭىستىكتەگى اتال­عان سالا ماما­ندارىنا ايگىلى كورىنەدى.

«توقتامىس» دەمالىس ءۇيى دەمەك­شى, وسى ارادا مارقۇم امانگەلدى ابدۋل­لاەۆ تۋرالى دا ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز قو­سۋ­دىڭ ورايى كەلىپ تۇر­عانى. امان­گەلدى ۇزاق جىلدار بويى جاڭا­قورعانداعى شيپاجاي جۇمىسىن جولعا قويىپ, وداققا تانىمال ەتكەن مامان, باسشى تۇلعا. ەل ەگەمەندىك الىپ, قازاق ەلىنىڭ بايلىعى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ جات­قاندا, بار مالىن سالىپ, قارىز الىپ, شيپاجايدى ساقتاپ قالعان ازامات ەكەن. توقتامىس باتىرعا كەسەنە تۇرعىزۋ كەزىندە ىسكەر ازامات قولداۋ كورسەتىپ, قولعا العان شارۋامىزدىڭ ساتىمەن جۇزە­گە اسۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. امانگەلدى اقساقال «توقتامىس» دەمالىس ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەرىپ: «وسى ورىن قاشان كەلسەڭ دە سەنىكى», دەپ قولداۋ بىتىرگەن-ءدى.

كەسەنە قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن قالعان كەزى بولاتىن. ەسىك قاعىلدى. «كىرە بەر, ەسىك اشىق» دەي­مىن. قاراسام, كىرىپ كەلە جات­قان كەڭەس­بەك اقساقال. قاسىنداعى جىگىتتىڭ قولىنداعى قالتا­دا ۇيىتىل­گەن ءبىر قويدىڭ ەتى. سوناۋ تۇركىس­تاننان, جارىقتىق-اي, سەكسەننەن اسقان شاعىندا 100 شاقىرىم جولدى ارتقا تاستاپ كەلىپ تۇر.

«ساماتبەك ەكەۋىڭدى باتامدى بەرىپ جول­عا شىعارىپ سالىپ ەدىم, ەندى ەس­كەرت­كىشتى ءوز كوزىم­مەن كورۋگە كەلدىم», دەيدى.

ساماتبەكتىڭ اعاسىمەن, باۋىر­لارىمەن تانىسا كەلە تەگى مىق­تى اۋلەت ەكەنىنە كوزىم جەتتى. جانى ءجانناتتا بولعىر تاجەن اقسا­قال­دىڭ ۇلدارى شەتىنەن دارىندى دا تالانتتى. ولار بويىنداعى ونەر­لەرىن شەتىنەن ەلىم دەپ, قازا­عىم دەپ ۇلتىنىڭ مەرەيىن وسىرۋگە ارناعان.

تاجەن پەرزەنتتەرىنىڭ ۇلكەنى كەڭەس­­بەك­تىڭ دارىگەرلىك مامان­دى­عى­نان باسقا دا ونەردە ۇلەسى بار ­ەكەن. اكەسى تۋرالى مەمۋارلىق جانر­دا جازىلعان «تەگىنە تارتىپ تۋ­عان ەر» اتتى كىتابى – كانىگى جازۋ­شى­لار ەڭبەگىنەن كەم تۇسپەي­تىن شىعارما. ءتىلى سونشالىق جاتىق, ءسوزى ۇعىمدى. ماماندىعى دارى­گەر بولعانىمەن, جانى جازۋشى. دارىگەر – ادام ءتانىنىڭ ينجەنەرى, جازۋشى – ادام جانىنىڭ ينجەنەرى ەمەس پە. وسىلايشا, كە­ڭەسبەك قاجى ماماندىعىمەن قوسا «ادام جانىنىڭ ينجەنەرى» اتاعىن دا ابىرويمەن اتقارىپتى. ول قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ەلەڭ ەتكىزەر ءبىر شى­­عارماسى تۋرالى قۇلاعى شالسا, ىزدەپ ءجۇ­رىپ وقيتىنداردىڭ ءبىرى-تۇعىن.

تاجەن اۋلەتى, ونىڭ بالالارى تۋ­رالى وي قوزعاعاندا كەڭەسبەك­تەن كە­يىنگى «مەن دە ەرەكشە جارا­تىلعان تۇل­عامىن» دەپ, كەز كەلگەن قازاق­پەن­ بوي تەڭەستىرە الاتىن ءىنىسى انۋاربەك تاجەن ۇلىنىڭ دا ورنى بولەك. ەلىم دەپ ەڭبەك ەتكەن­ ازاماتتاردىڭ ىشىندە رۋحاني ۇن­دەس بولعانىم, ەڭبەگىن كوبى­رەك قى­زىقتاعان كىسىم دە وسى – انۋار­بەك. ما­ماندىعى – ورىس ءتىلىنىڭ مۇعالىمى. شى­عارماشىلىق ادامى. ول احمەت ياساۋي بابامىز­­دىڭ, بارشا ادامزاتتى يماندى­لىق­قا شاقىرار ەڭ­بە­گىنە اينالعان حاديستەرىن تۇپنۇسقاسى­نان شا­عا­تاي تىلىنەن تىكەلەي قازاقشا­عا اۋدار­عان. وسى اۋدارماعا كەزىندە انەكەڭ­نىڭ وتىنىشىمەن پىكىر جاز­عان ەدىك. «مەن – قۇل قوجا احمەت, الپىس ۇشتە كىر­دىم جەرگە» اتتى ما­قالامدى زەردەلەۋ ەڭبە­گىم ەدى دەپ تە ايتۋعا ­بولار. انۋار­بەك­تىڭ «ديۋاني حيكمەتى» دە, ءبىز­دىڭ ماقا­لامىز دا ورىس, اعىل­شىن تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, سوڭ­عى­سى لوندوندا جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كوردى.

تاجەننىڭ ءۇشىنشى ۇلى مارات­بەك­پەن تانىسۋدى اللا ءناسىپ ەتكەن جوق, ەر­­تەرەكتە باقيعا وزىپتى. ەسەسىنە ونىڭ ۇلى نۇرلاندى, مەملەكەتتىك سىي­لىق­تىڭ لاۋرەا­تى ساۋلەتشى نۇرلان مارات­بەك­ ۇلىن جاقسى بىلەمىن. ەلىمىزدىڭ ساۋلەت ونەرى سالاسىنا قوسقان ۇلەسى قوماقتى.

ال اتاقتى ساۋلەتشى ساماتبەك تا­­­جەن­ ۇلى – استاناداعى «قازاق ەلى» مو­نۋ­مەنتى, استانا اۋە­جايى جولىن­داعى «التىن قا­نات­تى» تۇل­پارلار, نارىك­باەۆ زاڭ ۋني­ۆەر­سيتەتى مەن قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسى باس پروكۋراتۋراسى عي­ما­رات­تارى, كوپتە­گەن وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىن­دا­عى كە­شەندەردە ەرەكشە قولتاڭ­باسى بار ەلىمىزگە اتى بەلگىلى تۇلعا. باس قالا­نىڭ ساۋلەتىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتۋ بارىسىندا تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ كەلە­دى. دۇنيەجۇزىلىك ساۋلەت اكا­دەمياسى­نىڭ اكادەميگى.

ال تاجەن اقساقالدىڭ كەنجەسى ەركىنبەكتى ەرەكشە دارىندى, الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتپەي تىنبايتىن قايسار مىنەزدى, باتىر جاراتىلعان جان دەپ باعالاي­مىن. ونىڭ سوڭعى بەس جىل بويى «قازاق­تىڭ كيىز ءۇيى» اتتى جوبامەن اي­نالىسقانداعى كەزدەسكەن كەدەرگىلەرگە مويىماي, جىگەرلەنە كىرىس­كەن ارەكەتىنە وسىنداي باعا لايىق.

اتا-بابامىزدىڭ سان مىڭدا­عان جىل باسپاناسى بولعان, حان ور­دا­سى دا سول, شارۋانىڭ قاراشاڭى­راعى دا سول – كيىز ءۇي تاعدىرى قات­تى تول­عان­دىراتىن ماسەلە ەدى. سونداي تولعانىس ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ «قازاقتىڭ كيىز ءۇيى» اتتى ەتنو­گرافيالىق زەرتتەۋ ەڭبەگىمىز جارىق كوردى.

حالقىمىزدىڭ كوشپەلى ءومىر ءسۇرۋ ۇردىسىنەن قول ۇزگەن ۋاقى­تىندا, الەم حالىقتارىنىڭ مادە­نيەتى مەن ۇلتتىق بولمىسىن, ءتىلى مەنەن ءدىلىن جاھاندا­نۋ ءۇردىسى قۋ­سىرىپ كەلە جاتقان زاماندا ەركىنبەك تاجەن ۇلى اتا-باباسى­­نىڭ كيىز ۇيىنە قامقورلىق جاساۋدى باس­تى مىندەتى سانايدى. بۇل جوبا­­مەن اينالىسقان بەس جىلدا ەركىن­­بەك جىلجىمالى, ­جينالمالى كيىز ءۇي­دىڭ ونداعان نوبا­يىن جاسادى.

كەڭەسبەك اقساقالدى تۋعانىم­داي جاقسى كورىپ كەتۋىمنىڭ, ونىڭ اۋلە­تىنە دەگەن سىيلاستىعىم­نىڭ سەبەبىن جاقىندا تاپقانداي بولدىم. ونىڭ «تەگىنە تارتىپ تۋ­عان ەر» كىتابىنداعى ويلار مەنىڭ تانىم-تۇسىنىگىممەن استارلاسىپ جاتقانداي.

«ات باسىن بۇرعانشا اي وتە­دى, اينالىپ كەلگەنشە جىل وتەدى». ءسويتىپ ءجۇ­رىپ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىڭ وتەدى دەيدى حالقىمىز. ۇلى ۋاقىت كوشىمەن ىلەسىپ ءبىز دە وتەرمىز, كەتەرمىز. قازاق ەلىنىڭ ەرتەڭگى بولا­شا­عىن قولدارىمەن جاساپ, الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرى قاتارى­نا قو­ساتىن ۇرپاق – ءبىزدىڭ بالالارىمىز, نەمەرە-شوبەرەلەرى­مىز بولماق. تەگىنەن ءنار العان­نىڭ تەرىس كەتكەنى بولىپ كورگەن ەمەس. اتا-باباسىنىڭ جاقسىلى-جاماندى ءومىر جولىن ءتالىم السىن دەپ ۇسىندىم. ءبىر اللانىڭ جەبەۋىمەن ءومىر بويى جاساعان ەڭبەگىمىزدىڭ جەمىسىن جەيتىن ارتىمىزدا قالدىرعان ۇرپاعىمىز سانالى بولعاي. جەر بەتىندە قالعان سوقپاعىمىز جاڭعىرا بەرگەي! ءيا, جانىمداي جاقسى كورەتىن باۋىرلارىم, پەرزەنتتەرىم, ءومىردىڭ ءسانى دە, راحاتى دا ءدىن جولى, ناماز وقۋ, ورازا تۇتۋ, زەكەت بەرۋ, كاليماعا ءتىل كەلتىرۋ, بۇيىرسا قاجىلىق­قا بارىپ كەلۋ. قىسقا عۇمىردىڭ ءمانى وسى ەكەن عوي». تالايعا ونەگە بولارلىق تۇجىرىم.

سودان بەرى دە ون جىل ءوتىپتى. ءبىز ەندى توقسانعا اياق باسىپپىز. قازاق حالقى تەكتى حالىق دەي­مىز. بۇل جالعان تىرلىكتە بولىپ جا­تاتىن وتىرىك پەن وسەكتى دە, قاراق­شىلىق پەن الارماندىقتى دا, وز­بىرلىق پەن پاراقورلىقتى دا ۇمىت­تىرىپ, «ەلىم مەنىڭ, جەرىم مەنىڭ» دەپ, ەلىڭدى ءسال الىسقا كەت­سەڭ ساعىندىراتىن, اۋليەلەرىن ەسكە الىپ تابىندىراتىن وسىنداي تۇلعالاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى بولسا كەرەك.

سايىن نازاربەك ۇلى,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى