مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىنىڭ قوماقتى بولىگى تۇرعىن ءۇي سەگمەنتىندە ەكەنىن ساراپشىلار ءجيى ايتادى. جاقىندا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە دە تۇرعىن ءۇي جيناعى ءۇشىن ەسەپشوت اشۋعا رۇقسات بەرىلۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردىڭ تۇرعىن ءۇي جيناعىنا مۇمكىندىك الۋىنا قاتىستى ۇسىنىس ۇكىمەتكە ەنگىزىلگەن. مۇنداي جاعدايدا دەپوزيتكە مەملەكەتتىك سىيلىقاقى «وتباسى بانككە» عانا ەمەس, بارلىق كوممەرتسيالىق بانككە بەرىلەدى. «قازىر بانكتەر 16 پايىزدىق بازالىق مولشەرلەمەگە باعدار جاساي وتىرا قارجىلاندىرۋدىڭ 80 پايىزىن حالىق پەن كومپانيالاردىڭ دەپوزيتتەرىن تارتۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىپ وتىر. بۇل – «قىسقا اقشانىڭ» باعاسى. ەكونوميكانى نەسيەلەۋدىڭ جوعارى مولشەرلەمەسى وسى جەردەن باستالادى. ەگەر بانكتەر «ۇزىن اقشاعا» قولى جەتسە, نەسيەلەۋ مولشەرلەمەسى دە تومەندەيدى», دەيدى م.ابىلقاسىموۆا.
وعان دەيىن دە وسىنداي باستامالار اراگىدىك بولسا دا ايتىلىپ قالاتىن. بىراق مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بيىل عانا نازار اۋدارىلا باستادى.
باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات وماروۆ وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا «وتباسى بانك» وتاندىق يپوتەكا نارىعىنىڭ 60 پايىزىن يەمدەنىپ وتىرعانىن ايتقان. «مونوپوليالار ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ تۇرعىن ءۇي جيناق جۇيەسىنە قاتىسۋىنا قولدانىستاعى تىيىم سالۋعا جانە بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋعا قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتەدى. وسىدان كەلىپ ساپا مەن قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى بۇزىلادى. تۇتىنۋشىلارعا ءارتۇرلى قىزمەت, سونىڭ ىشىندە باعالاۋ, نوتارياتتىق قىزمەتتەر جۇكتەلەدى. مۇنداي مىسالدار تولىپ جاتىر, ول قازىر بۇكىل سالانى قامتىدى», دەدى م.وماروۆ.
ەندى ەكونوميكانىڭ وسى سەگمەنتى نارىقتىڭ ەركىنە وتپەك. جاقىندا «بايتەرەك» ۇلتتىق حولدينگى «وتباسى بانكتىڭ» 40 پايىز اكتسياسىن ءىرو-عا (جەكەمەنشىككە ساتۋعا) شىعاراتىنىن حابارلادى. ال «بايتەرەك» جالعىز اكتسيونەرى – ۇكىمەتكە تىكەلەي باعىنىپ, ەسەپ بەرەتىنى بەلگىلى. نەگىزى «وتباسى بانكتىڭ» IPO-عا شىعۋى 2016–2019 جىلدارى قاراستىرىلىپتى. «ول كەزدە ونىڭ قارجىلىق-ەكونوميكالىق جاعدايى جەتكىلىكسىز تارتىمدى بولاتىن (2018–2019 جىلدار), وسىعان بايلانىستى الەۋەتتى ينۆەستورلار تاراپىنان بانك اكتسيالارىنىڭ پاكەتىن ساتىپ الۋعا قىزىعۋشىلىق بولمادى», دەيدى «بايتەرەك» تاراتقان اقپاراتتا.
كەيىنگى بەس جىلدا «وتباسى بانكتىڭ» قارجى كورسەتكىشتەرىندە وڭ وزگەرىس بار. 2019 جىلى بانكتىڭ تازا پايداسى 27 ملرد تەڭگەنى, ال 2023 جىلى 147 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. سونداي-اق ونىڭ اكتيۆتەرى 1,3 ترلن تەڭگەدەن (2019) 3,99 ترلن تەڭگەگە (2023) دەيىن ءوستى. «قارجى ينستيتۋتىنىڭ بيزنەس-مودەلىنىڭ ءتيىمدى جۇمىسى جانە وسى كەزەڭدە قول جەتكىزىلگەن كورسەتكىشتەر – IPO-عا شىعۋ ماسەلەسىن قاراۋ ءۇشىن نەگىز», دەپ ەسەپتەيدى ۇلتتىق حولدينگتە.
بۇعان قوسا «وتباسى بانك» بيرجاعا شىققان جاعدايدا قارجى ينستيتۋتى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك بارلىق فۋنكتسياسى مەن مىندەتتەمەسىن ساقتايتىنىن ايتتى. ء«ىرو قارىزدار بويىنشا قولدانىستاعى جەڭىلدىكتى مولشەرلەمەلەرگە اسەر ەتپەيدى. ءبىز مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋدى جانە جەكە تۇرعىن ءۇي جوبالارىن ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرامىز», دەپ حابارلادى بانكتەن.
2024 جىلى 1 قازاندا «وتباسى بانكتەگى» سالىمشىلاردىڭ جيناقتارى 2,2 ترلن تەڭگەدەن استى. بۇل رەتتە كرەديتتىك پورتفەل 3,2 ترلن تەڭگەدەن كوپ.
ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, ۇكىمەتتىڭ تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ۇلەسىن ازايتۋعا ۇمتىلۋىن نارىق تا قۇپ كورەدى. ساۋلەتشى الماس ورداباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل شەشىم – مەملەكەتتىك مونوپوليانىڭ ىقپالىن ازايتۋعا باعىتتالعان باتىل قادام. بىراق شەشىم قابىلداماس بۇرىن ءبىراز جايتتى زەرتتەپ الماساق, حالىقتى اۋرەگە سالامىز. مىسالى, قۇرىلىس يندۋسترياسىنىڭ وكىلدەرى سالىق كودەكسىنە قاتىستى جەڭىلدىكتەردى الىپ تاستاسا, ءۇي قۇرىلىسىنىڭ شارشى مەترى كەمى سالىق مولشەرىنە قاراي قىمباتتايتىنىن ايتتى.
ساۋلەتشى ماماننىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلىس كومپانيالارى سالىق جەڭىلدىكتەرىن قولدانىپ جۇرگەن كەزدە دە, ساپاعا قاتىستى ماسەلەلەرگە يەلىك ەتە الماي قالعان. تۇرعىن ءۇي سالاسىندا جۇرگەن كەيبىر كومپانيانىڭ نە ينجەنەرلىك قۇرامى, نە وندىرىستىك بازاسىنىڭ جوقتىعى – ەڭ قورقىنىشتى فاكتور. سوندىقتان ۇكىمەت باسپانا نارىعىنداعى ۇلەسىنە قاتىستى شەشىم قابىلداماس بۇرىن قۇرىلىس يندۋسترياسىنداعى ءتارتىپتى رەتكە كەلتىرىپ الۋى كەرەك.
«نارىق «وتباسى بانكتى» تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ وپەراتورى دەپ تانيدى. ۇكىمەت بانكتىڭ 40 پايىز اكتسياسىن جەكەمەنشىككە ساتسا دا, 60 پايىزدىق باسىمدىقتى وزىنە الىپ, جەكەمەنشىكتەگى قۇرىلىس كومپانيالارىنا دا نارىقتى رەتكە كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قۇرىلىس يندۋسترياسىن ءدال قازىرگىدەي بەيبەرەكەت جاعدايدا جەكەگە تاپسىرۋعا بولمايدى», دەيدى ا.ورداباەۆ.
ءبىرىنشى نەسيە بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىلعى قاڭتار-مامىر ارالىعىندا 558,8 ملرد تەڭگەگە يپوتەكالىق نەسيە راسىمدەلىپتى. جالپى سومانىڭ 70,4 پايىزى «وتباسى بانك» بەرگەن نەسيەلەرگە (393,3 ملرد تەڭگە نەمەسە 22,6 مىڭ نەسيە) تيەسىلى بولسا, 65,3 پايىزى بانكتىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسى بويىنشا بەرگەن نەسيەلەرگە (365,1 ملرد تەڭگە نەمەسە 19,9 مىڭ نەسيە) تيەسىلى. 11 ەكىنشى دەڭگەيلى بانك بانكتەردىڭ سەرىكتەس باعدارلامالارى مەن جەڭىلدەتىلگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنا كىرمەيتىن يپوتەكالىق نەسيە بەرۋمەن اينالىسادى.
«Ranking» مالىمەتىنشە, بۇل سەگمەنتتەگى ەڭ تومەنگى كرەديت بويىنشا جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى 14,9 پايىزدان («بانك تسەنتركرەديت») 26,5 پايىزعا (قازاقستانداعى قىتاي بانكى) دەيىن اۋىتقيدى. بۇل مولشەرلەمەلەردى قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرە المايتىنى بەلگىلى. بىراق قازىر ەلدەگى 4 ەكىنشى دەڭگەيلى بانك سەرىكتەس يپوتەكا ۇسىنىپ وتىر. ولار – «Altyn Bank», «فريدوم فينانس بانكى», «Halyk Bank» جانە «بانك تسەنتركرەديت». ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ «وتباسى بانكتىڭ» قۇزىرەتىن وزگە بانكتەرمەن ءبولىسۋ كەرەك دەگەن شەشىمىنە سول ءتورت بانكتىڭ نارىقتاعى ارەكەتى سەبەپ بولعانى انىق.
تاۋەلسىز قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, «وتباسى بانكتىڭ» تۇرعىن ءۇي جيناعىنداعى مەملەكەتتىك مونوپولياسىن جويۋ وتە ماڭىزدى. سەبەبى يپوتەكالىق قورجىندى باسقا بانكتەرگە ءبولۋ مەن ولاردىڭ تۇرعىن ءۇي جيناعى باعدارلاماسىنا قاتىسۋىن رەتتەۋ نارىقتاعى باسەكەنى كۇشەيتىپ, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ساپاسىن جاقسارتادى. «وتباسى بانكتىڭ» 40 پايىز اكتسياسىن ءىرو ارقىلى جەكەمەنشىككە ساتۋ تۋرالى ۇسىنىسى – ستراتەگيالىق شەشىم. بىراق «وتباسى بانكتىڭ» تەك مەملەكەتتىڭ عانا قارجىسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان بانك ەكەنىن ۇمىتپايىق. مەنىڭشە, بۇل شەشىم حالىقتىڭ ءىرو-عا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن قابىلدانىپ وتىر», دەيدى ساراپشى.
ا.چەبوتارەۆتىڭ سوزىنشە, مەملەكەت بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرعاندىقتان, 40 پايىز اكتسيا مىندەتتى تۇردە ساتىلادى. بىراق سول ۇلەستى ساتىپ العان ەدب ءۇشىن «وتباسى بانكتىڭ» قالىپتاسقان وبرازىنان باسقا باعىتتى ويلاستىرعان ماڭىزدى. مىسالى, اۆتوكولىك يندۋسترياسىنىڭ وكىلدەرى ەدب-مەن ينتەگراتسيالانىپ, نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىن وزگەرتۋگە ۇمتىلىپ جاتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر نارىققا باسقا بالاما كەرەك. جىلدىق 17–19,5 پايىز حالىقتى شارشاتتى. «ەگەر جاڭا باعدارلاما پايدا بولسا, نارىقتا باسەكە ورناپ, بانكتىڭ دە, قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ دا قارجىلىق كاپيتالى ارتادى, نارىقتا قۇرىلىسقا قاجەتتى تاۋارلاردى شىعارۋعا مۇددەلى جاڭا كومپانيالار پايدا بولادى», دەيدى ا.چەبوتارەۆ.
كەلەسى ساراپشى الماس چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ءۇشىن ويىنشىلار اراسىندا تەڭ جاعداي جاساۋ كەرەك. «ەدب مەملەكەتتىك بانكتەرمەن باسەكەلەسە الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. ول ءۇشىن نەسيەنى سۋبسيديالاۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن دەمەۋقارجى كەرەك. ەدب-عا قارجى سەكتورىندا ويىن ەرەجەسىن وزگەرتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قولداۋى قارىز تۇرىندە بەرىلسە دە قاجەت. ەگەر مەملەكەتتىڭ دەمەۋقارجىسىن ۇنەمى الىپ كەلگەن بانكتەر نارىقتا ەندى تانىلىپ, باسىمدىققا يە بولعان بانكتەردەن وق بويى وزىق تۇرسا, بۇل ماسەلە تۋىندامايتىن ەدى», دەيدى ا.چۋكين.
قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ەلەنا باحمۋتوۆا بىزبەن اڭگىمەسىندە «وتباسى بانكتىڭ» اكتسياسىنا قاتىستى ماسەلەنىڭ ءالى دايىندىق دەڭگەيىندە ەكەنىن ايتادى. «ماسەلە ازىرگە قندرا-دا, «بايتەرەك» ۇلتتىق حولدينگ دەڭگەيىندە دە تالقىلاندى. ءدال قازىر «وتباسى بانك» ءىرو ارقىلى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە ساتىلسا, نارىق ناتيجەسىن جاقىن ارادا سەزبەيدى. سەبەبى 40 پايىز اكتسياعا يە بولعان بانكتەر نارىقتىڭ بەتالىسىن وزگەرتە الماعاندىقتان, ۇكىمەتتىڭ دەمەۋقارجىسىنا قول سوزادى. ال ۇكىمەت بانكتەرگە قارجىنى وڭدى-سولدى شاشاتىنداي جاعدايدا ەمەس ەكەنى بەلگىلى», دەيدى ە.باحمۋتوۆا.
سونداي-اق ە.باحمۋتوۆانىڭ پىكىرىنشە, ۇكىمەت, ۇلتتىق بانك «وتباسى بانكتىڭ» اكتسياسىن جەرگىلىكتى ەدب-عا ەمەس, قارجىلىق كاپيتالى جەتكىلىكتى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنا بەلگىلى ءبىر كەلىسىمشارتتارمەن بەرگەنى دۇرىس. يپوتەكا نارىعىنداعى جاعدايدى تەك قالتالى قارجى ۇيىمدارى عانا وزگەرتە الادى. «ازىرگە «وتباسى بانكتىڭ» 40 پايىز اكتسياسىنا قىزىعىپ تۇرعان شەتەلدىك قارجى ۇيىمىن دا, ءوزىمىزدىڭ اۋقاتتى بانكتەردى دە كورىپ تۇرعان جوقپىن. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ءبىرىنشى كەزەكتە بانك جۇمىسىن رەتتەيتىن جاڭا زاڭ قابىلداپ, قارجى سەكتورىن وسىعان دەيىنگى كەدەرگىلەردىڭ ىقپالىنان ساۋىقتىرۋ كەرەك», دەيدى ە.باحمۋتوۆا.
«Halyk Finance» باسقارما توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى مۇرات تەمىرحانوۆ مەملەكەتتىك قارجى ۇيىمدارى باسەكەلەس قارجى نارىعىندا ءداستۇرلى بانك جانە قارجى قىزمەتتەرىن ۇسىنباۋعا ءتيىس دەپ ويلايدى. «مۇنىمەن جەكە بانكتەر مەن قارجى ۇيىمدارى عانا اينالىسۋعا ءتيىس. «بايتەرەك» ۇبح توبىنا كىرەتىن مەملەكەتتىك قارجى ۇيىمدارى نارىقتاعىدان الدەقايدا تومەن ستاۆكالار بويىنشا كرەديتتەر مەن باسقا دا قارجى قىزمەتتەرىن ۇسىنا وتىرىپ, جوسىقسىز باسەكەلەستىكپەن اينالىسادى. مىسالى, «وتباسى بانك» جەڭىلدىكتى يپوتەكالىق نەسيەلەر بەرەدى, ال قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى ءىرى بيزنەسكە جەڭىلدىكتى نەسيەلەر بەرەدى. بانكتەر مۇنداي جەڭىلدىكتى پايىزدىق مولشەرلەمەلەرمەن باسەكەگە تۇسە المايدى, سوندىقتان ەلىمىزدە نارىقتىق يپوتەكا مەن بيزنەسكە نارىقتىق نەسيە بەرۋ وسپەيدى», دەيدى م.تەمىرحانوۆ.
م.تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر ۇكىمەت ەكونوميكانىڭ بەلگىلى ءبىر سەكتورىنا پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋبسيديالاۋمەن كومەكتەسكىسى كەلسە, ونى قارجى جۇيەسىندەگى نارىقتىق قاتىناستاردى بۇزباي-اق جاساۋعا بولادى. «ول ءۇشىن مەملەكەت نارىقتىق پايىزدىق مولشەرلەمەنى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تىكەلەي قارىز الۋشىعا سۋبسيديالاۋعا ءتيىس. بۇل جاعدايدا قارىز الۋشى بانكتەردەن, باسقا قارجى ۇيىمدارىنان نارىقتاعى كرەديتتەردى نارىقتىق ستاۆكا بويىنشا عانا ىزدەيتىن بولادى. مەملەكەت قارجى نارىعىندا تومەن مولشەرلەمەمەن نەسيە ۇسىنۋدى توقتاتقان سوڭ, «وتباسى بانك» جانە قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى سياقتى مەملەكەتتىك قارجى ۇيىمدارىن تولىعىمەن 100 پايىز جەكەشەلەندىرۋگە بولادى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى م.تەمىرحانوۆ.