جەتىسۋ اۋىلدارىن جانداندىرۋعا ەڭ الدىمەن قالىپتى جول, سودان سوڭ جاڭا الەۋمەتتىك نىساندار قاجەت. جۇيەلى جۇمىس بار جەردە حالىق تۇراقتايدى. وسى تۇرعىدا وبلىس اكىمى بەيبىت يساباەۆ اۋىلدارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ايتالىق, شالعايداعى كوپبىرلىك اۋىلىنا وتىز جىلدان سوڭ جاڭا جول سالىندى. تالاي جىل حالىقتى قيناپ كەلگەن اۋىزسۋ ماسەلەسى دە شەشىلدى. كوپ ۇزاماي مۇندا مەديتسينالىق كەشەن مەن مادەنيەت ءۇيى سالىنباق.
بۇرىن بۇل ەلدى مەكەندەرگە جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەگەنى بەلگىلى. سەبەبى حالىق الماتى ماڭايىندا تىعىز قونىستانعاندىقتان, شالعايداعى اۋىلدارداعى الەۋمەتتىك نىساندار ەسكى كۇيىندە قالا بەردى. وبلىس ورتالىعىنا قاتىنايتىن ۇلكەن جول دا جوندەلمەدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا الىستاعى اۋىلدارعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم تارتىلىپ, مەديتسينالىق, سپورتتىق, مادەني نىساندار بوي كوتەرىپ جاتىر. وعان دالەل – قىزىلبالىق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى كوپبىرلىك اۋىلىنداعى ءىس-شارالار. «ۇشتوبە – المالى – كوپبىرلىك» اۆتوموبيل جولىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 176 كم قۇرايدى. سونىڭ كەتەۋى كەتكەن 137 شاقىرىمى تولىق جوندەلدى. بيىل جولدىڭ 78,5 شاقىرىمى اشىلدى. ال قالعان بولىگى قاناعاتتانارلىق جاعدايدا.
«بىلتىر ۇزىندىعى 30 شاقىرىم ۋچاسكە جوندەلدى. بۇگىندە اۆتوتراسسانىڭ 90–147 شاقىرىم ارالىعىنداعى ۋچاسكەسىنە اسفالت توسەلدى. قازىرگى كەزدە اباتتاندىرۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. جول جيەگى نىعايتىلىپ, بەلگىلەر ورناتىلادى. جۇمىس 10 قاراشاعا دەيىن بىتەدى. جوندەۋ جۇمىسى تراسسانىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى ۋچاسكەلەرىندە دە اياقتالدى. بۇل نىساندار پايدالانۋعا بەرىلدى. ءسويتىپ «ۇشتوبە – المالى – كوپبىرلىك» جولىنىڭ بارلىق اتالعان ۋچاسكەلەرىنە اسفالت توسەلدى. جوبانىڭ قۇنى 4,9 ملرد تەڭگەدەن اسادى. جول ءۇشىنشى ساناتتى, ءجۇرۋ بولىگىنىڭ ەنى 7 مەتر», دەدى ب.يساباەۆ.
جالپى, كوپبىرلىكتەن المالى اۋىلىنا دەيىنگى ۇزىندىعى 28 كم جول ۋچاسكەسىنە 2021 جىلى ورتاشا جوندەۋ جۇرگىزىلگەن. جولدىڭ قالعان بولىگىنىڭ قۇرىلىسى ءتورت بولىككە بولىنگەن. وبلىس اكىمى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, كەلەسى جىلى «ۇشتوبە – المالى – كوپبىرلىك» جولىنىڭ 145-ۋچاسكەسىندەگى المالى كوپىرى جاڭعىرتىلادى. وڭىردە جاقسى, قاناعاتتانارلىق جاعدايداعى وبلىستىق ماڭىزى بار جولداردىڭ ۇلەسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 94%-عا جەتەدى.
تۇرعىندار اۋىزسۋ ماسەلەسىنىڭ شەشىلگەنىنە دە ءدان ريزا. اۋىلدا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرى بولعانىمەن, كەيىنگى جىلدارى تۇرعىندار تۇزدى سۋ ىشۋگە ءماجبۇر ەدى. 2010 جىلى اۋىلدا سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسى قايتا جاڭعىرتىلعان, جاڭا جەلىلەر سالىنىپ, تەرەڭدىگى 100 مەتردەن اساتىن ۇڭعىما قازىلعان. سول كەزدە تۇششىلاندىرۋ قوندىرعىسى ورناتىلىپ, ىسىرمالارى اۋىستىرىلدى. قابىلدانعان ءىس-شارالارعا قاراماستان, كەيىنگى جىلدارى سۋدىڭ تۇزدىلىعى ليترىنە 5,9 گرامنان 8 گرامعا دەيىن وسكەن. ءسويتىپ, بۇل اۋىل حالقىن مازالاعان ماسەلەگە اينالدى. وسىعان بايلانىستى, وبلىس اكىمى بەيبىت يساباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىنىپ, ماسەلەنى شەشۋگە قاجەتتى شارالار قابىلداندى. اتاپ ايتقاندا, 2 كم جەلىگە قايتا جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلىپ, جاڭا سۋ مۇناراسى تۇرعىزىلدى. وعان قوسا تۇزدانۋ دەڭگەيى ليترىنە ءتىپتى 12 گرامعا جەتكەن كۇندە دە سۋدى تۇششىلاندىرۋعا قۋاتى جەتەتىن جاڭارتىلعان تۇششىلاندىرۋ قوندىرعىسى ورناتىلدى.
«اۋىلدا 179 اۋلا بار, سونىڭ 168-ءى ورتالىق سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنە قوسىلعان. اۋىلدا تۇراتىن حالىق سانى 900-دەن اسادى. اۋىزسۋ – تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى كوزى, دەنساۋلىقتىڭ كەپىلى. سوندىقتان ونىڭ ساپاسىنىڭ جاقسى بولعانى ماڭىزدى. بىزدە بىرنەشە جىلدان بەرى اۋىزسۋ ساپاسى ناشار ەدى. بيىل بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپتى, حالىق ريزا. اۋىلىمىزعا بۇدان بىلاي دا كوڭىل بولىنەدى دەپ سەنەمىز», دەيدى اۋىل تۇرعىنى زامزاگۇل نەسىپباەۆا.
تۇرعىنداردىڭ تىلەگىنە وراي كوپ ۇزاماي كوپبىرلىك اۋىلىندا كىتاپحاناسى بار مادەنيەت ءۇيى سالىنادى. مۇنى وبلىس اكىمى قاراتال اۋدانىنا جاساعان جۇمىس ساپارى بارىسىنداعى اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋىندە ايتتى. اۋىلدىقتاردىڭ ءوتىنىشى نەگىزىندە ءوڭىر باسشىسى ءتيىستى لاۋازىمدى تۇلعالارعا اتالعان نىساننىڭ قۇرىلىسىنا دايىندىق جۇمىستارىن باستاۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى.
«كوپبىرلىك – وبلىستىڭ ەڭ شالعايداعى اۋىلىنىڭ ءبىرى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ەلدى مەكەندەردى عانا ەمەس, الىس جاتقان اۋىلداردى اباتتاندىرۋ مەن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەمىز. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا ەڭ الدىمەن ساپالى اۋىزسۋ, جول, جارىق, الەۋمەتتىك نىساندار كەرەك. تۇرعىندار تۇرمىستىڭ جاقسارعانىن ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە سەزىنۋگە ءتيىس. اۋىلعا كەلەتىن جولدى جوندەپ بىتىردىك, اۋىزسۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتتىق, دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىن, اۋىل اكىمدىگىنىڭ كەڭسەسىن سالىپ بەردىك. ەندى سىزدەردىڭ وتىنىشتەرىڭىزگە سايكەس كىتاپحاناسى بار مادەنيەت ءۇيى تۇرعىزىلادى. ەكى اۋىلدىق وكرۋگكە ورتاق ءورت ءسوندىرۋ دەپوسىن قۇرىپ, قاجەتتى تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتەمىز. سول سياقتى كوشەلەردى جوندەۋگە, جارىقتاندىرۋعا نازار اۋدارىلادى», دەدى ب.يساباەۆ.
ودان بولەك, تۇرعىندار تاراپىنان اۋىل بالالارىن ءتۇرلى جارىسقا اپارۋعا شاعىن اۆتوبۋس كەرەكتىگى ايتىلدى. سونىمەن قاتار بالقاش كولىنىڭ جاعالاۋىنا اپاراتىن 2,5 شاقىرىمدىق جولدىڭ ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. اۋىلدىقتاردىڭ ايتۋىنشا, اسىرەسە جاڭبىرلى كۇندەرى جاعالاۋعا جەتۋ قيىندىق تۋدىرادى. قوس ۇسىنىس تا كوپ ۇزاماي شەشىلەتىن بولادى.
ايتا كەتەيىك, كوپبىرلىك اۋىلى مەن قاراقۇم اۋىلى قىزىلبالىق اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايدى. ونىڭ ماڭايىندا 4 ەلدى مەكەندى قامتيتىن بايشەگىر اۋىلدىق وكرۋگى بار. وعان المالى, دوڭشەي, اقيىق, اقجار اۋىلدارى كىرەدى. سونىڭ ىشىندەگى حالقى كوپ المالى اۋىلىندا ءۇش بىردەي الەۋمەتتىك نىسان سالىنباق. كەلەر جىلى مادەنيەت ءۇيىنىڭ, بلوكتى-ءمودۋلدى دارىگەرلىك امبۋلاتوريانىڭ, سپورت كەشەنىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى باستالادى.
جەتىسۋ وبلىسى