مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» كىتابى ارقىلى تۇگەندەلىپ وتىر
ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «شىعىستىڭ ءبىر ەلى – قازاقتىڭ, قازاقستاننىڭ تاريحى دا قىزىقتىلىعىمەن دە تالانتتى بوپ شىقسا-اۋ دەگەن ورىندى ارمان ويعا ورالىپ ەدى», دەپتى. وسى ويدىڭ استارىندا ۇلى قالامگەردىڭ سول كەڭەس ءداۋىرىنىڭ وزىندە بۇگىنگىدەي اتاجۇرتىنىڭ ازاتتىعىن, ءبۇتىن تاريحىن اڭساعان-اۋ, شاماسى! ورتاسىنان كوشى ىلگەرى, ءتىپتى, ءجۇز, مىڭ جىلدىعىن ويلاعان ايتۋلىسىن حالىق ۇلى دەپ رۋح شىڭىنا كوتەرگەن, ال كوڭىل قيماستىقپەن جورتا ايتا سالاتىن تۇسى دا بولعان. جالپى, ۇلت ۇلىسى قاپ تۇبىندە جاتپايدى, قىن تۇبىندە توت باسپايدى, ءتۇپتىڭ تۇبىندە جارىققا شىقپاي قويمايدى. ۇلى مۇقاڭ ارمانداعان قازاق تاريحى قازىر جارىققا شىقتى. وقىپ-ءبىلىپ, تانىپ, تانىسىپ جاتىرمىز. وعان بەس عاسىر بۇرىن جازىلعان م.ح.ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» كىتابى دالەل دەپ بىلەمىز. قازاقتىڭ بۇكىل ءبىتىم-بولمىسىن ءومىر بويى زەرتتەپ, ارتىنا ولمەس مۇرا قالدىرعان اكادەميك الكەي مارعۇلان: «قازاقتىڭ تۇڭعىش تاريحشىسى» (1941 جىل) دەپ باعالاپتى.
«سول ۇلى تاريحشى قازاق توپىراعىنا تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جىلدارى قالاي ورالدى, وعان باستاماشىلار كىم بولعان؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە, كەزىندە بۇل ىسكە ۇيىتقى بولا بىلگەن, ماماندىعىنىڭ باسقا ەكەنىنە قاراماي, ۇلت ۇلىسىن ەرتە تانىپ بىلگەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ءماجىلىس دەپۋتاتى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءۋاليحان بيشىمباەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– ءۋاليحان قوزىكە ۇلى, مەملەكەت باسشىسى ۇستىمىزدەگى جىلعى نەگىزگى مەرەيتويلاردى اتاپ ايتقانى بەلگىلى. سونىڭ ءبىرى – قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى. وسى ەلەۋلى وقيعانىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ويلارىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز؟
– ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن, تاتۋلىعى مەن تىنىشتىعىن باستى نازاردا ۇستاپ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىل ۇلتتىق تاريحىمىزدى ۇلىقتاۋ جانە بۇگىنگى بيىكتەرىمىزدى باعالاۋ تۇرعىسىنان مەرەيلى بەلەستەر جىلى دەدى. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى كونە تارازدا, قاسيەتتى اۋليەاتا جەرىندە اتالىپ وتەتىنى مەنىڭ جۇرەگىمدى تەبىرەنتەدى.
مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان ۋاقىتى 1465 جىلى دەپ كورسەتىلگەن. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءۇشىن وسى ايرىقشا مەرەيتويدى اتاپ ءوتۋدىڭ ماڭىزى زور. ءبىز جاس شاعىمىزدا, عىلىممەن اينالىسقان كەزىمىزدە ءوز ەلدەرىنىڭ تۋىن كوتەرىپ, ءانۇرانىن ايتىپ, ەلتاڭباسىن اسپەتتەپ جۇرگەندەرگە قىزىعا قارايتىنبىز. «نەگە ءبىز ءوز الدىمىزعا جەكە مەملەكەت بولا المايمىز؟» دەپ ويلايتىنبىز. «ءبىزدىڭ كونە تاريحىمىز قانداي؟» دەگەن سۇراقتى وزىمىزگە ىشتەي قوياتىن ەدىك. فيلوسوف-اقىن قادىر مىرزا ءالى ايتقانداي, تاريحىمىز پىشاقتىڭ قىرىنداي جۇقا ەدى. كونە, ءتىپتى, ورتا عاسىرداعى تاريحىمىز ءبىز ءۇشىن جابىق بولاتىن. قازاق ەلىنىڭ رەسەيگە قوسىلعان كەزىنەن بەرگى تاريحتى بىلەتىنبىز. بۇكىل ۇرپاق سونى وقىدى, سول بويىنشا تاربيەلەندى. الايدا, تەك تامىرىمىزدىڭ وسال بولماعانىن كونەكوز قاريالاردان, اكەلەرىمىزدەن ەستيتىنبىز. كەرەي, ەسىم, ابىلاي, قاسىم, جاڭگىر حاندار تۋرالى سيرەك بولسا دا, اڭىزداي اڭگىمەلەر ايتىلاتىن. سول سەكىلدى قابانباي, بوگەنباي, جانقوجا, ناۋرىزباي, قاراساي, رايىمبەك جانە باسقا دا ەل قورعاعان باتىرلار جونىندە دە ءسوز بولاتىن. بىراق ولار تۋرالى كىتاپتاردا, وقۋلىقتاردا جازىلمايتىن ەدى.
ءيا, ايگىلى تاريحشى, ادەبيەتشى, قايراتكەر, قازاقتان شىققان الەمگە تانىمال مۇحاممەد حايدار دۋلاتي (1499-1551) ءبىز ءۇشىن ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ونىڭ موعولستان مەن وعان ىرگەلەس ەلدەردىڭ تاريحى جونىندە اسا قۇندى دەرەكتەر بەرەتىن «تاريح-ي راشيدي» كىتابى مەن «جاھانناما» داستانىنىڭ ءجونى بولەك.
– تاريح تاقىرىبىنا, تاريحي تۇلعا ومىرىنە كەزدەيسوق كەلدىڭىز بە, الدە ۇلتتىق رۋح جەتەلەدى مە؟
– 80-جىلداردىڭ ورتاسى ەدى. ماسكەۋدەگى لەنين اتىنداعى كىتاپحانادا وتىرعاندا عىلىمي ىزدەنىستەر شارشاتپاي قويمايتىن. سونداي ساتتە دەمالايىن دەپ تاريحي انىقتامالىق ماتەريالداردى قارايتىنمىن. ءبىر كۇنى «مىرزا مۇحاممەد حايدار دۋلاتي» دەگەن ءسوز كوزىمە جارق ەتە قالدى. «اۋەلى ونىڭ تەگى نەگە دۋلاتي؟» دەپ ويلادىم. «ول كىم؟ قازاققا قاتىسى جوق پا ەكەن؟» دەيمىن. انىقتاپ قاراسام, بۇكىل الەم ونى ۇلى عالىم رەتىندە بىلەدى. ءبىزدىڭ ۇلتتان شىققانى ەسىمىنەن بايقالىپ تۇرعانداي. اعىلشىندار, نەمىستەر ەڭبەكتەرىن ءوز تىلىنە اۋدارىپ العان. كىتابى باسپادان ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە باسىلىپ شىققان. يراندىقتار دا ءوز تىلىندە سويلەتكەن, ۇندىستاندىقتار, قىتايلار قۇرمەت تۇتادى. ال ءبىز ۇلى ادامىمىزدى بىلمەيمىز. «بۇل قالاي, نەگە ءۇنسىزبىز؟» دەپ تەرەڭ ويعا باتامىن. ءسويتىپ, ول تۋرالى ماتەريالداردى ىزدەستىرىپ, زەردەلەي باستادىم... تاۋەلسىزدىككە دە قول جەتتى.
1996 جىلى قىزمەت بابىمەن قىزىلوردادان تاراز قالاسىنا قونىس اۋداردىم. بۇرىنعى پەداگوگيكا ينستيتۋتى جامبىل ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ قايتا قۇرىلدى. مەن سول وقۋ ورنىنا رەكتور بولىپ تاعايىندالدىم. وقۋ عيماراتتارى قالانىڭ شەتىنە ورنالاسقان ەكەن, ونى ورتالىققا كوشىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت بولدى. سول كەزدەگى وبلىس اكىمى امالبەك تشانوۆتىڭ قولداۋىمەن قالا ورتالىعىنان ەكى-ءۇش عيمارات الۋعا قول جەتكىزدىك. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن جاسادىق. سول ۋاقىتتا حالىقتىڭ كوكەيىندە: «بۇل وقۋ ورنىنا قازاق عۇلامالارىنىڭ ءبىرىنىڭ ەسىمىن بەرۋ كەرەك قوي. كىم لايىق؟» دەگەن سۇراق تۋىندادى. كوپ ۇسىنىستار بولدى. ءجۇسىپ بالاساعۇن, تۇرار رىسقۇلوۆ, مۇحامەتجان تىنىشباەۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى جانە باسقا دا ەسىمدەر اتالدى. الەمگە بەلگىلى عالىم مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ اتىن بەرگەنىمىز ءجون-اۋ دەگەن وي كوكەيدەن كەتپەدى.
بۇل ءىستى جالعاستىرۋىمىزعا ەلباسىمىز ۇلكەن سەرپىن بەرگەنىن ايتا كەتۋىم كەرەك. 1997 جىلى 7 قاڭتاردا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جامبىل اتالىپ كەلگەن قالاعا تاريحي تاراز اتاۋىن قايتارىپ بەرۋگە قاتىستى ماسەلەمەن وڭىرگە كەلدى. وبلىس اتاۋى جامبىل بولىپ قالدى. ۋنيۆەرسيتەتكە مۇحاممەد حايدار دۋلاتي اتىن بەرۋدى قوزعاعانىمدا ەلباسى: «الدىمەن, وقۋ ورنىن جاقسى ۋنيۆەرسيتەت جاساڭىزدار. تاريحشى تۋرالى تەرەڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىڭىزدەر», دەپ قىسقا دا نۇسقا تاپسىرما بەردى. بۇل ءبىزدى قاتتى قاناتتاندىردى. بۇدان كەيىن باتىل ىسكە كىرىستىك. ۋنيۆەرسيتەت جانىنان م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلىپ, ىسكە كىرىستى. مۇراجاي اشىلىپ, عالىمعا قاتىسى بار عىلىمي دەرەكتەردى جيناقتاي باستادىق.
ۇلى بابامىزدىڭ تەگىنە جالعاسىپ تۇرعان دۋلاتي دەگەن ءسوز ونىڭ ناعىز قازاق ەكەنىن ايگىلەپ تۇر دەگەن بايلام دا جاسالدى. بىراق, كورشى ەل عالىمدارى ءوز ۇلتىنا تەلىپ, وزبەك دەپ جازىپ جىبەرگەن. تاشكەنتتەگى شىعىستانۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى ورىنباەۆتىڭ اۋدارماسىمەن ورىس تىلىندە شىققان «تاريح-ي راشيدي» كىتابىندا «ميرزا مۇحاممەد حايدار» دەپ كورسەتىلگەن. «دۋلاتي» دەگەن ءسوزدى مۇلدە الىپ تاستاعان. ەلليوس روسستىڭ اۋدارماسىمەن اعىلشىن تىلىندە 1872 جىلى العاش رەت شىققان نۇسقاسىندا «History of Central Azia» «Tarihi of Rashidi», «Mirza Muhammed Haidar Douglat» دەپ جازىلعان. سودان ءبىز بۇل ماسەلەنى ءار قىرىنان كوتەرىپ, مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ءومىرى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى جوسپارلادىق. ول, 1997 جىلى ناۋرىز ايىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە بولدى. وعان رەسەيدىڭ ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىنان, ەۋروپادان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, قىرعىزستاننان شىعىستانۋشى عالىمدار, تاريحشىلار قاتىستى. ءوز وتانىمىزدىڭ وقىمىستىلارىن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باستاپ كەلدى. قاراتاي اعا تۇرىسوۆ پەن شەرحان اعا مۇرتازا, وزگە دە كوپتەگەن ۇلت زيالىلارى, پارلامەنت جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارى بولدى. سول كەلەلى باسقوسۋدا «مۇحاممەد حايدار دۋلاتي كىم؟ ول قازاق پا, وزبەك پە؟» دەگەن ۇلكەن ماسەلە كوتەرىلدى. بىزدەر بارلىق دەرەكتەردى العا تارتىپ, عىلىمي تۇردە دالەلدەگەن سوڭ, وزبەكستان عالىمدارى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ قازاق ەكەنىن جانە «دۋلاتي» دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاعاندارىن مويىنداپ, «بارىمىزگە ورتاق» دەگەن ۋاجعا كەلدى. ءال-فارابي بابامىز دا وسىنداي «جولدان» ءوتىپ, قازاقتىڭ كيەلى توپىراعىنا تابان تىرەگەنىن قالىڭ قاۋىم بىلەدى.
سول كونفەرەنتسيادا «تاريح-ي راشيدي» كىتابىندا شۋ ءوڭىرىنىڭ قوزىباسى دەگەن جەرىندە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانى تۋرالى جازىلعانى بىرنەشە مارتە ايتىلدى. سودان باستاپ جىل سايىن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. جالعاسىن تاۋىپ جاتتى. ءۇندىستاننىڭ مادەني ورتالىعىمەن بىرلەسىپ, «دۋلاتيتانۋ», «تاريح-ي راشيدي» كىتابىن زەرتتەۋ تاقىرىبىندا عىلىمي جۇمىستار قولعا الىندى. بۇل ىسكە شىعىستانۋشى, ءدىنتانۋشى عالىم ءابساتتار دەربىسالى ەرەكشە ۇلەس قوسقانىن ايتۋ پارىز. وسىنداي كوپ ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا حالقىمىز ۇلى بابامىزبەن, ونىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الدى. سول تۇستا ءبىز يراننان اتاجۇرتىنا قونىس اۋدارعان شىعىستانۋشى, پارسى ءتىلىنىڭ بىلگىرى, تاريحشى, فيلولوگ يسلام جەمەنەيدى ۋنيۆەرسيتەتكە قىزمەتكە الدىق. ول دا كوپ ەڭبەكتەنىپ, ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» كىتابىن تۇپنۇسقادان قازاقشاعا اۋدارىپ شىقتى. ول كىتاپ ۇلكەن كولەمدە 2003 جىلى العاش رەت قازاق تىلىندە جارىق كورىپ, جۇرت قولىنا ءتيدى.
– جالپى, شىن نيەتپەن ۇلت ءۇشىن, ونىڭ ايتۋلى وكىلى تۋرالى تالپىنىس جاساساڭ, استە جەمىسسىز بولماعان عوي. بۇل جاعىنان كەلگەندە سىزدەردىڭ باستامالارىڭىز دا ءوز ناتيجەسىن بەرگەنىن كورەمىز. ءوزىڭىز ايتقانداي, كەڭەس داۋىرىندە اتاقتى اقجان ءماشانيدىڭ ەرەكشە ەرلىگىمەن ءال-فارابي بابامىز دا وسىلاي اتا-جۇرتىنا كەلىپ ەدى-اۋ!
– ءيا, ءبىر ادام بەل شەشىپ كىرىسپەسە, ءىس ىلگەرى باسا ما؟ كورىنىپ تۇرعان اقيقاتتى دايەگىمەن دالەلدەسەڭ, قيانات جولدا قالادى ەكەن. مەنىڭ بۇعان م.ح.ءدۋلاتيدى بايتاعىمىزعا قايتارۋ كەزىندە كوزىم جەتتى. الدا ايتقان, ۋنيۆەرسيتەتكە م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستى ەل اقساقالدارى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, بەدەلدى دە بايسالدى, قارىمدى قالامگەرلەر قاراتاي تۇرىسوۆ, شەرحان مۇرتازا, ومىربەك بايگەلدي, مارس ۇركىمباەۆ, ءاشىمجان احمەتوۆ جانە باسقالار قولدادى. القالى جيىنداردا اراشالاپ العان ارىس جايلى ش.مۇرتازا: « ۇلى عالىمنىڭ ەسىمىن وسى وقۋ ورنىنا نەگە بەرمەيمىز؟! ءبىز نەدەن قورقامىز؟! باسپاسوزگە مۇحاممەد حايدار دۋلاتي تۋرالى ناقتى دەرەكتەردى جاريالايىق. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە, وزگە دە باق-تارعا ماقالالار شىعارايىق. ءسويتىپ, ۇلى بابامىزدى حالىققا تانىتايىق», – دەپ تابانداپ تۇرىپ ءۇن قاتتى. وبلىستىق ءماسليحات قولداپ, ۇكىمەتكە ۇسىنىس جىبەردىك. ول دا وڭ شەشىمىمەن ورالىپ, وقۋ ورنىنا ءدۋلاتيدىڭ ەسىمى بەرىلدى.
ءوزىم تاريحشى بولماسام دا, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ سالاسىندا جۇرسەم دە, وتكەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ەڭبەگىمەن ازات ەلدىڭ ايبىنىن اسىرۋ كەرەكتىگىنە دەن قويدىم, ءبىراز زەر سالدىم. ءدۋلاتيدىڭ حالقىمىزعا قايتا ورالۋىنا اتسالىسقان م. قوزىباەۆ, ءا.دەربىسالى, ج.قاسىمباەۆ, ۋ.شالەكەنوۆ جانە باسقا عالىمداردى ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. تاراز وڭىرىندەگى تاريحشىلار, جۋرناليست باقتيار ءابىلدا, عالىم اسقار ابدۋاليەۆ كوپ ۇلەس قوستى. سول جىلدارداعى وبلىس باسشىلارى امالبەك تشانوۆ, سارىباي قالمىرزاەۆ, سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ قولداۋ كورسەتكەنىن قۇرمەتپەن ايتقىم كەلەدى. ۇلتىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتى اسانباي اسقاروۆتىڭ دا ۇيىتقىلىعىن ۇمىتۋعا بولمايدى. ونىڭ دۋلاتي اتىنداعى ۇلكەن تاريحي قوردى باسقارعانىن دا ەسكە سالا كەتسەم دەيمىن.
– ءدۋلاتيدىڭ بەينەسىن سالۋ جونىندەگى جوبانىڭ اۆتورلار توبىنىڭ جەتەكشىسى ءوزىڭىز بولعان ەكەنسىز. ۇلى تۇلعانىڭ پورترەتى مەن ءمۇسىنى, كەيىن ەسكەرتكىشى قالاي جاسالدى؟ وسى تۋرالى تاراتىپ ايتا كەتسەڭىز؟
– راسىندا, ءبىزدى تولعاندىرعان ءبىر ماسەلە – دۋلاتي كەلبەتىنىڭ قانداي بولعانى ەدى. بابىردىڭ «بابىرناماسىن» جانە باسقا ەڭبەكتەردى ىزدەستىردىك. ويتكەنى, بابىر ەكەۋى تۋعان بولە عوي. انالارى ءجۇنىس حاننىڭ قىزدارى. مۇنداي جاعدايدا تامىرى ءبىر دۋلاتي مەن بابىر ءبىر-بىرىنە ۇقسايتىنى انىق. ءۇندىستاننان كوپ دەرەكتەر الدىق. كونە جازبالارعا سۇيەنسەك, ول ۇزىن بويلى, كەلبەتتى ادام بولعان ەكەن. بويىندا دانالىعى, ويىندا اقىل, تەكتىلىگى كورىنىپ تۇرعان. ءسويتىپ, ۇلى بابا وبرازى جاسالدى. ساپارحان كەرىمبەكوۆ دەگەن سۋرەتشى بولعان, قايتىس بولىپ كەتتى. سول ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن كەلبەتىنىڭ ءۇش-ءتورت نۇسقاسىن سالىپ شىقتى. جۇمىس بارىسىندا اقىلداسىپ, تالقىلاپ وتىردىق. پورترەتتىڭ ناقتى نۇسقاسى بەكىتىلگەن سوڭ, ءمۇسىنىن جاسادىق. ءبيۋستى ورىنداعان ءمۇسىنشى – امانگەلدى تۇرسىنوۆ. ول ءمۇسىن قازىر تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۇراجايىندا تۇر. سودان كەيىن وقۋ ورنىنىڭ باس عيماراتىنىڭ الدىنا ەسكەرتكىشىن ورناتۋ ءىسىن قولعا الدىق. اۆتورلارى بەلگىلى سۋرەتشى, مۇسىنشىلەر داۋرەن الدەكوۆ پەن ناسىر رۇستەموۆ. ورىنداعان توپتىڭ جەتەكشىسى – اينابەك وسپانوۆ. جوباسىن بەس ادام تىزە قوسىپ وتىرىپ, تالقىلادىق. ودان سوڭ ماكەتى جاسالدى. ءبىز ەسكەرتكىشتەن ۇلى تۇلعانىڭ بۇكىل بولمىس-ءبىتىمى, ارمان تىلەگى كورىنۋى ءتيىس دەدىك. قازاقتىق قاسيەتى كورىنىپ تۇرۋىنا جانە بەت پىشىنىنە, قيمىل-قارەكەتىنە, كيگەن كيىمىنە دەيىن تەرەڭ ءمان بەردىك. جاي تۇرعانىن ەمەس, جىگەرلى, ايبىندى, ايبارلى قالىپتا تۇرعانىن قالادىق. ەسكەرتكىشتە تۇعىردان اياعىنىڭ ۇشى شىعىپ تۇر. بۇل سول زاماننىڭ وعان تارلىق ەتكەنىن بىلدىرەدى.
دۋلاتي بابامىز «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىنىڭ كىرىسپەسىندە: «اللاعا سەنىپ, مەن وسى جۇمىستى باستايمىن. ويتكەنى, شىڭعىس حاننان باستاپ, موعولستان حاندارىنىڭ تاريحى دەرەككە تۇسپەسە, كەيىن كەلەشەك ۇرپاق بىلمەي قالادى. قالاي شىعاتىنىن بىلمەيمىن. ايتەۋىر باستاپ جاتىرمىن», دەپ جازعان ەكەن. كىتاپتا ءوزىنىڭ شەجىرەسىن بايداعانبەكتەن باستايدى. بۇل جەردە كادىمگى تاريحتا اتى بەلگىلى بايدىبەكتى ايتىپ وتىر.
ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ ىسىنە الا-قۇلا قارايتىندار دا تابىلدى. بەس ساۋساق بىردەي ەمەس قوي. سول تۇستاعى وبلىس اكىمى س.قالمىرزاەۆتىڭ ولارعا: «ەگەر بىرەۋ جۇمىستارىڭىزدى ىستەپ بەرىپ جاتسا, ونى قولداۋدىڭ ورنىنا, نەگە كەدەرگى جاسايسىزدار؟ ەسكەرتكىش ەلگە كەرەك, ۇرپاققا قاجەت ەمەس پە؟!» دەگەن ءسوزى ءالى ەسىمىزدە. ەسكەرتكىشتى اشۋ سالتاناتىنا دايىندىق قىزۋ ءجۇرىپ جاتتى. سول ساتتە قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى ومىربەك بايگەلدي مەن ءوڭىر باسشىسى سارىباي قالمىرزاەۆ ەسكەرتكىشتى تۇعىرعا قىرانداي قوندىرعان كۇنى كەلىپ كوردى. ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. سەنات توراعاسى: «بۇل ەلباسى باتاسىن بەرەتىن ەسكەرتكىش ەكەن. مۇنىڭ ماعىناسى تەرەڭ, تاۋەلسىز ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا دەپ باعالاۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, دۋلاتي ەڭبەگىندە قازاق تاريحى ناقتى جازىلعان. ونى ەلباسى جاقسى بىلەدى», دەگەن پىكىرىن العا تارتتى.
شىنىندا, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1998 جىلدىڭ تامىزىندا تارازعا ىسساپارمەن كەلىپ, مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ تۇڭعىش ەسكەرتكىشىن سالتاناتتى تۇردە اشىپ, قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. وندا پرەزيدەنت: «بىزدەر باتىر دا دانا بابالارىمىزدىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگىنەن جىگەر الىپ, جاستاردى سونداي رۋحتا تاربيەلەۋىمىز قاجەت. مۇحاممەد حايدار دۋلاتيگە اشىلعان ەسكەرتكىش ۇرپاقتى رۋحتاندىرادى. كەلەسى جىلى تۋعانىنا 500 جىل تولاتىن بابامىزدىڭ اراعا عاسىرلار سالىپ تۋعان جەرگە, كىندىك قانى تامعان توپىراققا ورالۋى – ۇلكەن باقىت. بابامىزدىڭ ارۋاعى قولداپ, ءىسىمىزدى وڭدايدى دەپ سەنەمىن», – دەپ ۇلى تاريحشىنى جۇرتقا ۇلگى ەتتى.
ەسكەرتكىش تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازدى. اقيقاتىنا كەلسەك, ءدۋلاتيدىڭ بۇل ايبىندى ەسكەرتكىشى ورتالىق ازياداعى تۇڭعىش قۇندىلىق بولاتىن. وسى ارادا ەلباسىنىڭ الىستان ويلاپ, بارىنە بايىپپەن قاراپ شەشىم شىعاراتىنىن ايتا كەتسەم دەيمىن. العاش كەلگەندە: «جاقسى ۋنيۆەرسيتەت جاساڭىزدار, دۋلاتي تۋرالى تەرەڭ زەرتتەۋ جۇرگىزىڭىزدەر», دەدى. ونى اتقاردىق. ەسكەرتكىشتى ءوزى كەلىپ اشىپ بەردى. ودان كەيىن دە ءبىراز جىلدار ءوتتى. ەلىمىز ەڭسەسىن تىكتەدى. ارقا توسىندەگى استانانىڭ ابىرويى بيىكتەدى. وركەنيەت جولىنا نىق قادام باستىق. م.ح.دۋلاتي كىتابىندا قازاق حاندىعىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان كەرەي مەن جانىبەككە ەلوردادا ەسكەرتكىش قويىلدى. پرەزيدەنت وتكەن جىلعى ۇلىتاۋ سۇحباتىندا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن 2015 جىلى جان-جاقتى اتاپ ءوتۋدى مىندەتتەدى. كوردىڭىز بە, وسىنىڭ ءبارى ول كىسىنىڭ ەل دامۋىنداعى جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ءبىر ادەمى كورىنىسى ەمەس پە؟!
– ۇندىستانعا بارعاندارىڭىزدان دا حاباردار ەدىك. سول ساپارلارىڭىزدا تاپقان تاريحي دەرەكتەر تۋرالى دا مالىمەت بەرە كەتسەڭىز؟
– قولدا بارمەن شەكتەلىپ قالۋ – تارلىق ەتەتىن بولدى. ونىڭ ۇستىنە 1999 جىلى م.ح.ءدۋلاتيدىڭ 500 جىلدىعى يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتاپ ءوتىلدى. بۇل ءبىزدى سەرپىلتتى. ۇلت ۇلىسىنىڭ وسال ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. ءابساتتار دەربىسالى زەرتتەپ-زەردەلەي كەلىپ, ءدۋلاتيدىڭ جەرلەنگەن جەرى كاشميردە ەكەنىن ايتتى. سوعان وراي, ارنايى قازاقستاندىق دەلەگاتسيامەن بارىپ كەلۋ تۋرالى يدەيا تۋدى. بۇل ۇسىنىسىمىزعا سول كەزدەگى وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ ءىلتيپات كورسەتتى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ۆلاديمير شكولنيك تە قولداپ, بۇيرىق شىعارىپ, دەلەگاتسيا قۇرامىن بەكىتتى. مەنى وعان جەتەكشى ەتىپ تاعايىندادى. ءوز قارجىمىزعا ۇندىستانعا باراتىن بولدىق. دەلەگاتسيا قۇرامىندا ءا.دەربىسالى, م.دايىربەكوۆ, ا.جاۋجۇرەك, ا.ابدۋاليەۆ, ب.ءابىلدا, ت.ب. ازاماتتار بولدى. سول جىلعى مامىر ايىندا ءبىز ۇندىستانعا اتباسىن تىرەدىك. ونداعى ازاماتتار جاقسى قارسى الدى. سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ ۇندىستانداعى ەلشىسى اسقار شاكىروۆ بارلىق جۇمىستى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىپ, ودان كەيىنگى ءىس-شارالاردى ەلشىلىك حاتشىسى ءمۇسالنابي تۇياقبايعا تاپسىردى. دەليدەگى سيحاتيا اكادەمياسىندا ۇلكەن كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان ءۇندى ەلىنىڭ عالىمدارى, شەتەلدىڭ ەلشىلەرى قاتىستى. نەگىزگى باياندامانى ءا.دەربىسالى ەكەۋمىز جاسادىق. ءۇندى عالىمدارى دا باياندامالارىن جۇرت تالقىسىنا سالدى. دۇنيەجۇزىنە تانىمال تاريحشى عالىم, ساياساتكەر رام راحۋل (ول وتكەن عاسىرداعى كورنەكتى ساياساتكەردىڭ ءبىرى دجاۆاحارلال نەرۋدىڭ ارىپتەسى, جاقىن دوسى بولعان) بىزدەرگە: «قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل بولعانى جانە دۋلاتي سياقتى ءىرى تۇلعالارىن ىزدەگەنى ءبىزدى وتە قۋانتادى. دۋلاتي – قازاق, ول – الەم تاريحى مەن مادەنيەتىندە ۇلكەن ءىز قالدىرعان سىزدەردىڭ تىكەلەي ۇلى بابالارىڭىز. ونداي الىپتار قازاق حالقىندا ءبىرلى جارىم ەمەس, كوپ. دەرەككوزدەردەن ىزدەڭىزدەر, بىزدەر كومەكتەسەمىز», دەدى كەڭپەيىل كورەگەندىك تانىتىپ. مۇنىڭ بارىنە يران, تۇرىكمەنستان, رەسەي, وزبەكستان, قىتاي ەلدەرىنىڭ ەلشىلەرى كۋا بولىپ, تىڭداپ وتىردى. ءۇندىستاننىڭ ءباسپاسوز قۇرالدارى ايرىقشا وقيعا رەتىندە باعالاپ جاتتى. تەلەارنالارى ارنايى رەپورتاجدار كورسەتتى. بۇل تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ مەرەيىن وسىرگەن ءبىر ۇلىق وقيعا دەپ ايتا الامىن. ودان كەيىنگى ساپارىمىز كاشميردە جالعاستى.
– ول جاقتا قيىندىقتار تۋعان جوق پا؟
– ءيا, ول كەزدە ءۇندىستان مەن پاكىستان اراسىندا اسكەري شيەلەنىستەر بولىپ جاتقان. ءبىزدى ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ اسكەري كۇزەتشىلەر الىپ ءجۇردى.
كاشمير شتاتىنىڭ گۋبەرناتورى گريش ساكسينا قابىلدادى. ۇلت ۇلىسىن ىزدەگەن قادامىمىزدى قولداپ, شىنايى قۇرمەت كورسەتىپ, بارلىق جاعدايدى جاساۋ تۋرالى ءوز ادامدارىنا تاپسىرما بەردى. كاشميردىڭ باس ءمينيسترى فارۋح ابدوللا بىرگە ءجۇردى. كاشمير ۋنيۆەرسيتەتىندە يۋنەسكو-نىڭ, ءۇندىستاننىڭ عىلىم جانە ءبىلىم مينيسترلەرى, ەلشىلىك وكىلدەرى قاتىسقان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولدى. كاشمير ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سول كەزدەگى رەكتورى م.كادري, تانىمال عالىم ا.رافيكي ءسوز سويلەدى. دۋلاتي بەينەسى سالىنعان كىلەمشەنى سىيعا تارتقاندا, ولار قۋانا قابىل الدى. دانا بابا ۇرپاقتارى اكەلگەن جادىگەر دەپ مۇراجايعا قويدى.
«مازار-ي سالاتين» دەپ اتالاتىن اتاقتى ادامدارى, پاتشالارى جەرلەنگەن ۇلكەن قورىمداعى ءدۋلاتيدىڭ زيراتىنا دا الىپ باردى. بابا باسىندا 1551 جىلى قويىلعان ۇلكەن قۇلپىتاس تۇر. بەس عاسىر از ۋاقىت ەمەس. بىراق قاسيەتتى ادام بولعاندىعىنان شىعار, تاس قالىبىن ساقتاعان. ال 1822 جىلى ۇلىبريتانيا پاتشايىمىنىڭ ۇندىستانداعى اتبەگىسى, ساياحاتشى ۋيليام ماكگرافت ءدۋلاتيدىڭ ءومىربايانى, جازعان ەڭبەكتەرىمەن تانىسقان سوڭ جان-جاقتى ادام بولعانىنا ءسۇيسىنىپتى, تاڭدانىسىن جاسىرا الماپتى. عالىم زيراتىنا ەكىنشى قۇلپىتاس ورناتىپ, وعان ونىڭ ءومىربايانىن جازىپ شىعىپتى. مىنە, ءدۋلاتيدىڭ ۇلىلىعىنا ءتانتى بولۋدىڭ دايەگى. جانىندا ءتورت-بەس قابىر بار. ول, ءبىزدىڭ توپشىلاۋىمىزشا, بابامىزدىڭ ايەلى مەن بالالارى بولۋى مۇمكىن. مۇنى زەرتتەۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە قالىپ كەلەدى. دۋلاتي قابىرىنىڭ باسىنا تۋعان جەرىمىزدەن الىپ بارعان توپىراقتى قويدىق. شىراقشى يمام قۇران وقىدى. ءبىز دە قۇران باعىشتادىق. ساپارعا شىعاردا اسانباي اسقاروۆ: «بابامىزدىڭ باسىنا بارعاندا, مەنىڭ اتىمنان دا قۇران وقىڭىزدار!» دەپ امانات ايتقان بولاتىن. باستاپ جۇرگەن ازاماتتار ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قاۋىپتى قايشىلىقتى ايتىپ قانشا اسىقتىرعانمەن, سول اماناتتى اسانباي اعانىڭ اتىنان ءوزىم ورىندادىم. كاشميرلىكتەر بىزگە دۋلاتي قابىرىنىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن بەردى. ەلگە كەلگەن سوڭ, سول توپىراقتى ارنايى قۇتىعا سالىپ, بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ ىرگەسىنە قويدىق.
كاشمير وتە ءبىر كورىكتى, جەر ءجانناتى ەكەن. ەگەر سول ۋاقىتتا دەليدە اۋا رايى 42-43 گرادۋس بولىپ تۇرسا, تاۋدىڭ بوكتەرىندە ورنالاسقان كاشمير شتاتىنىڭ تابيعاتى ءبىزدىڭ الماتى, جامبىل وبلىستارىنىڭ جەرىنە ۇقسايدى: اۋاسى سالقىن, قاپىرىق ىستىق جوق. حالقى اجارلى, ەڭبەكقور. تاۋدان اعىپ جاتقان ءمولدىر سۋ دا سارايىڭدى اشادى. قاراعايلى, شىرشالى ورماندارى كوز تارتادى. مۇحاممەد حايدار دۋلاتي كەزىندە ءبىر وق شىعارماي اقىل-پاراساتىمەن كاشميردى الىپ, حالىقتىڭ نازارىن وزىنە قاراتىپتى. ءسويتىپ, ول ەلگە 11 جىل بيلىك جۇرگىزىپتى. سول كەزەڭدە ايماقتىڭ رۋحانياتىنا, ياعني ونەرى مەن مادەنيەتىنە, مۋزىكاسى مەن ءبىلىم سالاسىنا ەرەكشە ءمان بەرىپتى. جان-جاقتى دامىتىپتى. اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدى قولعا العان, اسىرەسە, كۇرىش پەن شاي ءوسىرۋ سالاسىن ورىستەتىپتى. كوزى اشىق, كوڭىلى وياۋ, ءبىلىمدى ادام بولعاندىقتان, جۇرتتى بەرەكە-بىرلىككە ۇيىتا ءبىلىپتى. ساۋلەتتى دە ءساندى عيماراتتار سالعىزىپتى. سول ۋاقىتتا جاسالعان ساياباقتار, وتىرعىزعان باۋلار, گۇلباقتارى ءالى كۇنگە دەيىن جايقالىپ, كوزدىڭ جاۋىن الادى. سونىڭ ءبارىن ارالاپ كورىپ, ۇلكەن اسەر الدىق. 500 جىلداي وتسە دە, سول ۋاقىتتا تارتىلعان سۋ قۇبىرلارى, سۋبۇرقاقتارى قازىر دە جۇمىس ىستەپ تۇر. جاقتاۋى تاسپەن قالانىپتى. ونىڭ كادىمگى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس ەكەنى كوش جەردەن كورىنىپ تۇر. تۇرعىندار مۇنى تاريحي قۇندىلىق دەپ ەرەكشە قۇرمەت تۇتادى ەكەن. سول ساپارىمىزدا سريناگار قالاسىنداعى كىندىك ازيا مۇراجايىندا ۇلكەن كەزدەسۋ بولدى. ول – تاريحي جادىگەرلەرى وتە مول مۇراجاي بولىپ شىقتى. سول جەردە بىزگە دۋلاتي زامانىندا شىققان مەتالل تەڭگەلەردى كورسەتتى. تەڭگەگە ءوزىنىڭ اتىن ەمەس, نازىك حاننىڭ اتىن جازدىرىپتى. بۇل ونىڭ كىسىلىگىن, كىشىلىگىن كورسەتسە كەرەك.
– وسىنىڭ وزىنەن تاريحىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن كورۋگە بولادى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جىلىن كورسەتكەن ۇلى تۇلعا تولىق زەرتتەلىپ بولدى دەپ ايتا الماساق كەرەك. بۇل تۇرعىدا ءسىزدىڭ قانداي ۇسىنىس-تىلەكتەرىڭىز بار؟
– راس, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي – ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تۇلعا. ونىڭ قوعام دامۋىنا قوسقان ۇلەسى دە ولشەۋسىز. بۇل ەندى قازاق تاريحشىلارىنىڭ الدىندا تۇرعان كەلەلى مىندەت ەكەنى ءسوزسىز. قازاق ەلىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. ەلباسى «ماڭگىلىك ەل» قۇرۋ يدەياسىن العا تارتىپ وتىر. بۇل دا تاسقا باسىپ قالدىرار تاريح.
ويىمدى قورىتا كەلگەندە ايتارىم, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى ەلباسىنىڭ كەمەڭگەرلىك ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. «نەنى دە بولسا ەلمەن بىرگە كورەمىن, ەلمەن بىرگە توزەمىن, ەلمەن بىرگە جەڭەمىن», دەگەن ەدى ەلباسى ءبىر سوزىندە. سول ءسوزى شىندىققا اينالدى. اقىل-وي جەڭىسى قازاق ەلىنىڭ بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى بولدى.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتە: ءا.دەربىسالى (سول جاقتان ءبىرىنشى) مەن ۋ.بيشىمباەۆ (ورتادا) شەتەل عالىمدارىمەن بىرگە.