قارا ادىر, قامىققان اۋىل. سۇتتەي توگىلگەن اي ساۋلەسى. مارجانداي تىزىلگەن قيال تىزبەگى, ءمولدىر دالا القابى. ينە جوعالسا تابىلارداي تۇرلەنگەن دالا, شىم ەتەر بوتەن ويى جوق جۇرەك تىنىشتىعى. قاتار-قاتار وسىناۋ كورىنىستىڭ ءبارى ءبىر انگە سىيارداي. قۇدىرەتتى ء«بىر بالا» انىنە.
حالىق اندەرىندە قانداي قاسيەت بار دەسەڭىز, وندا قازاقتىڭ جانى, ۇياتى, ارى بار. بالكىم ءبىز سول اۋەندەر ارقىلى وزىمىزگە جاقىندايتىن بولارمىز. ءوزىمىزدى تاباتىن شىعارمىز. ال قوردالانعان اۋەندەردىڭ ءار تارماعىنداعى ماعىناعا نازار سالساق, اڭگىمە ۇزاققا كەتەدى. ءبىز ازداعان تارماق جونىندە عانا ايتالىق, ايماڭداي ۇعىمدارعا وي جىبەرەلىك.
«تالدان تاياق جاس بالا تايانبايدى,
بالا بۇركىت تۇلكىدەن ايانبايدى,
ەلدىڭ كوركى, اق توتى ءبىر بالاسىڭ
قاي دۇشپان كوزى قيىپ جاماندايدى؟»
قازاقتىڭ قارا ولەڭىندەگى العاشقى ەكى جول ابسۋردقا قۇرىلىپ, جەكە-دارا ماعىنا بەرگەنمەن, وندا قۇپيا دۇنيە جاسىرىنىپ جاتادى. ماسەلەن, ء«بىر بالا» انىندەگى العاشقى ەكى جولدى ەتەنە ءتۇسىنىپ, تارام-تارامداپ تارقاتۋعا بولادى. «تالدان تاياق جاس بالا تايانبايدى» دەپ ءان باستالا بەرگەندە, الدەبىر ساز تىڭداۋشى ساناسىندا جۋسانداي بۇرقىراپ شىعا كەلەدى. بۇل قاتاردىڭ ءمانى قالاي؟
جەتىسۋ, وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە كوبىرەك بايقايتىنىمىز, كىسى قايتىس بولعاندا مارقۇمنىڭ تۋىستارى ەسىك الدىندا تاياق تايانىپ تۇرادى. بەلگە تۇسكەن قايعىنى تاياققا سۇيەنىپ ارەڭ كوتەرىپ تۇرعانداي ەڭكىشتەپ, كۇرسىنىپ كوڭىل ايتا كەلگەن كىسىلەرمەن كورىسەدى. ال بالا دەگەن اق الەم, ونى قايعىرتۋعا, كوڭىلىنە سالماق سالۋعا بولمايدى. بالا كۇنىمىزدە قولىمىزعا قاپەلىمدە تاياق ۇستاي قالساق, ۇلكەندەر «تاستا» دەپ ۇرساتىن. بۇل بالكي بالا تاياق ۇستاسا كىسى ءولىپ قالار دەگەن ۇرەيدەن ەمەس, قايعىرۋدىڭ بالاعا جات ەكەنىن سەزىندىرۋدەن تۋسا كەرەك. بالا جۇرەگىنە قاپەلىمدە قايعى ءتۇسىپ كەتپەۋدىڭ قامىن قىلعان ءىس بۇل. وسى عۇرىپ ەل دانالىعىنىڭ سينتەزىندەي بولعان حالىق ءانىنىڭ سوزىنە اينالىپ, كوكىرەككە ساز قۇيادى. انگە زەر سالساق, تۋىندىنى شىعارۋشى سول توپتاعى ءبىر بالاعا ءان سالدىرۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرعانداي ەلەستەيدى. «سەن جاسسىڭ, بالاسىڭ عوي, ەندەشە, مۇنداي توپتا جالىڭدى جىعىپ, كوڭىلىڭدى ءپاس ەتپە, ال, انگە سال!» دەگەندەي جاناشىرلىق, قاراسۋشىلىق, كوڭىل جىقپاستىق مەنمۇندالايدى. بۇل دا قازاقتىڭ ءوز مىنەزى, قوڭىر كورىنىسى. وسى ءبىر العاشقى تارماق ارقىلى ادامعا جاناشىرلىق, جامان ىرىمعا بارماۋ, اق پاراقتاي بالا جۇرەگىن پاتشاداي كوتەرىپ تازا ۇستاۋ, كىسى كوڭىلىنىڭ ءجىبىن اتتاماۋ سىندى قانشاما ءتالىم-تاربيە شوعى مازداپ تۇر!
«مەكەنىڭدى قاراعىم ايتىپ قويشى,
جات بولماعى ادامنىڭ وسىندايدان».
جالپى, ء«بىر بالا» ءانى ەڭ كونە اندەردىڭ ءبىرى دەسەدى. مۇندا ۇلتتىق قايناردىڭ قالىڭ بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبى سول. ال ءاننىڭ جوعارىداعى سوڭعى قوس تارماعى ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ تۋىستىق ادەبى, اعايىنگەرشىلىگى كورىنەدى. قايمانا قازاق قاي كەزدە دە بىرىنە-ءبىرى جولىعا قالسا, جاپىرىلا جەتى اتاسىن تاراتىسىپ, ەگجەي-تەگجەي ءجون سۇراسا كەلە: «وي, سەن ءوزى بوتەن بولمادىڭ, ءتىپتى ەت جاقىن تۋىسىم بولىپ شىقتىڭ, بىزگە جيەن ەكەنسىڭ نەمەسە ناعاشى نە قۇدا ەكەنسىڭ عوي», دەسىپ شۇرقىراسا تابىسىپ, ءبىر جاساسىپ قالاتىنى بار. مۇنىڭ ءبارى حالقىمىزدىڭ ايرىقشا قاسيەتى. باسقا جۇرتقا ۇقساي بەرمەيتىن ەرەكشەلىگى. مۇنى نەمىستەردەن نە ورىستاردان ءدال وسى ۇلگىدە كورە المايسىز. بۇل – ۇلتتىق دۇنيە, قازاقتىڭ كازاقتىعىنىڭ ءبىر ۇشى وسىندا جاتىر. قارا ولەڭدەگى:
«الدىڭدا قادىرى بار اعاڭ بولسا,
جىگىتكە اسقار الا بەل ەمەس پە؟
كەمەڭگەر سىيلاسىمدى جەڭگەڭ بولسا,
قازىنا تاۋسىلمايتىن كەن امەس پە؟» دەگەن شۋماقتار بابالارىمىزدىڭ اعايىندى التىنعا, جۇراعاتتى جاقۇتقا بالاعانىنىڭ كوركەم دالەلى.
ۇلتىمىزدىڭ اعايىنگەرشىلىگىنىڭ تاعى ءبىر ونەگەلى تارماعى – ءبىر-بىرىنە كومەك بەرۋ ادەتى, قارايلاسۋ, بولىسۋ سىندى جازىلماعان دالا سالتى. وتكەن عاسىردىڭ قيىن-قىستاۋ مەزەتتەرىندە قازاقتان پانا تاپقان شەشەن, نەمىس, ۋكراين سەكىلدى حالىقتاردىڭ ەلىمىزگە ريزا كوڭىلى, ولاردىڭ قامقورلىعىنا بولەنگەن العىستى سوزدەرى كوپ جايدان حابار بەرەدى. بىزدە اعايىن دەپ تەك تۋعان-تۋىستى, اتالاس, رۋلاستى ايتپاسا كەرەك, تەگىندە بارلىق ادامدى باۋىرىم دەپ ءسۇيۋ ۇلتىمىزدان اۋەلدەن-اق قانسونارداعى اڭ ىزىندەي ايقىن كورىنگەن. ال كوڭىلى تۇسكەن ادامعا قىز بەرىپ, قىز الىپ وتىرعان بابالارىمىز جاقسىمەن تۋىس بولۋعا تىرىسۋى وزىنشە تاربيە. سولايشا الىستى جاقىن تۇتىپ, جاقىندى باۋىرعا تارتقان اعايىندار تۋىستىق جەلىنى ۇزبەگەن. سۇتتەي ۇيىپ عۇمىر كەشىپ, ساعىنىسا كورىسكەن, سامالالى ءسوز تۋدىرعان.
ءبىر عانا اننەن باۋداي ماعىنا تاپتىق. ال مۇنداي قوردالى ونەر ءورىسى قانشاما؟ ءسىرا, ء«بارى وزىمىزدە جاتىر» دەگەن شالدار ءسوزى راس. ات اينالىپ قازىعىن تابادى.