ەرەكشە شىعارماشىل تۇلعا

مەنىڭ ۇعىمىمدا, فا­ريزا وڭعار­سى­نو­ۆا­نى حالىقتىڭ ريا­سىز سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەگەن – تاماشا پوەزياسى­مەن استاسا كورىنىس تاباتىن شىن­شىلدىعى, ادىلەتسۇيگىشتىك قا­سيەتى, ادىلدىگى, ءار ماسەلەگە وزىن­دىك كوزقاراسى. فاريزا اپايىمىز ولەڭىنە ارقاشان جانىمەن سۇيگەنىن, شىن سۇيسىنگەنىن, سونداي-اق ۇناتپاعانىن دا ارقاۋ ەتتى. ءوز تۇيگەنىن تانىتۋعا كەلگەندە ەشتەڭەدەن تايسالمايتىن, وجەت مىنەز كورسەتىپ, باتىل سويلەيتىن. ول ماحامبەت جىرلارىنان ءنار العان, ءور مىنەزىمەن, ءورشىل جىرلارىمەن دارالانعان مىنەزدى اقىن ەدى. وتانشىل بولاتىن.

حالىق قالاۋلىسى رەتىندە ماجىلىستە قىزمەت ىستەگەن جىلدارى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋگە باعىتتالعان ىسكە ايانباي ۇلەس قوستى. ادەبيەت پەن مادەنيەت ماسەلەسىن ۇدايى نازاردا ۇستادى. پارلامەنتتە مادەنيەت تۋرالى ازىرلەنگەن زاڭ جوباسىن قاراۋ ويلاستىرىلىپ جۇرگەن شاقتا مەنەن دە ۇسىنىس, پىكىر سۇراعان ەدى. جازۋشىلار وداعىندا ىستەيتىن ول كەزدە بارشامىزدى تولقىتقان جايتتاردى ەسكە سالىپ, ءوز بىلگەنىمشە, زاڭدا ەسكەرىلۋگە ءتيىس دەگەن تۇستارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ بەرگەنمىن. سوندا اپايىمىز ۇكىمەتتەن زاڭ جوبالارى ورىسشا جازىلىپ تۇسەتىنىن, پارلامەنتشىلەردىڭ دە ولاردى سول قالپىندا قاراستىرا بەرۋگە وڭ يىقتارىن بەرىپ تۇراتىنىن ايتىپ قىنجىلدى.

ف.وڭعارسىنوۆا زاڭداردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە جازىلىپ, قا­بىلدانۋىن كوتەرگەن, سول تاراپتا ناقتى ارەكەت ەتكەن قايراتكەر بولاتىن. ول كىسى ءوز تاراپىنان قازاق تىلىندە وتباسى, انا مەن بالا تاعدىرى, ولاردى قورعاۋ, با­لالاردىڭ قۇ­قىقتارى تۋرالى زاڭ جوبالارىن جاساپ, تالقىلاۋعا ۇسىنعان. بۇل مەملەكەتتىك تىلدە جا­سالعان تۇڭعىش قۇجاتتار ەدى, بۇل تاراپتا ول ءىزاشار بولىپ, قا­زاق پارلامەنتىنە ۇلگى كورسەتتى.

جالپى, فاريزا وڭعارسى­نو­ۆانىڭ زاڭشى­عا­رۋشىلىقتا ۇس­تاناتىن كوزقاراسى, مەنىڭ ويىمشا, ونىڭ قاي­تا قۇرۋ جىلدارى جاريالاعان پۋبليتسيس­تيكاسىندا مەيلىنشە ايقىن تۇجىرىمدالعان دەۋگە بولادى. ول ءوزىنىڭ ۇلت مۇد­دەسى, ۇلتتىق ءتىل تاعدىرى, ۇلت­تىق تاربيە حا­قىنداعى ويلارىن پارلامەنتتەگى قىزمەتىنىڭ تۇعىرى ەتتى. وسى جەردە فاريزا اپايىمنىڭ تاۋەلسىز كوزقاراسى, ەشتەڭەگە الاڭدامايتىن كەسىمدى شەشىمى مەنىڭ تاعدىرىمدا وتە ماڭىزدى دا كۇرت بەتبۇرىستى ءرول اتقارعانىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. بۇل وتكەن عاسىردىڭ 70-جىل­دارىنىڭ ورتاسىنداعى وقي­عا ەدى. مەن ورتالىق كومسومول كومي­تەتىنىڭ ناسيحات بولىمىندە قاتار­داعى جاۋاپتى قىزمەتكەر بولاتىنمىن.

اپايدىڭ «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىنىڭ باتىس ولكەدەگى مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىنەن الماتىعا اۋىسقانىنا ءتورت-بەس جىلداي بولعان. كەلگەن بەتتە «قازاقستان پيونەرى» گازە­تىنىڭ رەداكتورى لاۋازىمىنا بەكىگەن-ءتىن. مەنى سول رەداكتسياداعى جۇمىسقا شاقىردى. بۇل مەن كۇتپەگەن جاعداي ەدى. بىردەن باراتىنىمدى ايتتىم.

كوپ ۇزاماي اپاي مەنىڭ كانديداتۋراما كەلىسىم العانىن حابارلاپ, تەز رەداكتسياعا كەلۋىمدى كۇتەتىنىن ايتتى. الايدا باسشىلارىم ماعان ەشتەڭە دەمەدى, مەن دە ءۇن-ءتۇنسىز جۇمىسىمدى ىستەپ جۇرە بەردىم. ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ اپايى­م قاتقىل ۇنمەن نەگە كەشىگىپ جاتقانىمدى سۇرادى. ولاردىڭ وزىنە كەلىسىمىن بەرگەنىن, ۇن­دەمەسە, بارىپ سۇراۋ كەرەگىن اي­تىپ, تەلەفون ترۋبكاسىن قويا سالدى.

مەن كەشىكپەي «قازاقستان پيو­نە­رى» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىنە بەكىدىم. بۇل لاۋازىم رەداكتوردىڭ ورىنباسارى ىسپەتتى مارتەبەگە ساي كەلەتىن, تيىسىنشە ورتالىق كوميتەتتىڭ نومەنكلاتۋراسىنا كىرەتىن-ءدى, سودان دا شىعار, اپپاراتتىڭ جالپى جينالىسىندا مەنى جاڭا قىزمەتكە سالتاناتتى تۇردە شى­عارىپ سالدى. شىنىندا دا, گازەت جۇمىسىندا ماعان بەيتانىس نارسەلەر كوپ ەدى. اقىن اقىل-كەڭە­سىن ايتا وتىرىپ شەكسىز سەنىم ارتۋى, العاشقى كۇندەردە بۇرىن جاۋاپتى حاتشى مىندەتىن اتقارعان ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, قازىرگى ۇلكەن جازۋشى ءمادي ايىمبەتوۆتىڭ قالتقىسىز كومەكتەسىپ تۇرۋى ارقا­سىندا تاپسىرىلعان لاۋازىم­عا جۇك­­تەلەتىن مىندەتتەردى قىسقا مەر­­­زىمدە جان-جاقتى يگەرىپ الۋعا كىرىس­تىم.

سول جىلى اۋىل شارۋاشى­لىعىن دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوس­قان تىڭ يگەرۋشى قوستانايلىق مەحانيزاتور كامشات دونەنباەۆا «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» اتاعىن العان. تاماشا اقىن عانا ەمەس, قالامى جۇردەك جۋرناليست اپايىمىز ونىڭ اۋىلىنا بارىپ قايتتى, شۇعىل تۇردە ء«بىزدىڭ كامشات» دەگەن دەرەكتى پوۆەست جازىپ, 1976 جىلى جارىققا شىعاردى. كوپ ۇزاتپاي وسى اتاقتى تراكتورشى قىز تۋرالى «قازاقتىڭ ءبىر قىزى بار كامشات دەگەن» اتتى پوەماعا ۇلاستى. جاس ۇرپاققا جازعان ولەڭىندە جاس وسكىن بوپ: «باتىر قىزى حالقىمنىڭ كامشات اپاي – ماقتانىم. مەن دە سوعان تالپىندىم, اتىن ەستە ساقتادىم. جۇلدىزدايىن ەڭ كوركەم جارقى­رايدى وردەنى, «باتىر بول, – دەپ, – سەن دە ەرتەڭ» شاقىرعانداي ول مەنى», دەپ جىرلادى.

فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ شى­عارمالارىندا ايەل تاقىرىبى نەگىزگى ورىن الاتىنى بەلگىلى. ول كىسى تەك كامشات سىندى ەڭبەك ادامىن عانا ەمەس, قازاقتىڭ نەبىر ايتۋلى, ونەرلى قىزدارىن جىرىنا قوستى. «تارتادى بوزبالانى ماگنيتىم» دەپ ءانشى مايرانى, «سايراعان جەتىسۋدىڭ بۇلب ۇلىمىن» دەپ اقىن سارانى جىرلادى. قازاقتىڭ كومپوزيتور قىزى عازيزا جۇبانوۆا, اتاقتى قۇرمانعازىنىڭ شاكىرتى بولعان كۇيشى دينا نۇرپەيىسوۆا, ان­شىلەر بيبىگۇل تولەگەنوۆا, روزا باعلانوۆا, اقىن ءماريام حا­كىم­جانوۆا, باتىر قىزدار ءاليا مولداعۇلوۆا مەن مانشۇك ما­مەتوۆا داستاندارىنا, ولەڭدەرىنە ارقاۋ بولدى.

اقىن كوپتەگەن ولەڭ-جىر­ىندا قىز-كەلىنشەكتەردىڭ جيىنتىق بەينەسىن سومدادى. اسىل سەزىم, عا­شىق­تىق, ماحاببات جايىنداعى ولەڭ­دەرى ونىڭ ەرەكشە دارىنى مەن ۇزدىكسىز ىزدەنىسى ناتيجەسىندە جاس­تار­دىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتتى.

بۇكىلحالىقتىق شىعار­ما­شىلىق تۇلعاعا اينالعان فاريزا وڭعار­سىنوۆا «بىرەۋدى جاقسى كورگەن قانداي جاقسى – نۇرلانىپ كەتەدى ەكەن بار اينالاڭ!» – دەپ بارشانى سۇيسىندىرە جازدى.  جاقسى كورۋ, جاقسى كورۋ, نە دەگەن كەرەمەت ەڭ! ءومىردى سەزىنۋگە, قۋانىپ كوز ىلۋگە – ادامعا جاقسى كورۋ كەرەك ەكەن», دەگەن سوزدەرمەن ادام بالاسىنا اسا قاجەت عاجاپ سەزىم جايىنداعى كوپتىڭ جانىن جادىراتاتىن ءتۇيىندى ويىن ايتتى.

مەن ول كىسىنىڭ قول استىندا 1975–1978 جىلدارى ءۇش جىل ىستەدىم. ول ماعان شەكسىز سەنىم ارتتى. ءتىپتى سول شاقتاعى قالىپتاسقان ستاندارتتى احۋالعا كەرەعارلاۋ باس­تاما كوتەرگەنىمدە دە, قولىمدى قاقپادى. ماسەلە بىلاي بولعان ەدى. مەن مەكتەپتەردە, پيونەر ۇيىمدارىندا جۇمىس ىستەيتىن ينتەرناتسيونالدىق دوستى­ق, قىسقاشا كيد دەپ اتالاتىن كلۋبتاردىڭ تىم تار ۇعىمدا ءتۇ­سىنىپ-قاراستىرىلاتىنىنا با­لالاردىڭ نازارىن اۋدارۋعا تى­­رىسقانمىن. سول ماقساتپەن دوستىق تۋرالى ارنايى ماقالا جازىپ, جاريا ەتتىم. رەداكتسياعا ينتەرناتسيونالدىق دوستىق كلۋبتارى, ءار ۇلت بالالارى, ءتىپتى ءوزارا دەربەس ەكى تىلدە تاربيە كو­رىپ ءوسىپ كەلە جاتقان شاكىرتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جونىندەگى وقۋشى حاتتارى توپىرلاپ كەلە باستادى. ءبىز ولاردى قورىتىپ, توپتاپ جاريالاپ جۇردىك.

گازەت بەتىندە ۇلكەن ديسپۋت كوتەرىلدى. جاس وركەن وقىر­مان­­دارىمىز كەيبىر وزگە ۇلت با­لا­لارىنىڭ وزىندەي قۇر­بى­لارىنا اشىق مەنسىنبەۋ­شى­لىكپەن قاراپ, ەسكىرگەن لاقاپ­تارمەن ما­زاقتايتىنىن ايتتى. اسىرەسە ءتىل ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى, ءتىلدىڭ ماڭىزىن جىرلاعان قازاق, قىرعىز اقىندارىنىڭ ولەڭ­دەرىنەن مىسالدار كەلتىرىپ, ءوز تىلىنە نەمقۇرايدى قارايتىن, ءتىپتى بىلمەيتىن جانە بىلگىسى دە كەل­مەيتىن قۇربىلارىن سىنادى. سون­داي توپتامالاردىڭ بىرىنەن ءوز ىشىمىزدەگى «قىراعى كورەگەندەر» جا­زۋعا بولمايتىن جايتتى, ياعني «سايا­سي قاتە» تاۋى­پ, ءتيىستى ورىن­دار­عا جەتكىزە قويىپتى. سودان بىراز­عا سوزىلعان سەرگەلدەڭ باستالدى.

فاريزا اپاي ماعان ەشقانداي رەنىش بىلدىرگەن جوق, گازەت بەتىنە شىعارعان يدەيامنىڭ دۇرىستىعىن جوعارىداعىلارعا دالەلدەۋىمە, ءوز پوزيتسيامدى قورعاۋىما تولىق مۇمكىندىك بەردى. مەن ماركسيزم-لەنينيزم كلاسسيكتەرىنەن, پارتيالىق قۇجاتتاردان توقى­عاندارىمدى العا تارتىپ, جۇر­گىزگەن پىكىرتالاس باعىتىنىڭ دا, مازمۇنىنىڭ دا قاتە ەمەس ەكەنىنە بۇلتارتپاس ارگۋمەنتتەر كەلتىردىم. اقىرى ماسەلە مەنىڭ تۇسىنىك جازىپ بەرۋىممەن اياق­تالدى. ال رەداكتسيادان ءبىر ءىس پاپكاسىنا تولتىرىپ الىپ كەتكەن وقۋشى حاتتارى ىشىنەن كەيبىر شەتىن دەپ تاۋى­پ, كەرەك كور­گەندەرىن الىپ قالىپ, باسقاسىن قايتارىپ بەرگەن-ءتىن.

مۇنداي وي قاقتىعىستارىنىڭ بالالار عانا ەمەس, ەرەسەكتەر اراسىندا بيلەۋشى پارتيانىڭ قايتا قۇرۋ ساياساتى ورىستەگەن شاقتا دا, ءتىپتى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جىلداردا دا ورىن الىپ جۇرگەنىنە فاكەڭ ناقتى مىسالدار كەلتىرىپ, ءوزىنىڭ ماقالالارىندا اشىنا جازىپ ءجۇردى.

ونىڭ عالامات پوەزياسىمەن سۋسىنداپ قانا قويماي, ۇس­تانىم­­دارىنان دا ۇلگى الۋ بۇگىنگى ۇرپاققا قاجەت-اق. فاريزا وڭ­عارسىنوۆا اسەرلى دە پارمەندى عاجاپ شىعارماشىلىعىمەن, كۇللى ءبىتىم-بولمىسىمەن ارقاشان وقىرمان جادىندا, ارقاشان بارىمىزبەن بىرگە.

بەيبىت قويشىباەۆ,

جازۋشى