مۇقاعاليدىڭ امەريكالىق وقىرمانى
سول كۇنى ساباققا كەشىگىپ باردىم. كەشىككەن مەن ەمەس, ۆاشيڭتون مەتروسى ەدى. ءبىزدىڭ توپپەن كەزدەسۋگە كەلگەن امەريكالىق جۋرناليست ءسوزىن اياقتادى دا, ماعان قاراي بۇرىلدى. ء«سىز ولەڭ جازادى ەكەنسىز عوي, ماقاتاەۆتى بىلەسىز بە؟» دەپ ماعان قاراي جاقىندادى قارتاڭ ايەل. «بىلگەندە قانداي, كۇللى قازاق ول كىسىنىڭ ولەڭدەرىن جاتقا وقيدى», دەدىم.
«كەرەمەت, مەن اقىننىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان ولەڭدەرىن وقىپ, رازى بولدىم» دەپ تەبىرەنىسىن جاسىرا الماي, قولىمدى قىستى.
ەلەكتروندى پوشتاما اقىن تۋرالى جازعان ەسسەسىن جىبەرەتىن بولىپ قوشتاستى. الىستان وعان ۇزاق قاراپ تۇردىم, مەن عانا ەمەس, ۆاشيڭتوننىڭ جارىق شاشقان كوشەلەرى دە قاراپ تۇرعانداي سەزىلدى. وزگە ەلدە جۇرگەندە ءوز ەلىڭنىڭ اقىنى تۋرالى بىرەۋ جىلى ءسوز ايتسا, نەتكەن باقىت, نەتكەن مەرەي!
كەشە مۇقاعالي اقىننىڭ امەريكالىق وقىرمانى ەلەكتروندى پوشتاما اقىن تۋرالى ماقالاسىن جىبەرىپتى. ماقالانى وقىپ, ءبىر سەرپىلىپ قالدىم.
ءتۇن. جارىقتىق مۇقاڭ وسىدان بالەن جىل بۇرىن ء«تۇن ماعان ۇيىقتاۋ ءۇشىن جارالماعان» دەپ ەدى عوي. ارليڭتوننىڭ سالقىن اۋاسى بەتكە ۇرادى. توڭدىرعانى ما, جىلىتقانى ما – بەلگىسىز. كۇبىر ىشىندە جالعىز سويلەم قانات قاعىپ تۇر مۇقاعالي اقىننىڭ امەريكالىق وقىرمانى... ءيا, مەن سول كىسى تۋرالى جازۋىم كەرەك. ەلەكتروندى حاتىندا ء«بىزدىڭ ۇيگە كەلىڭىز, كۇيەۋىم ەكەۋىمىز سىزبەن تاعى كەزدەسۋگە اسىعامىز» دەپ قاداپ ايتىپتى. نە ايتپاق ەكەن؟
كىتابى كوپ ەل – قانداي ەل؟
ءبىر بايقاعانىم, امەريكالىقتار قولى قالت ەتسە بولدى, كىتاپقا ۇڭىلەدى. تالبەسىكتەن باستالعان تاربيەنىڭ اسەرى مە, الدە قوعامنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىستىڭ ءوز دەڭگەيىندە دامۋىنان با, بىلمەدىم. تۇراتىن ءۇيىمىزدىڭ قاسىندا بىرنەشە كىتاپحانا بار, قالا بەردى كوشەلەردە شاعىن كىتاپحانا تولىپ تۇر. قالاعان كىتابىڭدى الاسىڭ دا, وقىپ بولعان سوڭ قايتا اكەلەسىڭ. ال مەترودا ادامداردىڭ كىتاپ وقىپ نەمەسە ءبىر-بىرىمەن سويلەسىپ وتىراتىنى مەنى ەرەكشە قىزىقتىردى.
بىردە ۆاشيڭتونداعى كىتاپ دۇكەنىنە كىردىم, ءىشى تولعان ادام. كەزەككە تۇرىپ كىتاپ ساتىپ الىپ جاتىر. 80 پايىزى – جاستار. تۇرعان ءۇيىمىزدىڭ جاتتىعۋ زالىنا بارعان سايىن ۇنەمى ءبىر امەريكالىق جىگىتتىڭ سوندا كىتاپ وقىپ وتىرعانىن كورەمىن. 2-3 رەت جۇزدەسۋدەن كەيىن ول مەنى سوزگە تارتتى. ۆيردجينيا دەپارتامەنتىندە جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىقتى» ءتورتىنشى رەت وقىپ جاتقانىن ايتتى. «وقۋعا ءتيىستى اعىلشىنشا كوركەم ادەبيەت وتە كوپ قوي, نەگە بۇنى قايتالاپ وقيسىڭ؟», دەپ ەدىم. كۇلدى دە: «بۇنى جازعان اۆتور قيالعا وتە باي, سونىسى ۇنايدى», دەدى. الدەبىر فيلوسوفيالىق جاۋاپ كۇتىپ ەدىم, ول قاراپايىم عانا جاۋاپ بەردى. نەگىزى ءومىردىڭ ءوزى قاراپايىمدىلىقتان تۇرادى ەمەس پە؟ قالاي دەسەك تە حەمينگۋەي مەن فولكنەردى دۇنيەگە اكەلگەن ەلدىڭ قوعامى وسىنداي بولۋى كەرەك سياقتى...
ولار «كۇلپاشتى» وقىدى...
وتكەندە جازۋشى بەيىمبەت ءمايليننىڭ «كۇلپاشىن» اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ, ەكى ادەبي رەداكتورعا جانە اقش-تان شىعاتىن ءبىر ادەبي جۋرنالعا جىبەرىپ ەدىم. جۋرنال رەداكتورى وقىپ شىققانىن ايتىپ, قايىرا حات جولداپتى. حاتىندا شىعارما اۆتورىنىڭ تەرەڭ ويلى ەكەنىن ايتا كەلە, وكىنىشكە قاراي, قازىر امەريكالىق وقىرمان بۇنداي اۋىر شىعارمالاردى, اسىرەسە وزگە ەلدىڭ تاريحىنا قاتىستى كوركەم ادەبيەتتى وقىعىسى كەلمەيتىنىن, ەگەر قازاق ادەبيەتىندە قازىرگى وقىرمانداردىڭ سۇرانىسىنا لايىقتى شىعارمالار بولسا, اۋدارىپ جىبەرۋىمدى ايتىپتى.
بۇل حات مەنى تەرەڭ ويعا قالدىردى. ءبىزدىڭ ماقتاپ جۇرگەن شىعارمالارىمىزدىڭ كوبى شىنىمەن بۇرىن جازىلعان دۇنيەلەر ەكەن.
ادەبيەتتە دە جاڭا ءداۋىر باستالدى. بىراق جازىلىپ جاتقان جاڭا شىعارمالاردىڭ داقپىرتى مەن دانالىعى قايدا؟ تۇرسىنجان شاپايشا ايتقاندا, «بۇگىن قولىم بوس بولعان سوڭ, جاتىپ الىپ وسىنى ويلاپ قايعىردىم».
تىلگە قۇرمەت – ەلگە قۇرمەت
قىزىم وقيتىن مەكتەپ اپتا قورىتىندىسىن جەكە پوشتامىزعا جىبەرىپ تۇرادى. ءبىر عاجابى, مەكتەپ بارلىق اقپاراتتى ەڭ الدىمەن, قازاق تىلىندە جىبەرەدى. ء«بىزدىڭ ءتىلىمىزدى بىلسەڭ ءبىل, بىلمەسەڭ قوي», دەپ ماجبۇرلەپ جاتقان ەشكىم جوق. وتكەندە قىزىمنىڭ سىنىپ جەتەكشىسى كەزىككەنىمىزدە: «سىزدەر ۇيدە قازاق تىلىندە سويلەسەدى ەكەنسىزدەر, ول قانداي ءتىل؟ قانشا ميلليون ادام ول تىلدە سويلەيدى؟» دەپ سۇراپ قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
كەشە ءلايلا مەكتەپتەن قۋانىپ كەلدى. «اعىلشىن ءتىلى اپايىمىز Google اۋدارماشى ارقىلى قازاقشا «راحمەت» دەگەن ءسوزدى ۇيرەنىپ الىپتى, ساباق بىتكەن سوڭ ماعان كەلىپ قازاقشا «راحمەت» دەپ ايتتى» دەپ ءماز بولىپ ءجۇر. بىلاي قاراساڭ, بولماشى عانا ءىس. بىراق وسى كىشكەنە ءىستىڭ ارتىندا قانشاما سىي-قۇرمەت جاتىر.
ەلەكتروندى حات ساندىعىمىزعا مەكتەپتەن قازاقشا حابارلاما كەلگەن سايىن ءبىر جىميىپ الاتىنىمىز بار. ءبىز ءۇشىن تىلگە قۇرمەت – ەلگە قۇرمەت. مەيلى سۋاحيلي تىلىندە سويلەسە دە, انا تىلىندە سويلەگەن ادام باقىتتى. سول ءۇشىن دە ولار قۇرمەتتەلۋگە ءتيىس.
ەلدى ساعىنۋ
ارليڭتوننىڭ كوشەسىندە كەتىپ بارا جاتقانبىز, كەنەت بەس جاسار ۇلىم سۇيىندىك «اكە, ەلگە قايتايىقشى, سوندا بارىپ دۇرىستاپ ويناعىم كەلەدى, ساعىندىم» دەدى. جۇرەگىم ءدىر ەتە ءتۇستى «ەلدى ساعىندىم» دەگەنى نەتكەن عاجاپ ءسوز ەدى. سول ساتتە ويىما بولاشاقتا جازىلار ولەڭنىڭ ءۇش شۋماعى ءتۇستى.
«قيعىلىق سالما, ورنىڭنان قانە تۇرا عوي,
كەتەمىز الدا, تاعى دا ءبىراز شىداي عوي.
«ەلىمدى ساعىندىم» دەيسىڭ ق ۇلىنىم,
ساعىنۋ كەرەك, ساعىنباۋ ونى كۇنا عوي.
بارىمىزدە دە ساعىنىش بار-دى سارعايعان,
ساعىنۋ دەگەن قىپ-قىزىل جالىن قان مايدان.
كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىن جۋسان, ءشوبىن دە,
ساعىنۋ ءۇشىن كەلدىك قوي مۇندا شالعايدان.
سوزدەرىڭ سەنىڭ جانىمنىڭ جارقىن ءۇنى مە؟
بوتەن سويلەمدەر جولاماسا ەكەن تىلىڭە.
تۋعان ەلىڭدى ساعىنۋ كەرەك, ۇلىم-اۋ,
ساعىنباعاندار جەتەدى ونىڭ تۇبىنە».
الياسكادا جالعىز رەت قاتەلەسكەن ءجون
مەتروعا وتىرعاندا امەريكالىق ايەل جازۋشى كريستين حاننانىڭ « ۇلى جالعىزدىق» دەگەن رومانى سەرىگىم اينالدى. بۇل شىعارما سوعىستان قايتقان ساربازدىڭ ءوزىن وزگەرتۋ جولىنداعى كۇرەسىن سيپاتتايدى.
«الياسكادا جالعىز رەت قاتەلەسكەن ءجون, ەگەر ەكىنشى رەت قاتەلەسسەڭ – ول جەردە سۇيەگىڭ قالادى». روماننىڭ نەگىزگى ايتارى – وسى. اۆتور الياسكانى ايتۋ ارقىلى ءومىردى ايتىپ, ادامدارعا ءبىر رەتكى قاتەلىكتەن كەيىنگى كۇرەستىڭ قانشاما ماشاقاتتى بولارىن سالماقتاپ جەتكىزەدى.
سوسىن ول تاعى ءبۇي دەيدى: «قىز – باتپىراۋىققا ۇقسايدى, اناسى ءجىپتى مىقتاپ ۇستاماسا, ول باسى اۋعان جاققا ۇشىپ, ءتىپتى بۇلتتاردىڭ اراسىنا ءسىڭىپ جوق بولۋى مۇمكىن». نەتكەن سالماقتى ءسوز. ءبىزدىڭ وتباسى تاربيەسى دەپ جۇرگەنىمىز وسى ەمەس پە؟ اۆتور بۇل ءسوزدى كەيىپكەردىڭ لەني اتتى قىزىنا قاراتا ايتادى. ء«بىر رەتكى ءسۇيىس قىزدىڭ بۇكىل ءومىرىن وزگەرتەدى» دەگەنى دە جاي پايىم ەمەس.