وقۋشىلاردىڭ دۇرىس ءھام ساپالى تاماقتانۋى ولاردىڭ دەنساۋلىعى مەن بىلىمىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. بىراق وسى كۇنى مەكتەپ اسحانالارىنا قاتىستى ماسەلەلەر وقۋ جۇيەسىنىڭ بىتەۋ جاراسىنا اينالعانداي. استان ۋلانعان قانشاما بالا اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ جاتادى, ەندى بىردە تاعامداردىڭ ساپاسىنا كوڭىلى تولماي, كەيىستىك بىلدىرەتىندەر دە بوي كورسەتەدى. وسى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بىلمەككە استاناداعى №84 مەكتەپكە ارنايى بارىپ, اسحانا جۇمىسىمەن تانىسىپ قايتقان ەدىك.
بۇل ءبىلىم وشاعىندا 98 سىنىپ بار ەكەن. بىزگە قىزىق بولعانى – 2794 بالانىڭ اسحاناعا قالاي سىيىپ, قانداي رەتتىلىكپەن تاماقتاناتىنى. سوندىقتان مەكتەپتى كوپ ارالاماي, بىردەن اسحاناعا قاراي تارتتىق. ەكىنشى ساباقتىڭ اياقتالعان كەزى بولۋ كەرەك. قاز-قاتار تىزىلگەن باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ۋلاپ-شۋلاپ داستارقانعا جايعاستى. ولاردى انادايدا سىنىپ جەتەكشىلەرى قاداعالاپ تۇر. ءار ۇستەلدە قاي سىنىپتىڭ وتىراتىنى, سونداي-اق قانشا بالا تاماقتاناتىنى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. «بۇل وقۋشىلار مەن داياشىلاردىڭ شاتاسپاۋىنا جاقسى ەكەن» دەپ تۇيدىك ىشىمىزدەن.
سودان نە كەرەك, اسپاز اپايلارمەن امانداسىپ, جۇمىستارىمەن تانىسا باستادىق. مەكتەپتەگى اسحانانىڭ مەڭگەرۋشىسى جانار ۋاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, بىلتىردان باستاپ 1-4 سىنىپ وقۋشىلارى تەگىن تاماقتانىپ كەلەدى.
«جوعارى سىنىپتىڭ بالالارى قالاعان تاماعىن وزدەرى ساتىپ الىپ ىشەدى. ءبىزدىڭ مەكتەپتە 5-11 سىنىپ اراسىندا تەك 9 وقۋشى الەۋمەتتىك وسال توپقا جاتاتىنى سەبەپتى تەگىن تاماقتانادى. ارينە, ولاردىڭ قاسىنداعى دوستارىنان ىڭعايسىزداناتىنى راس. بىراق ءبىز سول بالالاردىڭ ءتۇرىن جاتتاپ الدىق. تولەم جاسا دەپ تىقىلداپ تۇرمايمىز, كەزەكتەگى كەلەسى بالانى شاقىرا بەرەمىز. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بيىل وتكەن جىلعا قاراعاندا تاماقتانۋ باعاسى كوتەرىلدى. سايكەسىنشە, اس ءمازىرى دە تولىعا ءتۇستى. وقۋشىلار 650 تەڭگەگە تويىپ تاماق ىشە الادى. اس ءمازىرى دە كۇن سايىن اۋىسىپ وتىرادى», دەپ اسحانا مەڭگەرۋشىسى تاعامدار ءمازىرىن قولىمىزعا ۇستاتتى.
قۇجاتتان كورگەنىمىز – ءار كۇننىڭ ءوز كەستەسى بار. ماسەلەن, دۇيسەنبى كۇنى بالالارعا سۇتكە پىسىرىلگەن تارى بوتقاسى, بۋتەربرود, الما, جەمىس شىرىنى بەرىلسە, سەيسەنبى كۇنى سۇتكە پىسىرىلگەن كۇرىش بوتقاسى, ءۆانيلدى توقاش, كەپتىرىلگەن جەمىستەن قايناتىلعان كامپوت, قارا بيداي نانى بەرىلەدى. ال تۇستەن كەيىنگى سىنىپتاردىڭ بارلىعىنا ەت قوسىلعان تاعامدار, سالاتتار مەن جەمىستەر, سۋسىننىڭ ءتۇر-ءتۇرى ۇسىنىلادى. ءمازىردىڭ ءمان-جايىنا قانىققان سوڭ, اسحانا مەڭگەرۋشىسىنەن سانيتارلىق تالاپتارىنىڭ قانشالىقتى ساقتالاتىنىن سۇرادىق.
ء«بىزدىڭ اسحاناداعى قىزمەتكەر سانى – 14. بۇل – اسپاز, ەدەن جۋشى, داياشى, ىدىس جۋشى, ءبارىن قوسقانداعى جالپى ەسەپ. مەكتەپتەگى مەدبيكە كۇن سايىن تاڭەرتەڭ وسى اتالعان مامانداردىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرىپ كەتەدى. سىرقاتتانىپ تۇرعانداردى جۇمىسقا قوسپايدى. ودان بولەك, براكەراجدىق كوميسسيا اسحانانىڭ ساپاسى مەن تازالىعىن اي سايىن قاداعالاپ وتىرادى. بۇل تەكسەرىستەن كىركۇيەكتە ءساتتى وتتىك. اسپازداردىڭ بارلىعى سەرتيفيكاتپەن شەكتەلمەگەن, ديپلومى بار ماماندار», دەپ جانار ۋاليەۆا ويىن تۇيىندەي بەرگەندە, باستاۋىش سىنىپ بالالارى دا تاماقتانىپ بولعان ەدى. ولاردىڭ پىكىرى بارىنەن ماڭىزدى. سوندىقتان اسحانادان شىعىپ, ءۇشىنشى ساباققا جىلدامداتىپ بارا جاتقان وقۋشىلاردىڭ ويىن بىلۋگە ءبىز دە اسىقتىق.
4 «ا» سىنىبىندا وقيتىن ءتورت قۇربىنىڭ پىكىرى ءبىر جەردەن شىقتى. ايسانا مەن ءشاربات الما شىرىنى كوبىرەك ۇنايدى دەسە, كاۋسار مەن ايتولقىن توقاشتىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەدى دەستى. «ال ۇنامايتىن تاعامدارىڭ قانداي؟» دەي بەرىپ ەدىك, باعانادان وسى سۇراقتى كۇتكەندەي, تورتەۋى دە حورمەن «بوتقا» دەپ جاۋاپ بەردى. بەسەۋىمىز قوسىلىپ كۇلدىك. دەگەنمەن «نەگىزگى تاعامدارى وسى ەمەس پە ەدى؟» دەپ قىنجىلعانىمىز راس. «بالالى ۇيدە ۇرلىق جاتپايدى» دەگەن وسى عوي. بۇل – تەگىن تاماقتاناتىن باستاۋىش سىنىپتاعى وقۋشىلاردىڭ پىكىرى.
ال جوعارى سىنىپتا وقيتىن, بىلايشا ايتقاندا تاماقتى وزدەرى ساتىپ الىپ ىشەتىن 11-سىنىپتىڭ ءبىلىم الۋشىسى نە دەيدى ەكەن؟ ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە دايىندىق قىزۋ بولدى ما, كىم ءبىلسىن, ولاردى اسحانادان وڭايشىلىقپەن كەزدەستىرە قويمادىق. سول سەبەپتى «جوعارى سىنىپ وقۋشىسىمەن جولىقتىرساڭىز» دەپ مەكتەپ باسشىلىعىنا ءوتىنىش جاسادىق. كوپ ۇزاماي كابينەتكە ءاليحان قۇتتىبەك ەسىمدى 11-سىنىپ وقۋشىسى كەلدى. ول ەكونوميست بولعىسى كەلەتىنىن, ەمتيحانعا دايىندالىپ جاتقانىن ايتتى. سودان سوڭ اڭگىمەنىڭ توتەسىنە كوشتىك. «قارجى سالاسىنا قىزىعاتىن ازامات تۇسكى اسقا قانشا قارجى جۇمسايدى ەكەن؟» دەدىك ءازىل-شىنىن ارالاستىرىپ. ول جىلى جىميىپ, شىنايى جاۋاپ بەردى.
«ەكىنشى ساباقتان سوڭ بالالار اسحاناعا قاراي اعىلادى. سول ۋاقىتتا ءبىز دە سامسا جەپ, شاي ءىشىپ, جۇرەك جالعاپ الامىز. ەگەر تاڭعى اس ىشپەسەك, وسى جاقتان تاماقتانامىز. جالپى سوماسى ءارى كەتسە 650-700 تەڭگەدەي شىعادى (باس اسپازدىڭ ايتقانى راس ەكەن). تاماق ءدامدى. بۇعان ءسوز جوق. بىراق بيىل باعاسى قىمباتتاعان سياقتى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ءبالىش 150 تەڭگە بولسا, بيىل 200 تەڭگە», دەدى ول.
ءۇزىلىس كەزىندە مۇعالىمدەردىڭ دە مەكتەپ اسحاناسىنان تاماقتاناتىنىن كوردىك. ء«ۇش ۇلىم دا وسىندا ءبىلىم الادى. مەكتەپ ەكىنشى ءۇيىمىز سەكىلدى. باعاسى جاعىنان قالتاعا سالماق تۇسىرمەيدى, قولجەتىمدى. بالىق پىسىرەتىن بەيسەنبى كۇندى اسىعا كۇتەمىز. ساباقتان تىس ۋاقىتتا وقۋشىلاردىڭ دا قوس قولىنا قوس الما ۇستاپ جۇرگەنىن ءجيى بايقايمىز. دەمەك ءدامدى دەگەن ءسوز. قىزمەتكەرلەر دە سىپايى, ەلگەزەك», دەدى دەنە شىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى نۇرجان قايىپحان.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى باتيما ايتباەۆانىڭ ايتۋىنشا, بيىل وسى تاماقتانۋعا قاتىستى ۇكىمەتتىڭ 320-قاۋلىسىنا وزگەرىس ەنگىزىلگەن.
«بىلتىرعى وقۋ جىلىنان باستاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 1-4 سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ بارلىعى تەگىن تاماقپەن قامتىلىپ كەلەدى. بيىل 1,7 ميلليون وقۋشى تەگىن تاماقتانادى. سونىڭ ىشىندە 1,4 ميلليونى باستاۋىش سىنىپتىڭ وقۋشىسى, ال 300 مىڭنان استامى – 5-11 سىنىپتاردا وقيتىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى ساناتىنداعى بالالار. بۇل ۇدەرىس ۇكىمەتتىڭ 64-قاۋلىسىنا ساي جۇزەگە اسىپ جاتىر. ايتا كەتەيىك, كۇنىنە ءبىر رەتتىك تەگىن تاماقتانۋدىڭ ورتاشا قۇنى 631 تەڭگەنى قۇرايدى. سونداي-اق, مەكتەپ تاماعىنىڭ ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن براكەراجدىق كوميسسيا بار. ونىڭ قۇرامىنا اتا-انالار, مەكتەپ اكىمشىلىگى, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى كىرەدى. بيىل وسى تاماقتانۋعا قاتىستى ۇكىمەتتىڭ 320-قاۋلىسىنا وزگەرىس ەنگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, بالالاردىڭ راتسيونىندا كوكونىس پەن جەمىستەردىڭ مولشەرى ارتىپ, سايكەسىنشە كارتوپ, قانت جانە تۇز مولشەرى ازايتىلدى. كۇندەلىكتى راتسيونعا ا, د, ە دارۋمەندەرىمەن بايىتىلعان ءسۇت ونىمدەرى ەنگىزىلدى. استىن سىزىپ اتاپ وتەرلىك ءبىر جايت, قۇرامىندا تۇز مولشەرى جوعارى, بوياعىشتارى بار تاعامدار, سونىڭ ىشىندە شۇجىقتار بالالاردىڭ راتسيونىنان تولىعىمەن الىنىپ تاستالدى. مۇنىڭ ورنىنا ەت ونىمدەرى كوبەيىپ, كەپتىرىلگەن جەمىستەردىڭ مولشەرى ارتتى», دەدى ب.ايتباەۆا.
قوش, ءبالىشتىڭ باعاسىن بىلدىك-اۋ. ەندىگى جەردە بالالاردىڭ سول ءبالىشتى قاي تىلدە ساۋدالاسىپ الىپ جۇرگەنى قىزىق. رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, اتالعان مەكتەپتە بارلىعى 2794 بالا ءبىلىم الادى. ولاردىڭ 1582-ءسى ورىس سىنىبىندا وقىسا, قازاق سىنىبىندا 1212 عانا وقۋشى بار. كۇن ۇزاعىنا اسحانادا جۇرسەك تە, قارنىمىزدى اشتىرعان جايت – وسى.