زامان دامىعان سايىن الەمدە ءبىلىم باسەكەلەستىگى دە ارتا ءتۇستى. مۇنداعى ماڭىزدىسى كىمنىڭ قايدا ءبىلىم العانى ەمەس, قالاي ءبىلىم العانى بولماق. سول سەبەپتى ءار مەملەكەت, اسىرەسە دامىعان ەلدەر ءبىلىم سالاسىنا باسا نازار اۋدارىپ, ەلىنىڭ ەرتەڭىنە ۋاقىت تالابىنا ساي وقىتۋعا باسىمدىق بەرەدى. وسى ورايدا, كەيبىر شەتەلدىڭ ءبىلىم سالاسىنىڭ ناقتى ءادىسى مەن تاجىريبەسى توڭىرەگىندە وي بولىسكەندى ءجون كوردىك.
جاپونيانىڭ ءبىلىم جۇيەسى وزگە ەلدەردىڭ وقىتۋ ادىسىنەن مۇلدە بولەك. ولار وقۋشىلاردى ومىرلىك داعدىلار مەن تارتىپكە ۇيرەتەدى. ەتيكا مەن مورالعا باسا نازار اۋدارۋى دا ەلدەن ەرەكشە. سونىڭ ناتيجەسىندە, جاپون بالالارى 6 جىل باستاۋىش مەكتەپتە, 3 جىل ورتا مەكتەپتە, سودان كەيىن ءبىلىم الۋشىنىڭ تاڭداۋى بويىنشا ءارتۇرلى ۋنيۆەرسيتەتتەردە 4 جىل ءبىلىم الادى. 2019 جىلعى دۇنيەجۇزىلىك ءبىلىم سالاسىنىڭ ساۋالداماسى بويىنشا 99,9% ساۋاتتىلىق دەڭگەيىمەن جاپونيانىڭ ءبىلىم ساپاسى الدىڭعى ورىندى يەلەندى. بۇل كەرەمەت كورسەتكىش ولاردىڭ ءبىلىم سالاسىنا دەگەن كوزقاراسى مەن قۇلشىنىسىنىڭ ناتيجەسى دەپ باعالاعان ءجون. ولاردا ماتەماتيكا, ءتىل, كودتاۋ جانە روبوتتەحنيكا پاندەرىنەن ءبىلىم 6 جاستان باستالىپ, 16 جاسقا دەيىن جالعاسادى, بۇل جاپونيادا مىندەتتى ءبىلىم الۋدىڭ جاس شەگى بولىپ ەسەپتەلەدى.
ءبىلىم سالاسىن ءجىتى قاداعالاپ وتىراتىن عالىمدار مەن ادىسكەرلەر «جاپوندىق وقىتۋ جۇيەسى تىم بىرتەكتى بولىپ بارادى, بۇل بالالارعا ءوز بەتىنشە ويلاۋعا كوپ مۇمكىندىك بەرە المايدى» , دەپ سىن ايتقانى دا راس. بىراق جاپوندىق ەرەكشەلىككە يە ءبىلىم ادىستەمەسى جالپى ساۋاتتىلىق دەڭگەيىندە جانە حالىقارالىق ستاندارتتالعان تەستىلەر مەن ساۋالنامالارداعى جوعارى رەيتينگتە توپ جارىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار جاپونياداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2019 جىلعى ساناق بويىنشا تەك 2,29% عانا. ال بۇل كورسەتكىش امەريكادا 3,79%, رەسەيدە 4,43% ناتيجەنى كورسەتتى. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى جاپونيانىڭ جان-جاقتى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ وقۋشىلارعا پايداسىن تيگىزگەنىن بىلدىرەدى.
ال فينليانديا ءبىلىم سالاسىندا الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن مەملەكەتتىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى. بۇل جەتىستىككە جەتۋلەرىنە ولاردىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالارى كوپ كومەگىن تيگىزگەنى انىق. سوڭعى ونجىلدىقتا اتالعان ەل ماتەماتيكا جانە جاراتىلىستانۋ سالاسىنداعى ساۋاتتىلىعىن ايتارلىقتاي جاقسارتتى. فيندەردىڭ ءبىلىم جۇيەسىن وزگەرتۋ ەل ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە شامامەن 40 جىل بۇرىن باستالعان ەدى.
فينليانديادا ستۋدەنتتەر, مەكتەپتەر نەمەسە وڭىرلەر اراسىندا ەشقانداي رەيتينگ, ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋ نەمەسە باسەكەلەستىك اتىمەن جوق. فينليانديا مەكتەپتەرى تولىقتاي مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى. ال ولاردى ءبىلىم سالاسىن جەتىك بىلەتىن ماماندار باسقارادى. ءاربىر مەكتەپتىڭ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ ماقساتتارى بىردەي. سونىڭ ناتيجەسىندە فين بالالارى اۋىلدا نەمەسە دامىعان قالالاردا وقىسا دا, جالپىعا بىردەي ساپالى ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىگى بار.
بىلايشا ايتقاندا, ءبىلىم سالاسىندا تەپ-تەڭدىك پەن ادىلدىك بار. بۇل تۋرالى فينليانديا مۇعالىمدەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى وللي لۋككاينەن: «تەڭدىك – فين ەلىنىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى كۇش. بۇعان بارلىق ساياسي پارتيا كەلىسەدى» دەگەن مالىمدەمە دە جاساعان.
فرانتسۋز ءبىلىم جۇيەسىنىڭ دە ءوز ەرەكشەلىگى بار ەكەنى انىق. بۇل ەلدە باستاۋىش جانە ورتا دەڭگەيدە جالپى ءبىلىم الۋ تەگىن, 3 جاستان 16 جاسقا دەيىن مەكتەپكە بارۋ ءار ازاماتتىڭ مىندەتى سانالادى. مەكتەپتەگى ساباق سانى 26 ساعاتپەن شەكتەلەدى. مەملەكەتتىك مەكتەپتەر تەگىن ءبىلىم بەرەدى, ال جەكەمەنشىك مەكتەپتەر كوپ ەمەس. مەملەكەتتىك مەكتەپتەردەگى سىنىپتاردا بالا سانى كوبىرەك. ال جەكە مەكتەپتەردە بۇل جاعداي كەرىسىنشە. ساناققا نەگىزدەلگەندە, وقۋشىلاردىڭ از بولىگى عانا(شامامەن 20%) جەكەمەنشىك مەكتەپتەرگە بارادى.
نورۆەگيادا باستاۋىش جانە جالپى ورتا ءبىلىم تەگىن ءارى مىندەتتى. بۇل ەلدىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى نەگىزگى ماقساتى – بارلىق بالا مەن جاس ومىرگە قاجەتتى داعدىلاردى مەڭگەرۋى, جالپى ءبىلىم, مادەنيەت جانە قۇندىلىقتار تۋرالى ساۋاتتى بولۋعا ءتيىس. ءبىر قىزىعى, باستاۋىش مەكتەپ دەڭگەيىندە ەشقانداي ءپاننىڭ ناتيجەسى رەتىندە باعا قويىلمايدى.
ورتا مەكتەپتە وقۋشىلارعا مىندەتتى پاندەر بويىنشا باعالار روجدەستۆولىق مەرەكەلەر الدىندا جانە وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا قويىلادى. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن وقۋشىلار پاندىك باعالارى جازىلعان سەرتيفيكات الادى. نورۆەگيادا ءبىلىم جوعارى كورسەتكىشكە يە. سەبەبى بۇل جاعداي قوعامداعى الەۋمەتتىك ۇتقىرلىق پەن ەكونوميكالىق تابىستىڭ نەگىزگى فاكتورى رەتىندە قاراستىرىلادى. نورۆەگيانىڭ ءبىلىم جۇيەسىندە تەڭدىك, قولجەتىمدىلىك جانە ساپا قاعيداتىنا باسا نازار اۋدارادى.