ۋاقىت كوشى ۇزاعان سايىن ۇلتتىق تاربيە مەن ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ جۇگى دە اۋىرلاي تۇسكەن. وسى ءبىر بيىك ۇدەدەن شىعۋدى ماقسات ەتكەن كەرەكۋلىك دارىندى بالالارعا ارنالعان اباي اتىنداعى گيمنازيانىڭ ەل اۋزىندا اتى ماقتاۋلى, بەرەتىن ءبىلىم-تاربيەسى قۇنارلى.
كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىندە ەل اۋزىندا «كازكراي» اتانعان شاعىن اۋداننىڭ بالالارى نەگىزىنەن اباي اتىنداعى №10 ورتا مەكتەپتە وقىدى. وقۋشىلار سانى قولدان ازايتىلۋى سالدارىنان ءبىلىم ۇياسى جابىلىپ تا قالا جازداعان. ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن سوڭ, جاعدايى وڭالىپ, ليتسەي-مەكتەپ مارتەبەسىنە يە بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا گۋمانيتارلىق باعىتتاعى گيمنازيا رەتىندە بالالارعا ءتالىمدى تاربيە, وزىق ءبىلىم بەرىپ كەلەدى. بۇل مەكتەپتە ەلىمىزدىڭ ادەبيەتى مەن عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالار ءبىلىم الدى. سونىڭ ءبىرى – جازۋشى, «ابايدىڭ جۇمباعى» كىتابىنا مەملەكەتتىك سىيلىق العان رامازان توقتاروۆ. قالامگەردىڭ ەسىمىن مەكتەپ ۇجىمى ءالى كۇنگە قۇرمەت تۇتادى. تاعى ءبىرى – نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىلعان ايگىلى قازاق عالىمى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى حابيبوللا وسپانوۆ. ول – حيميا-فيزيكا سالاسىندا الەمگە بەلگىلى ءتورت عىلىمي جاڭالىقتى اشقان. كەڭەس زامانىندا ويلاپ تاپقان 23 تەحنولوگياسى وندىرىسكە ەنگىزىلگەن. ونىڭ 10-ى «وتە قۇپيا» سانالىپتى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى دا عىلىمنان قول ۇزبەي, سوناۋ اقش-تان ءۇش بىردەي عىلىمي پاتەنتكە يە بولدى.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتالعان ءبىلىم وشاعىندا بولعان ۋاقىتتا الگىندەي تاريحي تۇلعالاردى اتاي تۇرىپ: «پاۆلودار قالاسىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان اباي اتىنداعى گيمنازيا – ۇلتتىڭ قايتا ورلەۋ ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى. قازاقستاندىق كوپتەگەن تانىمال عالىم وسى وڭىردە وسكەن جانە قازىرگى پەداگوگتەر اعا بۋىننىڭ ءىزىن جالعاپ كەلەدى», دەپ ويىن تۇيىندەگەن ەدى.
مۇعالىمدەر كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا تاريحى تەرەڭگە بويلاعان ءبىلىم ۇياسىنا باس سۇقتىق. گيمنازيا باسشىسى سالتانات شاباجانوۆا اۋەلى مەكتەپ جانىنداعى گۇلگە ورانعان «اكەلەر باعىنا» باستاپ اپاردى. باقتا شيە, الما, المۇرت, وزگە دە جەمىس اعاشتارى جايقالىپ, اينالاسىنا ءتۇرلى گۇل ەگىلگەن. بيىل وقۋشىلار مەكتەپ جانىندا ءوز قولىمەن كارتوپ ەگىپ, ودان كۇزدە بەرەكەلى ءونىم الىپتى. جيناعان تۇينەكتەرىن مەكتەپ اسحاناسىن ۇستاپ وتىرعان كاسىپكەرگە تاپسىرىپ, ول ءوز كەزەگىندە ءبىراز ۋاقىت اسحاناداعى ءبالىشتى وقۋشىلارعا ارزان باعادا ۇسىنعان. «وسىلايشا, بالالارىمىز ەڭبەكتىڭ نانى – ءتاتتى بولاتىنىن ءوز مىسالدارىندا بايقاپ كوردى», دەپ ك ۇلىمدەدى ديرەكتور. بۇعان قوسا مەكتەپ جانىنداعى نەگىزگى باقتا ءتۇرلى وسىمدىك, كوكونىس, جەمىس اعاشى وسىرىلەدى. مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلار ونى بيولوگيا ساباعىندا كەڭىنەن پايدالانادى.
وقۋ ورداسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردىڭ باسىم بولىگى – وسى مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرى. گيمنازيا تۇلەگى, تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى نۇرسۇلتان شاكىردىڭ ايتۋىنشا, ول تاريحىمىزدى بالالارعا تۇسىندىرۋدە قازاقتىڭ اڭىز اڭگىمەلەرىنە كوپ كوڭىل بولەدى. «ساباقتىڭ تاربيەلىك جاعىنا باسا نازار اۋدارامىن. نەگىزى تاريح ادەبيەتپەن بايلانىسىپ جاتقان ءپان عوي. قازاق اعارتۋشىلارى, ساياسي تۇلعالارى تۋرالى اقپارات, بەينەجازبالار عالامتوردا جەتەرلىك. سولاردىڭ اراسىنان سۇرىپتاپ, وقۋشىلارعا روليكتەر ۇسىنامىن. ادەتتە بالالار 30–40 سەكۋندتىق روليكتەردى كورگەندى ۇناتاتىنى ءمالىم. وتكەندە ءبىر ساباقتا ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ومىرىنە قاتىستى بەينەجازبانى 17 مينۋت كىرپىك قاقپاي تاماشالادى. تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ءومىرى مەن ەڭبەكتەرى ۇرپاقتى ايرىقشا قىزىقتىرادى. بالالاردىڭ بۇل تالپىنىسىن شىڭداي تۇسۋگە, ىنتالاندىرۋعا تىرىسامىن. ءار ساباق قىزىقتى ءارى مازمۇندى وتسە, وقۋشى دا شارشامايدى», دەپ ءوز تاجىريبەسىن ءبولىستى ونجىلدىق ءوتىلى بار پەداگوگ.
ال قازاق ءتىلى مەن قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ ۇستازى نازەركە سەمەي ۇلكەن ىزدەنىس ۇستىندە جۇرگەن ماماننىڭ ءبىرى ەكەنىن بايقادىق. بيىل وبلىستاعى سىنىپ جەتەكشىلەرى سايىسىنا قاتىسىپ, رەسپۋبليكالىق بايقاۋعا جولداما الىپتى. ن.سەمەيدىڭ ويىنشا, بۇگىنگى ۇرپاق وتە زەيىندى. الايدا مەكتەپتە انا تىلىندە ءبىلىم الىپ, ال ۇيىندە اتا-اناسىمەن ورىسشا ءتىل قاتىسۋعا بەيىم كەيبىر بالالاردىڭ پسيحولوگيالىق قىسىمدا جۇرەتىنىن مۇعالىمدەر ءجيى بايقايدى. وسىدان ءجاسوسپىرىم قاي جەردە قازاقشا, قاي جەردە ورىس تىلىندە سويلەسەمىن دەپ ويلانىپ وتىرادى. ۇيدەگى تاربيە بۇرىن ەگىلەتىندىكتەن, ونداي بالالاردىڭ ويى دا ورىس تىلىندە جەتىلەدى. «اتا-اناسىنىڭ بالامىز قازاقشا وقىپ, انا تىلىندە تاربيە السىن دەگەن وي-ماقساتى قۇپتارلىق. وكىنىشكە قاراي, بالاعا تۇسەتىن قىسىمدى, اۋىرتپالىقتى ەرەسەكتەر سەزبەيمىز. ءار ءتىلدىڭ دىبىستىق كودى بار. ول كودتى الما-كەزەك اۋىستىرۋ ادامنىڭ ميىنا ۇلكەن سالماق تۇسىرەدى. قوستىلدىلىك ۇرپاق تاربيەسىندە وسىنداي ماسەلە تۋىنداتىپ وتىر. سىنىپ جەتەكشىسى رەتىندە بالالارمەن وسى تۇرعىدا كوپ جۇمىس ىستەۋگە تىرىسامىن. مۇعالىمدەردىڭ كيگەن كيىمدەرى, تاققان اشەكەيلەرى, ءجۇرىس-تۇرىس مانەرى بالالارعا اسەر ەتەدى. ارىپتەستەرىمىز كۇندەلىكتى ساباقتا ۇلتتىق ناقىشتاعى قامزول كيىپ جۇرۋگە ادەتتەنگەن. وقۋشىلار دا وسىعان بوي ۇيرەتىپ, قازىر ءار سىنىپ ۇلتتىق ويۋلارمەن ورنەكتەلگەن كيىمدەردى كيەدى. وسىعان ءار ۇستاز ورنىمەن ماڭىز بەرە بىلۋگە ءتيىس», دەپ ويىن تارقاتتى جاس مامان.
اباي اتىنداعى گيمنازيادا 2007 جىلدان بەرى ەڭبەك ەتەتىن پەداگوگ ارداق اسانوۆا اكادەميك ابىكەن بەكتۇروۆ نەگىزىن سالىپ كەتكەن ۇلتتىق حيميا سالاسىنىڭ بۇگىندە تالاي ۇل-قىزدىڭ ومىرىنە سوقپاق بولعانىن اڭگىمەلەدى. 11-سىنىپ تۇلەكتەرى مەديتسينالىق باعىتتاعى ماماندىقتاردى ءجيى تاڭدايدى. جىل سايىن تۇلەكتەردىڭ كەمى 10–15-ءى وسى بەيىندىك پاندەر بويىنشا ۇبت تاپسىرادى ەكەن.
«تاريحى باي ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ اۋماعىندا 60-تان استام حيميالىق ەلەمەنت كەزدەسەدى. وقۋشىلارىمىزدى «وسى ءبىر تابيعي بايلىقتى يگەرۋگە الدىمەن سەندەر ءبىلىمدى بولۋلارىڭ كەرەك. ويتپەگەن جاعدايدا قازاق جەرىنىڭ جەراستى قازىناسى شەتەلدىك ينۆەستورلار تاراپىنان تالان-تاراجعا ۇشىراي بەرمەكشى», دەپ قامشىلايمىز. بۇرىن بالالاردى جەرگىلىكتى حيميالىق, وندىرىستىك كاسىپورىندارعا اپارىپ, ونداعى ۇدەرىستەردى كوزدەرىمەن كورۋگە مۇمكىندىك تۋدىراتىنبىز. قازىر بارلىعى جەكە كومپانيالاردىڭ قولىندا بولعاندىقتان, ونداي جاعدايعا قولىمىز جەتپەي وتىر. جالپى, ورتا ءبىلىم جوعارى وقۋ ورنىنداعى بىلىممەن تۇسپا-تۇس كەلۋى كەرەك. مەكتەبىمىزدە حيميالىق اشىق زەرتحانا بار. بالالار قالاعانىنشا زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزەدى. ال ءوزىم 11-سىنىپ جەتەكشىسى رەتىندە بالالاردىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزگە ساي قايىرىمدى بولۋىنا كوڭىل بولەمىن. ولاردىڭ بالالىق ەموتسياسىن تاسقىنداتاتىن ىستەرگە باۋليمىن», دەيدى ۇستاز.
«ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستانىمى جاقسى» دەگەن ءتامسىلدىڭ اباي اتىنداعى گيمنازيادا ءجونىن تاۋىپ وتىرعانىن اڭعاردىق. ماسەلەن, 2019 جىلى بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى گۇلميرا بايبەكوۆا جەتەكشىلىك ەتكەن 11-سىنىپ تۇلەكتەرىنىڭ 23-ءى بيولوگيا ءپانىن تاڭداپتى. بالالاردىڭ مەديتسيناعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, ءار ساباعىنا ماڭىز بەرەتىن گۇلميرا زياداقىزىنىڭ ەڭبەگىنە ارىپتەستەرى قۇرمەتپەن قارايدى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, وقۋشى 45 مينۋتتىق ساباقتا تۇسىندىرىلگەن تاقىرىپتى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن كوكەيىنە توقىسا, ۇستازعا ودان ارتىق جەتىستىك جوق.
«مەكتەپتەگى تاربيەگە الدەبىر ولشەممەن قاراۋدىڭ قيسىنى جوق. سەبەبى ءار بالانىڭ تاربيەسى, مىنەز-قۇلقى, قۇندىلىعى ءارتۇرلى. ولاردىڭ ءار ايتقان پىكىرىمەن, ويىمەن ساناسىپ, ءوزىمىز بايقاعان قاسيەتتەرىن ۇشتاي تۇسۋگە ۇمتىلامىن. قازىرگى ۋاقىتتا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ومىرىمىزگە ارالاسا باستاعانى ءمالىم. ونىڭ جاقسى دا, جامان دا جاقتارى بار. بالالارعا وسىنداي زاماناۋي تاقىرىپتاردى تالقىلاتامىن. پىكىر تالاستىرا كەلە, ءار قۇبىلىس پەن ۇدەرىستىڭ ەكى تارابىن دا سالماقتايدى. ادامدى ويلاندىرمايتىن تەحنولوگيانىڭ بارلىعى دا ءبىزدىڭ وي-سانامىزعا تەجەۋ بولاتىنىن بۇگىنگى ۇرپاق ۇعىنسا دەيمىز. ال ۇرپاعىمىز ويلانۋدان قالسا, ودان اسقان قورقىنىش جوق», دەيدى تاجىريبەلى پەداگوگ.
اباي اتىنداعى گيمنازيا بۇگىندە گۋمانيتارلىق باعىتقا نەگىزدەلگەن. مەكتەپ عيماراتى 500 ورىنعا شاقتالعانىنا قاراماستان, بۇگىندە 588 وقۋشى ءبىلىم الىپ ءجۇر. عيماراتتىڭ تارلىعى ماسەلەسى جىل سايىن ايتىلىپ كەلەدى. ۇجىمداعى 58 پەداگوگتىڭ بارلىعى – ءوز سالاسىنىڭ ماماندارى.
مەكتەپ باسشىسى سالتانات قالياسقارقىزى قازىرگى اتا-انالار تاراپىنان گۋمانيتارلىق باعىتتان گورى تەحنيكالىق, ماتەماتيكالىق, جاراتىلىستانۋ باعىتىنا سۇرانىس مول ەكەنىنە نازارىمىزدى اۋداردى. وقۋ جىلى باستالعان ۋاقىتتا ديرەكتور بارلىق اتا-انانى جيناپ, ولاردىڭ تالاپ-تىلەگىنە, وي-پىكىرلەرىنە قۇلاق اساتىن كورىنەدى. بىلىمنەن بولەك, جىلدىق تاربيە جوسپارى دا سوعان وراي تۇزىلەدى.
«سىنىپ جەتەكشىلەرىنە كوپ اۋىرتپالىق تۇسەتىنىن بايقايمىن. ايتسە دە مەكتەپتىڭ ارقالاعان ميسسياسىنا ادالدىق ءار قيىندىقتان جول تابۋعا جەتەلەيدى. سىنىپ جەتەكشىلەرىنىڭ اراسىندا ارنايى رەيتينگ جۇرگىزەمىز. الدەبىر ماسەلە شىعا قالسا, ونى جاسىرىپ-جابۋ – بىزگە جات دۇنيە. ماسەلەنى دەر كەزىندە شەشۋگە تىرىسامىز. بۇل تاراپتا مەكتەپتەگى اكەلەر كەڭەسى, اجەلەر كلۋبى, تۇلەكتەرىمىز كوپ قولعابىس جاسايدى. بىلتىر رەسپۋبليكالىق ءبىلىم وليمپياداسىندا 2-ورىن العان وقۋشىمىز دارىن قابىكەنگە مەكتەپتىڭ تۇلەگى, قازىر امەريكالىق ايگىلى «Microsoft» كومپانياسىندا ەڭبەك ەتەتىن ماقسات الىباەۆ پەن ماقسۇت نارىكباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى الىشەر دابىلحان, سونداي-اق ۇستازدارىمىز بىرلەسىپ ماكبۋك سىيعا تارتتى. ۇلتتىق قۇندىلىق, ۇلتتىق بولمىس ماسەلەسىندە مەكتەپ ىشىندەگى تاربيەگە عانا ەمەس, وقۋشىلارعا اسەرىن تيگىزەتىن قوعامداعى جايتتارعا دا نازار اۋدارامىز», دەپ ويىن تۇيىندەدى گيمنازيا باسشىسى.
پاۆلودار