دارقان دالا توسىنە, تىلسىم سىرىنا بۇرىننان قانىق تاڭعاجايىپ تابيعات مەكەنىنە ساپارلاۋ كىم-كىمدى دە سان الۋان سەزىمگە بولەيدى. كوڭىل الابۇرتىپ, وي سان ساققا جۇگىرەدى. مۇنداي ولكەنىڭ بولەكشە ءبىتىم-جاراتىلىسىن, ەكىنىڭ ءبىرى اڭعارا بەرمەيتىن اسەمدىگىن سەزىنگىڭىز كەلسە تۋعان جەرگە پەرزەنتتىك كوزبەن قاراۋ كەرەك.
ارقانىڭ اجارى, تاريح پەن ونەردىڭ قۇنداعى اقتوعاي ءوڭىرى – سونداي ەرەكشە ىقىلاسقا لايىق جاراستىقتى مەكەن, جورالى جۇرت. سايىن دالانىڭ تورىنە بىتكەن بۇل ولكە قاي قىرىنان الىپ قاراساڭىز دا قازىنالى شەجىرەنىڭ قاسيەتتى پاراقتارىن اشقانداي اسەر قالدىرادى. اقتوعاي – ۇلى تۇلعالاردىڭ ءىزى قالعان كيەلى توپىراق, حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىن ساقتاعان قاسيەتتى مەكەن. الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان سىندى كەمەڭگەردىڭ كىندىك قانى تامعان جەر, قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن قورعاپ, شەكاراسىن بەكىتكەن ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ تۋعان ولكەسى. الاش ارىسى جاقىپ اقباەۆتىڭ جاستىق شاقتاعى ىزدەرى دە وسى مەكەندە سايراپ جاتىر. ودان بولەك, دالانىڭ ءۇنى مەن سىرىن دومبىرانىڭ پەرنەسىمەن سويلەتكەن, ءان مەن جىردىڭ بيىك شىڭىنا جەتكەن ءمادي ءباپي ۇلىنىڭ سازدى اۋەندەرى دە وسى دالانىڭ كەۋدەسىنەن شىققان. بۇل ءوڭىردىڭ تاۋ-تاسى, وزەن-كولى تاريحتىڭ تەرەڭىنەن سىر شەرتەدى. اقتوعاي – تاريح پەن تاعىلىم توعىسقان, قازاق رۋحىنىڭ بيىكتەگەن مەكەنى.
وسى ماقساتتا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «ەلتانۋ» تاريحي-تانىمدىق جوباسى اياسىندا وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ەكى كۇندىك زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسى ۇيىمداستىرىلدى. بۇل ساپاردىڭ ماقساتى – قاسيەتتى اقتوعايدىڭ باعا جەتپەس مادەني مۇرالارىمەن تانىسىپ, ولاردىڭ سىرىن ۇعىنۋ. وزگە ۇلت وكىلدەرىنە وسى ايماقتىڭ تاريحي قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋ, اقتوعاي ءوڭىرىنىڭ باي مادەنيەتىن كورسەتۋ.
ساپارىمىزدىڭ العاشقى نىسانى رەتىندە تاڭدالعان بەعازى-ءداندىباي پيراميداسى نەمەسە قاراجارتاس قورىمى – ۋاقىت قويناۋىنان سىر شەرتەتىن, قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە جاتاتىن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىش. قورىمنىڭ الىپ تاستارى كونەنىڭ كوزىندەي, بايتاق دالا توسىندە ماڭعاز قالىپتا ورنالاسقان. اكادەميك ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى, PhD ولجاس شوقاتاەۆ قاراجارتاس قورىمىنىڭ تاريحى مەن ءمان-ماعىناسى تۋرالى ناقتى اقپاراتتى ەگجەي-تەگجەي ءتۇسىندىرىپ بەردى. پيراميدا تەك ەلىمىز عانا ەمەس, بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى مادەنيەتتىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان ەسكەرتكىش رەتىندە باعالانادى. قورىمنان تابىلعان ارتەفاكتىلەر, ونىڭ ىشىندە قولادان جاسالعان تۇرمىستىق قۇرالدار ەرەكشە نازار اۋدارتادى.
ەكسپەديتسيامىزدىڭ كەلەسى ايالداماسى شەت اۋدانىنىڭ ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەيى بولدى. مۇندا قولا داۋىرىنەن باستاۋ الىپ, ءار كەزەڭنەن سىر شەرتەتىن تاريحي جادىگەرلەر ساقتالعان. جاقىندا عانا مۋزەي ىشىنەن ەرەكشە ديزاينمەن كوركەمدەلگەن, زاماناۋي تالاپتارعا ساي قۇرىلعان, ءبىلىم ۇدەرىسىن شىعارماشىلىقپەن تىعىز ۇشتاستىراتىن, بالالارعا ارنالعان coworking ورتالىعى اشىلىپتى. ەكسكۋرسيانى جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزگەن شەت اۋدانى ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى سالتانات دارتايقىزى مەن ەكسپەديتسيا قاتىسۋشىلارىنا قۇندى مالىمەتتەردى انىق-قانىق ءتۇسىندىرىپ, ءبىلىمىمىزدى ودان ءارى تولىقتىرعان بارقىت مۇراتقىزىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگى مەن ءونىمدى جۇمىسىنا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىردىك.
اتاقتى جيدەباي باتىر: «شاپپاي جۇيرىك بولعان شابانىم, سويلەمەي شەشەن بولعان شابانىم» دەپ باعالاعان شابانباي بي كەسەنەسىنە ارنايى بارىپ, اتا-بابالار رۋحىنا قۇران باعىشتادىق. ايتا كەتۋ كەرەك, كەسەنەنىڭ ساۋلەتتىك ءسان-سالتاناتى دا, ماڭىزى دا وتە جوعارى. ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش مەملەكەت باقىلاۋىنا الىنىپ, جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلگەن. شامامەن 1753-1838 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن شابانباي بي حالقىمىزدىڭ اسا باي مۇراسىن بويىنا مولىنان جيعان زەرەك, زەردەلى, كوكىرەگى قازىنا, اقىلعا باي, ويى تەرەڭ, تالعامى كەڭ, توپشىلاۋى جۇيرىك, العىر دا ءادىل بي بولعان.
كەزەكتى تاريحي نىسان ءاليحان بوكەيحاننىڭ اتا-بابالارى جەرلەنگەن قاسيەتتى مەكەن – تالدىبەيىت زيراتىن قالىڭ بۇقارا ءتاۋ ەتىپ جۇرەتىن ورىن. بۇل بەيىت ۇلت تاريحىندا تەرەڭ مانگە يە, سەبەبى ول الاش قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلىنىڭ ءتۇپ-تامىرى, اتا تەگى جونىندە سىر شەرتەدى. «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەپ, قازاق دالاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن كەلەشەگى جولىندا ايانباي قىزمەت ەتكەن ءا.بوكەيحان بابالارى وسىندا ماڭگى جاي تاپقان. سول ۋاقىتتا ارقا دالاسىنداعى جەرلەۋ ورىندارى شوشاق بەيىتتەر نەمەسە ءتورت قىرلى بولىپ سالىنسا, تالدىبەيىت سامان كىرپىشپەن سەگىز قىرلى ەتىپ قالانعان. زيرات قابىرعالارى مەزگىل سىنىنان وتكەنمەن, ونىڭ رۋحاني ماڭىزدىلىعى ودان ءارى ارتا تۇسكەندەي. بۇل زيرات – ءبىر اۋلەتتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاق ۇلتىنىڭ تاريحىن ايشىقتايتىن ورىن. سامان كىرپىشتەن قالانعان قابىرعالار سول ءبىر قاسىرەتتى ءداۋىردىڭ ءۇنىن جەتكىزگەندەي, ال ونىڭ ارحيتەكتۋرالىق ەرەكشەلىكتەرى وتكەن عاسىردىڭ ءتىرى شەجىرەسى ىسپەتتى.
اقتوعاي اۋدانىنىڭ ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەيىندە ءبىزدى ەرەكشە تاڭعالدىرعان دۇنيە – بالقاش كولىنىڭ قامىسىن مەكەن ەتكەن تۇران تۇقىمداس جولبارىستىڭ بەينەسى بولدى. كلاسسيك جازۋشى م.ماعاۋيننىڭ «شاقان شەرى» رومانىندا تۇران جولبارىسى جابايى تابيعاتتىڭ تىلسىمى, ەركىندىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. قۇندى ەكسپونات تاريحىمىزدىڭ سارقىتى رەتىندە وتكەنىمىز بەن كەلەشەگىمىز اراسىنداعى بايلانىستى كوز الدىمىزعا اكەلدى.
ەكىنشى كۇنى ەرتەمەن سارىارقا تاۋلارىنىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى سانالاتىن اقسوراڭ شىڭىنا بەت تۇزەدىك. ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى دۋمان بازاركە ۇلىنىڭ ۇتىمدى ازىلدەرى جول قىسقارتىپ, بويىمىزدى سەرگىتتى. اقسوراڭ تاۋىنا شىعامىن دەسەڭىز 1 565 مەتر بيىكتىكتى باعىندىرۋ كەرەك. تاۋ اڭعارىنداعى جۋسان ءيسى, ارشا ءيسى تىنىسىمىزدى اشا تۇسكەندەي. دەگەنمەن اقسوراڭعا كوتەرىلۋ فيزيكالىق, مورالدىق تۇرعىدا قيىنعا سوقتى. ەندى ارتقا شەگىنۋگە بولمايدى, نە دە بولسا تاۋەكەل دەپ, بار كۇشىمىزدى جيىپ, اياعىمىزدى بارىنشا نىقتاپ, كوپشىلىكپەن بىرگە شىڭعا قاراي ۇمتىلدىق. اراسىندا بەكتەيگە شالقالاپ جاتا كەتىپ, تۇڭعيىق كوك اسپانعا كوز تىگىپ, قيالعا بەرىلىپ, دەمالىپ الامىز. اينالا مۇلگىگەن تىنىشتىق, توڭىرەكتە قوڭىر سامال جەلدەن وزگە ءبىر دىبىس ەستىلمەيدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ەلدوس ەرعازى ۇلىنىڭ «اقسوراڭ بيىگىنە شىعۋ جاي عانا بيىككە كوتەرىلۋ ەمەس, العا قويعان ماقساتىڭا جەتۋ, ءوزىڭنىڭ كۇشىڭ مەن جىگەرىڭدى سىناۋ. سوندىقتان بۇل شىڭدى باعىندىرۋ – ومىردە بيىك بەلەستەرگە جەتۋگە ۇلكەن سەرپىلىس بەرەدى», دەپ ءار نارسەنى تۇسپالداپ ايتقان جۇرەكجاردى ءسوزى العا ۇمتىلدىردى, بويىمىزعا قۋات قۇيدى. شىڭ باسىنا شىعۋعا ءسال قالعاندا شارشاعانىمىزدى ۇمىتتىق. اسقار تاۋدىڭ ۇشار باسىنا شىققاندا كەۋدەمىزدى قۋانىش كەرنەدى. ۇلكەن تاستىڭ تاساسىنا تىزەرلەپ وتىرا قالىپ ويپاڭعا كوز تاستادىق. تومەندەگىنىڭ ءبارى الاقانداعىداي اپ-انىق كورىنەدى. شىڭنىڭ بيىكتىگى عانا ەمەس, العان اسەردىڭ تەرەڭدىگى ماڭگى ەسىمىزدە قالارى انىق. قاراساڭ كوز سۇرىنەتىن جاسىل بەلدەر, ءبىر-بىرىمەن بوي تالاستىرعان بيىك شىڭدار, كوكجيەككە دەيىن جايىلعان جازىق دالا ەرىكسىز جۇرەك تەبىرەنتەدى, كوڭىل تولقىتادى.
«ەلتانۋ» تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى اقتوعاي اۋدانىنىڭ مادەني, رۋحاني بايلىعىمەن تانىسىپ, قازاق تاريحىنىڭ تەرەڭدىگىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل ساپار ەل تاريحىنا دەگەن قۇرمەتىمىزدى ارتتىرا ءتۇستى. «ات اينالىپ قازىعىن تابادى». ءبىزدىڭ التىن قازىعىمىز, تۇعىرىمىز – تۋعان جەر مەن تۋعان ەل. سوندىقتان مۇنداي مازمۇنداعى ساپارلاردى ءجيى ۇيىمداستىرىپ تۇرعان ءجون.
ديانا ساياتقىزى,
ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى
قاراعاندى وبلىسى