ءبىز قازىرگى تاڭدا الەمدىك ارەناداعى ءتۇرلى وزگەرىستەرگە كۋا بولۋدامىز. اسىرەسە, جاھاندانۋ ۇدەرىسىندەگى ادامزاتتىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ەرەكشە. عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس, ەكونوميكالىق دامۋ, اقپاراتتىق جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ارتىقشىلىقتارى جانە تاعى باسقا دا يگىلىكتەر ادام بالاسىنا مول مۇمكىندىكتەر بەرۋدە. الايدا, مۇنىڭ بارلىعى ادامزاتتىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزىپ, كەلەشەككە دەگەن سەنىمدى نىعايتا تۇسەتىندەي كورىنەدى. شىن مانىندە سولاي ما؟ ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ويتكەنى, الەمدە كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەر اتقارىلىپ, دامۋ ۇدەرىستەرى ءجۇرىپ جاتقانىنا, سونداي-اق, ادامي قۇندىلىقتارعا باسا نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىنا قاراماستان, قاۋىپ-قاتەر دە بەلەڭ الۋدا. ناقتىلاي ايتقاندا, وركەنيەتكە قادام باسقان بۇگىنگى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە داۋ-داماي, جانجال, سوعىس وشاقتارى بارشىلىق. مەملەكەتارالىق, دىنارالىق دۇردارازدىقتار, ەكسترەميستىك, لاڭكەستىك توپتار تاراپىنان بولىپ جاتقان قىسىم, ادام قۇقىعىن تاپتاۋ سەكىلدى كەلەڭسىزدىكتەر تىيىلار ەمەس. بۇل ارادا الەمدەگى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ دە ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزعا, ءتىپتى, بۇكىل ادامزات وركەنيەتىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعانىن ايتپاي وتۋگە بولمايدى. ول ءوز كەزەگىندە ادامي, رۋحاني قۇندىلىقتارعا دا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى.
وسىناۋ سىن-قاتەرلەرگە لايىقتى جاۋاپ قايتارۋ ءۇشىن ادامزات تولەرانتتىلىققا, توزىمدىلىككە, ءوزارا كەلىسىمگە باسىمدىق بەرىپ, ادامگەرشىلىككە جۇگىنۋى ءتيىس. تولەرانتتىلىق قاي كەزەڭدە بولسىن ىزگىلىكتى ءىس رەتىندە سانالعان. ول – رۋحاني بىرلىككە اپارار جول. تولەرانتتىلىق, توزىمدىلىك ءتۇرلى ادامدار ءومىر سۇرەتىن ورتادا ءوزارا سىيلاستىق پەن قۇرمەتتىڭ ورتايماۋىنا ۇيىتقى بولادى. تولەرانتتىلىق بار جەردە ادامداردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعى ساقتالادى. نەگىزىنەن, ءار ادامنىڭ تاتۋلىقتى قالاۋى قوعامنىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءبىر تەتىگى.
جالپى, تولەرانتتىلىق ءۇردىس قالىپتاسپاي, وركەنيەتتى قوعام قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ورتاداعى ءتوزىمسىزدىك, شىدامسىزدىق ءتۇرلى داۋ-دامايعا, تارتىپسىزدىككە, ادام قۇقىعىنىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلەدى. كەيبىر قوعامداردا ورىن الىپ جاتقان ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكتەر, كۇماندى تاپتاۋرىن كوزقاراستار, دىنارالىق, ۇلتارالىق تۇيتكىلدەر وسى توزىمسىزدىكتىڭ سالدارلارى.
توزبەۋشىلىك ورىن العان جەردە وعان قارسى كۇش پايدا بولادى. بۇل ءوزارا جانجالدىڭ ۋشىعۋىنا اپارىپ سوعادى. جەكە ادام ءوز بويىنداعى توزىمسىزدىكپەن كۇرەسۋى ءۇشىن, الدىمەن قوعامداعى جاعىمسىز قۇبىلىستارعا, كەسىرلى توپتارعا قاتىستى ءوزىنىڭ بايسالدى ۇستانىمىن قالىپتاستىرا ءبىلۋى قاجەت. سونداي-اق, ءار ادام وزىنە «مەن ءوز ورتامدا توزىمدىلىك كورسەتىپ ءجۇرمىن بە؟», «ءوزىمنىڭ كوزقاراسىممەن كەلىسپەيتىندەردى ۇناتپاي ءجۇرمىن بە؟» دەگەندەي مازمۇندا ساۋال قويۋى كەرەك. وسى ارادا فرانتسۋز جازۋشىسى انتۋان دە سەنت-ەكزيۋپەريدىڭ: «…ەگەر سەن مەن سياقتى بولماساڭ, سول ءۇشىن سەنى كەمسىتپەيمىن, قايتا قۇرمەتتەيمىن», دەگەن ءسوزىن كەلتىرە كەتەيىك. بۇدان ءبىز وزگەنىڭ نانىم-سەنىمىن, ومىرلىك ۇستانىمىن سىيلاۋ, سونداي-اق, جاراتىلىستار بولمىسىنىڭ ارتەكتى كەلەتىنىنە ءتۇسىنىستىكپەن قاراۋ قاجەتتىگىن ۇعامىز. الەمنىڭ كەرەمەتتىلىگى – ونداعى تىرشىلىكتەردىڭ ارتەكتىلىگىندە ەكەنىن دە ۇمىتپاعانىمىز ءجون.
جەر بەتىندە وزىندىك ەرەكشە مادەنيەتى, سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى بار ءتۇرلى ۇلتتار تۇرادى. جەر ءجۇزىنىڭ ادامدارى تەرەڭنەن ۇڭىلسەڭ, ءبىر-بىرىمەن ءجىپسىز بايلانىستا. وسى ءوزارا قارىم-قاتىناستى ودان ءارى نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن, بىرىنشىدەن, تولەرانتتىلىق كەرەك. ادامدار ءبىر-ءبىرىنىڭ ناسىلىنە, ۇلتىنا, جىنىسىنا, جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماي, ءوزارا سىيلاسۋعا ۇمتىلۋى ادامزاتتىڭ ۇلكەن جەتىستىگى دەپ باعالانۋى ءتيىس. تولەرانتتىلىققا, توزىمدىلىككە, ىنتىماقتاستىققا, ءوزارا كەلىسىمگە ۇمتىلۋ – جەر ءجۇزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ادامداردىڭ بوستاندىعى مەن قۇقىعىن سىيلاۋعا, باقىتتى ومىرگە قادام باسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇگىندە قازاقستان كوپتەگەن ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ ورتاق ءۇيى, قاسيەتتى وتانى بولىپ وتىر. ءدىنى, ءمادەنيەتى, ءتىلى, سال-ءداستۇرى ءارتۇرلى ۇلتتاردىڭ ەلىمىزدە تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانى ابىرويىمىزدى ارتتىرا تۇسۋدە. بۇل ماسەلەدە قازاقستاندى الەم ۇلگى تۇتادى.
ۇلى دالامىزدا بۇرىننان قالىپتاسقان تولەرانتتىلىق, ءتوزىمدىلىك ۇردىستەرى بۇگىنگى قازاقستان قوعامىنداعى ازاماتتىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ, ۇلتارالىق, دىنارالىق تەڭدىكتىڭ باستاۋىندا تۇر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» باعدارلاماسىندا: «ازاماتتىق تاتۋلىق پەن ۇلتارالىق كەلىسىم – ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز. كوپۇلتتى ەلىمىزدەگى تاتۋلىق پەن كەلىسىم, مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ ۇندەسۋى الەمدىك ەتالون رەتىندە تانىلعان», دەپ اتاپ كورسەتكەنىن بارشامىز ءبىلەمىز.
تولەرانتتىلىق پەن ءدىن ەركىندىگى ەلىمىزدەگى دىنارالىق كەلىسىمنىڭ ورناۋىن قامتاماسىز ەتۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ قاي سالادا بولسىن دامۋىنا تىكەلەي اسەرىن تيگىزۋدە. مۇنى قازاقستاندىقتار جاقسى تۇسىنەدى.
وسى ورايدا ابايدىڭ 34-ءشى قارا سوزىنەن ءۇزىندى كەلتىرسەك ارتىقتىق ەتپەس. اباي: «ادام بالاسىنا ادام بالاسىنىڭ ءبارى – دوس. نە ءۇشىن دەسەڭ, دۇنيەدە ءجۇرگەندە تۋىسىڭ, ءوسۋىڭ, تويۋىڭ, اشىعۋىڭ, قايعىڭ, قازاڭ, دەنە ءبىتىمىڭ, شىققان جەرىڭ, بارماق جەرىڭ – ءبارى بىردەي, احيرەتكە قاراي ءولۋىڭ, كورگە كىرۋىڭ, ءشىرۋىڭ, كوردەن ماحشاردا سۇرالۋىڭ – ءبارى بىردەي, ەكى دۇنيەنىڭ قايعىسىنا, پالەسىنە قاۋپىڭ, ەكى دۇنيەنىڭ جاقسىلىعىنا راحاتىڭ – ءبارى بىردەي ەكەن. بەس كۇندىك ءومىرىڭ بار ما, جوق پا؟.. بىرىڭە ءبىرىڭ قوناق ەكەنسىڭ, ءوزىڭ دۇنيەگە دە قوناق ەكەنسىڭ, بىرەۋدىڭ بىلگەندىگىنە بىلمەستىگىن تالاستىرىپ, بىرەۋدىڭ باعىنا, مالىنا كۇندەستىك قىلىپ, يا كورسەقىزارلىق قىلىپ, كوز الارتىسپاق لايىق پا؟ تىلەۋدى قۇدايدان تىلەمەي, پەندەدەن تىلەپ, ءوز بەتىمەن ەڭبەگىمدى جاندىر دەمەي, پالەنشەنىكىن اپەر دەمەك – ول قۇدايعا ايتارلىق ءسوز بە؟ قۇداي بىرەۋ ءۇشىن بىرەۋگە ءجابىر قىلۋىنا نە لايىعى بار؟ ەكى اۋىز ءسوزدىڭ باسىن قوسارلىق نە اقىلى جوق, نە عىلىمى جوق بولا تۇرا, وزىمدىكىن ءجون قىلامىن دەپ, قۇر «وي, ءتاڭىر-اي!» دەپ تالاسا بەرگەننىڭ نەسى ءسوز؟ ونىڭ نەسى ادام؟» دەيدى.
ۇلى ابايدىڭ بۇل سوزدەرىنەن ۇلگى الۋعا ءتيىستىمىز. ونى ۇرپاق تاربيەسىندە, ءوز ومىرىمىزدە ۇنەمى ايتىپ جۇرسەك, قانەكي.
ادامزاتقا قاۋىپ توندىرەتىن قانداي دا ءبىر ىقتيمال جاعدايلارعا قارسى امال ەتۋ ەشقاشان ارتىقتىق ەتپەيدى. بۇل باعىتتا ءاربىر ءىستى ءوزارا كەلىسىممەن, بىرلىكپەن شەشكەن ءجون. قازىرگى تاڭدا ۋاقىت ءبىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ الدىنا تولەرانتتىلىقتىڭ, توزىمدىلىكتىڭ ءمان-ماڭىزىن ءتۇسىنۋدىڭ قاجەتتىگىن العا تارتۋدا. ونسىز الەم قاۋىپ-قاتەردەن ارىلمايدى.
سالتانات ماديەۆا,
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعى» رمم يسلامدى زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى.