ەرلان نىسانباەۆ: تۇران جولبارىسى قايتا ورالدى دەۋگە بولادى

– ەرلان نۇرالى ۇلى, وتكەن اپتادا «تۇرانعا جولبارىس ورال­دى» دەپ سۇيىنشىلەدىك. وسى ءىستىڭ ءمان-جايى تۋرالى كەڭى­رەك تارقاتساڭىز. نەلىكتەن ني­دەرلاند ەلىنەن اكەلىندى؟ ەندى بۇلاردى وڭىرگە بەيىمدەۋ قالاي جۇرگىزىلەدى؟

– ەلىمىزدە بىرنەشە جىلدان بەرى جولبارىستاردى جەر­سىن­دىرۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىپ جاتقانىن بىلەسىز. دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورىمەن (WWF) تىعىز ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقا­سىن­دا ەكى امۋر جولبارىسى «ىلە-بالقاش» مەملەكەتتىك تابيعي رە­زەر­ۆاتىنا نيدەرلاندتاعى «سۆيا­توگو لۆا» جابايى جانۋارلاردى ساقتاۋ ورتالىعىنان (Stichting Leeuw) جەتكىزىلدى. بۇل وقيعا – ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ جانە جوعالعان بيوالۋاندىقتى قاي­تا تۇلەتۋ باعىتىنداعى ماڭىز­دى قادام. باعدارلامانى ەكو­لو­گيا جانە تابيعي رەسۋرستار مي­نيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋا­شى­­لىعى جانە جانۋارلار الەمى كوميتەتى دۇنيەجۇزىلىك جا­بايى تابيعات قورى (WWF) جانە بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باع­دار­لاماسى (بۇۇ دب) قول­داۋى­مەن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بىزگە جەت­­كىزىلگەن بوگدانا مەن كۋما اتتى امۋر جولبارىستارى «ىلە-بال­­قاش» رەزەرۆاتىنداعى WWF-تىڭ ارنايى قۇرىلعان قور­شاۋلى ورتا­لىعىندا باعىلىپ, كەيىن ولار­­دىڭ شونجىگىن تابيعاتقا جى­بەرۋ جوسپارلانعان. بۇل قادام جول­­­بارىستى تاريحي مەكەنىندە ءوسى­­رىپ, كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بە­رە­دى.

بيىل جازدا ەلىمىز بەن نيدەر­لاند اراسىندا وسىعان قا­تىس­تى كەلىسىم جاسالدى. ۋاعدالاس­تىق بويىنشا اتالعان ەل بىزگە 2 جولبارىستى تەگىن بەرىپ, جەت­كىزۋگە كەلىسكەن. ولاردىڭ تۇقىمى كەيىن تابي­عاتقا ەركىن جىبەرىلۋگە ءتيىس. ءدال وسى مامىلەنىڭ العاشقى كەزەڭى ءساتتى جۇزەگە اسىپ وتىر.

– سىناق الاڭى رەتىندە ىلە-بال­قاش ءوڭىرىن تاڭداۋدىڭ سەبەبى نەدە؟ بۇل ماڭدا جولبا­رىس مەكەندەۋىنە قولايلى جاعداي قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قانداي ءىس-شارالار اتقارىلدى؟

– جولبارىستى قايتا كوبەيتۋ جو­باسى جەڭىل-جەلپى ءىس ەمەس. بۇل – بىرنەشە كەزەڭدە ۇزاق جىل بويى جۇزەگە اساتىن باعدارلاما. سوندىقتان بارلىق ماسەلە جان-جاقتى سارالانىپ, زەرتتەلىپ قولعا الىنۋعا ءتيىس. بۇل ءوڭىر كەزدەيسوق تاڭدالعان جوق. 2011 جىلى قا­زاق­ستان, رەسەي, شۆەيتساريا ەل­دەرىنىڭ بىرلەسكەن ەكسپەديتسيا­سى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ورتالىق ازيادا تۇران جولبا­رىسىن قالپىنا كەلتىرۋگە ەڭ قو­لايلى ورىن رەتىندە بالقاش كولى­نىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋى, ىلە وزەنى ساعاسىنىڭ ماڭى مەن ونىڭ شىعىس جاعى تاڭدالدى. ويتكەنى بۇل ءوڭىر – بۇرىن جولبارىس مەكەندەگەن, ونىڭ ءوسىپ-ونۋىنە قولايلى ايماق. ىلەنىڭ توڭىرەگىندەگى ورماندى القاپتاردى, وزەننىڭ بالقاشقا قۇياتىن تۇسىن تۇران جولبارىسى مەكەندەگەن. سوڭعى جولبارىس بۇل ماڭدا 1948 جىلى بايقالعان.

ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا جالعىز ساقتالعان سۋلى-بات­پاقتى القاپ ىلە وزەنىنىڭ اتى­رابى بولعاندىقتان, ەلىمىز بەن حا­لىقارالىق عالىمداردىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بىرەگەي باعدارلاما ازىرلەندى. 415 مىڭ گەكتاردى الىپ جاتقان اۋماقتا 2018 جىلى ىلە-بالقاش رەزەرۆاتى قۇرىلدى. رەزەرۆات اۋماعىندا جولبارىستى جەر­سىندىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ءىس-شارا اتقارىلىپ جاتىر. اتاپ وتسەك, جولبارىستىڭ ازىق­تىق بازاسى رەتىندە تۇياقتى جانۋارلاردى (توعاي بۇعىسى, قۇلان) جەرسىندىرۋ جانە جەرگىلىكتى مەكەندەيتىن اڭداردىڭ سانىن كوبەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.

– سىرت ەلدەن جەتكىزىلگەن اڭدى جەرسىندىرۋ كەزىندە ونىڭ ازى­عىنىڭ سايلى بولۋى ما­­ڭىزدى. وسى ماسەلە قالاي رەتتەلمەك؟ جول­بارىستار قورەگىن اۋلاپ جەي مە, جوق قولدان جەم جەي­تىن, ۇيرەتىلگەن اڭ با؟

– جولبارىستاردى ازىرشە رەزەرۆاتتاعى شاعىن قور­شاۋعا ورنالاستىردىق. سول جەردە جاڭا تابيعي ورتاعا بەيىم­دەلگەنشە ۇستايمىز. كەيى­نىرەك, بىرنەشە اپتادان سوڭ كەڭىرەك قورشاۋعا جىبەرەمىز. بۇل – قاماۋدا ۇستالعان اڭ. سوندىقتان بەكىتىلگەن راتسيونمەن, ءۇي جانۋارلارىنىڭ ەتىمەن قورەكتەندىرىلەدى.

– دەرەكتەردە تۇران جولبا­رى­­سىنىڭ ادامعا شابۋىل­دا­عانى, جويىلۋىنا سەبەپتىڭ ءبىرى دە وسى ەكەنى ايتىلادى. وسى ورايدا تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى قالاي قاداعالانادى؟

– ارينە, جولبارىستىڭ جىرت­قىش اڭ ەكەنى بەلگىلى. سول سەبەپتى اڭشىلار قاراۋىلىنا ءجيى ىلىنگەنى دە راس. دەگەنمەن جويى­­لۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى – ماقتا القاپتارىن كەڭەيتەمىز دەگەن جەلەۋمەن قۇنارلى جەرلەردىڭ جىرتىلۋى. ادامزاتتىڭ بۇل ارەكەتى جولبارىس ازىق ەتكەن جابايى اڭ تۇرلەرىنىڭ بۇل جەرلەردەن جوعالىپ كەتۋىنە اكەلدى.

ال قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە كەل­سەك, باستاپقىدا جولبارىس­تار قورشاۋ ىشىندە وقشاۋ ۇستالا­دى. ال كەيىنىرەك تابيعي ورتاعا جىبەرەر كەزدە سپۋتنيكتىك قارعى­باۋ­لار ورناتىلادى. ارنايى قۇ­رىل­عان مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار توبى ولاردى باقىلاۋدا ۇس­تاپ وتىرادى. رەزەرۆات اۋماعى باستاپقى دەڭگەي, ورتاشا دەڭگەي, قاۋىپتى دەڭگەي دەيتىن 3 اۋماققا بولىنەدى. وسىنىڭ نەگىزىندە GPS قارعىباۋى ارقىلى جولبارىستىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋى ارنايى مونيتور ارقىلى باقىلاۋدا ۇستالادى.

– بۇل باعدارلاما جەرگىلىكتى ەكو­جۇيەنىڭ قالپىنا كەلۋىنە, رەزەرۆاتقا جاقىن ەلدى مەكەن­دەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتەدى دەلىنەدى. وسىعان كەڭىرەك توقتالساڭىز.

– باعدارلامانىڭ ءبىر باعىتىن­دا سول توڭىرەكتەگى اۋىل جۇرتشى­لىعىن اقپاراتتاندىرۋ جانە ەكو­نوميكالىق دامىتۋ جۇمىسى دا بار. سونىڭ ىشىندە جەرگiلiك­تi تۇر­­عىندارعا قولداۋ كورسەتۋ, سون­­داي-اق قورشاعان ورتاعا زيان كەلتiر­مەيتiن وزگە دە تابىس­ كوز­دەرiن دامىتۋعا مۇمكiندiك ۇسىنۋ دا قام­تىلعان. وسى­لايشا, WWF قول­­­داۋى­­مەن سوڭعى بىر­نەشە جىلدا­ كوپ­­تەگەن شا­عىن گرانت بە­رىل­دى. جەر­گىلىك­تى قوعام­داس­­تىق­تار­دى دا­مىتۋ قو­رى قۇ­رىل­دى. تۇر­مىسى تو­مەن وت­با­سى­لاردىڭ باق­شا داقىلدارىن وسى­رۋىنە قولداۋ كور­سەتىلدى. سونداي-اق «ساياباقتار شەرۋى» حالىقارالىق ەكولوگيالىق اكتسياسى, تابيعاتتى قورعاۋ مە­رەكەلەرى, مەك­تەپ­تەردەگى ساباق­تار, كورنەكى ۇگىت-نا­سي­حات جانە ت.ب. سياقتى ءتۇرلى ەكو­لو­گيا­لىق اعار­تۋ ءىس-شارالارى وتكىزىلەدى.

– تۇران جولبارىسى, اتى ايتىپ تۇرعانداي, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اۋماعىن ەن جايلادى. ەلىمىز وسى وڭىردە ءبىرىنشى بولىپ وسى اڭ ءتۇرىن قالپىنا كەلتىرمەك. بۇل جوباعا كورشى ەلدەردەن قىزىعۋشىلىق بار ما؟

– ازىرشە كورشىلەرىمىز تاراپىنان جوبانى وزدەرىنە قاراستى اۋماقتاردا ىسكە اسىرۋعا قاتىستى تاجىريبە الماسۋ نەمەسە باسقادا باعىتتاردا جۇمىس جۇرگىزۋ جو­نىن­دە ۇسىنىس بولعان جوق.

الا­يدا ەلىمىزدەگى جولبا­رىس­­تى جەرسىندىرۋ باع­دارلاماسىنا الەم­نىڭ ءتۇرلى ەلى وڭ باعاسىن بە­رە­تىنىنە سەنىم ارتا وتىرىپ, كەلەشەكتە ورتالىق ازيا ەلدەرى دە بۇل ىسكە اتسالىسۋعا ىنتالانادى دەپ ويلايمىز.

– بۇل جوبا ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا ۇلەس قوسا­دى دەسەدى. بۇعان قا­تىستى قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟

– جوعارىدا ­ايتىپ وتكەنىم­­­­­دەي, بۇل جو­لى اكە­­­­لىن­گەن جول­با­رىستار تەك قور­شاۋدا ۇس­تا­لا­­­­­دى.­ ويت­كە­نى ولار تا­بي­­عاتتا ەركىن ءومىر سۇرۋگە بەيىم­دەل­مەگەن. كۋما مەن بوگ­دانا تولدەگەننەن كەيىن قاروي كەنتىندەگى ىلە-بالقاش رەزەر­ۆا­تىنىڭ كەلۋ ورتا­لى­عىندا جاڭا قورشاۋلارعا كوشىرىلەدى. وسى باستاعان ءىسىمىز تابىستى بول­­­عان جاعدايدا جولبارىستاردىڭ وسىندا تۋعان شونجىكتەرى حالىق­ارالىق ستاندارتتار مەن حات­تا­­مالارعا ساي­كەس ارنايى دايىن­دىق­تان وتەدى. سودان كەيىن, ءبىر جارىم-ەكى جاسقا تولعاننان كەيىن, تابيعات اياسىنا شىعارۋعا دايىن بولادى.

جولبارىستىڭ پايدا بولۋى اۋداندا ەكولوگيالىق ءتۋريزمنىڭ دا­مۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ءوڭىر جۇرت­شىلىعىنا تۋريزمنەن قوسىمشا تابىس تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىردىڭ وزىندە باعدارلاما اياسىندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى ۇيىم­داستىرۋعا قاتىستى كۋرس­تار وتكىزىلىپ جاتىر. قوناقۇي­لەر اشۋعا گرانتتار ءبولىندى. گيد­تەردى وقىتۋ كۋرستارى ۇيىم­داس­تى­رىلادى. جاستارعا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋگە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. ويتكەنى باعدارلاما اياسىندا الەمنىڭ ءتۇرلى ەلىنەن تۋريستەر كەلەدى دەپ بولجاپ وتىرمىز.

– مينيسترلىكتىڭ مالىمە­تىنشە, الداعى ۋاقىتتا رەسەيدەن تاعى بىرنەشە امۋر جولبارىسى اكەلىنەدى ەكەن. سوندا قازاق جەرىنە جەرسىنەتىن بۇل اڭ ءتۇرىن بولاشاقتا «امۋر جولبارىسى» دەيمىز بە, جوق «تۇران جولبارىسى قايتا ورالدى» دەپ ايتۋعا قاقىمىز بار ما؟

– زەرتتەۋ ناتيجەسىندە تۇران جولبارىسىنىڭ امۋر جولبارىسىنان سونشالىقتى ايىرماشىلىعى جوق ەكەنى دالەلدەندى. 70-جىلدارى جويىلىپ كەتكەن كاسپي جول­بارىسىنىڭ گەنومى تال­دانعاندا, ونىڭ امۋر جولبارى­سىمەن پراكتيكالىق تۇر­عىدان ءبىر تۇقىمعا جاتاتى­نى انىقتالدى. بۇل ەلىمىزدە وسى اڭ ءتۇرىنىڭ پو­پۋليا­تسياسىن قالپىنا كەل­تىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال­داعى ۋاقىتتا رەسەيدەن تاعى 3-4 جولبارىس اكەلۋ جوسپارلانىپ وتىر.

2015 جىلدىڭ ماۋسىمىندا جاريالانعان زەرتتەۋ ناتيجەسىندە بارلىق كونتينەنتالدى جولبارىستار ءبىر تۇقىمعا, ياعني «Panthera tigris tigris»-كە جاتاتىنى انىقتالدى. وسى جولبارىس ءتۇرى 2021 جىلى قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلدى.

«امۋر» جانە «تۇران» اتاۋلارىن قازىرگى ۋاقىتتا عا­لىمدار مەن حالىقارالىق تابي­عاتتى قورعاۋ وداعى (حتقو) ەكو­لوگيالىق فورمالار نەمەسە گەوگرافيالىق پوپۋلياتسيالار رەتىندە قاراستىرادى. جەكەلەگەن اڭ ءتۇرى دەپ سانامايدى.

سوندىقتان ەلىمىزدە جەر­سىن­دىرىلگەن امۋر پوپۋلياتسيا­سىنىڭ جولبارىستارى جۇيەلى تۇردە وسى جەردە تۇقىم جايىپ, ءوسىپ-ونگەن جاعدايدا, اۋماق­­تىق بەلگى بويىنشا ولاردى تۇران پو­پۋ­­­لياتسياسىنىڭ جولبارىستارى دەپ اتاۋعا, «تۇران جولبارىسى تاريحي مەكەنىنە قاي­تا ورالدى» دەپ ايتۋعا بولادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

قامبار احمەت,

«Egemen Qazaqstan»