اقش مەكتەبى قالاي وقىتادى؟

ارادا ءتيىستى ساۋالنامانى تولتىرىپ جات­قاندا, مەكتەپ قىزمەتكەرى «وتباسىندا قانداي تىلدە سويلەيسىزدەر؟» دەپ سۇرادى. «قازاق تىلىندە» دەپ جارىسا جاۋاپ بەردىك. بەتىمىزگە قارادى دا: «جوق, سىزدەر ورىس تىلىندە سويلەسەسىزدەر عوي, بۇدان بۇرىن قازاقستاننان وسىندا كەلىپ, بالاسىن وقىتقانداردىڭ كوبى وتباسىندا ورىس تىلىندە سويلەسەدى», دەدى. ءبىز قوياردا-قويماي ساۋالناماعا «وتباسىندا قازاق تىلىندە سويلەسەمىز» دەپ جازدىردىق. ء«بىزدىڭ مەكتەپتى تاڭداعاندارىڭىز ءۇشىن راحمەت!», دەپ اعىنان اقتارىلعان جاۋاپتى قىزمەتكەر ءۇش بالامىز بار ەكەنىن كورىپ, قىزىمىزعا مەكتەپكە كەرەكتى وقۋ-قۇرالدارىن تەگىن بەرىپ, قولىنان جەتەلەپ الىپ كەتتى. بۇل جاعدايدان تۇيگەنىمىز – اقش مەكتەپتەرى ءار وقۋشىنىڭ انا تىلىنە, دىنىنە, وتباسىلىق داستۇرىنە قۇرمەتپەن قارايدى ەكەن. سودان كەيىن بىزگە اپتاسىنا 2-3 رەت مەكتەپتە بولاتىن ءىس-شارا مەن الداعى وقۋ جوسپارى سياقتى ماڭىزدى اقپارات ەلەكتروندى پوشتامىزعا قازاق تىلىندە كەلىپ تۇردى.

ءار كۇنى تاڭدا مەكتەپ اۆتوبۋسى قىزىمدى ۇيدەن الىپ كەتىپ, كەشكە وزدەرى اكەلىپ تاستايدى. بوتەن ەل, جات ورتانىڭ مەكتەبىنە قىزىمىز ۇيرەنە باس­تادى. ءبىر كۇنى كەشكى اس ۇستىندە «مۇعالىمىمىز سىنىپتا قاي جەرگە وتىرىپ ساباق تىڭداساڭ دا ءوز ەركىڭ, ءتىپتى جەرگە توسەلگەن كىلەمگە جاتىپ ساباق تىڭداۋعا دا بولادى», دەپ ايتتى, سولاي ىستەپ كورمەسەم دەپ جايدارى كۇلدى. بۇل قاراپايىم ۇسىنىستان ءبىز اقش مەكتەبىندەگى دەموكراتيا مەن جايلىلىقتى, ەشكىمدى ءبولىپ-جار­مايتىن ادىلدىكتى سەزىندىك. كوپ وتپەي مەكتەپتىڭ تاعى ءبىر قىزمەتكەرىنەن تەلەفون قوڭىراۋى كەلدى. ء«سىزدىڭ وتباسىڭىزدا ءۇش بالا بار ەكەن, سوندىقتان ءبىز سىزدەرگە كومەكتەسۋىمىز كەرەك. اقىلداسا كەلە ءار جۇما كۇنى سىز­دەر بەلگىلەنگەن ورىننان بالالارعا ارنالعان ورگا­نيكالىق تاعامداردى تەگىن الاسىزدار» دەمەسى بار ما؟ امەريكانىڭ قىمبات قوعامىنا ەندى ۇيرەنىپ كەلە جاتقان بىزگە بۇل ۇلكەن كومەك بولدى.

اقش-تا ءار سىنىپتاعى 20-دان استام وقۋشىعا ەكى مۇعالىم جەتەكشىلىك ەتەدى. قىزىمىز سىرتتان بارعان سوڭ, ولار بىردەن وعان اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋگە كومەكتەسىپ, ءار كۇنى جەكە ساباق بەرىپ, قاتارعا تەز قوسى­لۋىنا قولعابىس ەتتى. اسىرەسە كريپۋ حانىم ەسىمدى اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمى وعان وقيتىن كىتاپتار بەرىپ, كۇندەلىك جۋرنال جازۋىن قاداعالاپ ءجۇردى. ءار كۇنى كەشكى استا قىزىمىز سول كۇنىنىڭ قالاي وتكەنىن اڭگىمەلەپ بەرەدى. بىردە اس ۇستىندە ول: «مەن انگليانى جاقسى كورمەيمىن, سەبەبى ولار بۇرىن امە­ريكاعا شابۋىل جاساپتى», دەگەنى. بالانىڭ بال تىلىنە ك ۇلىپ, الپاۋىت ەلدىڭ مەكتەپتەرىندەگى يدەو­لو­گيانىڭ قالاي جۇرگىزىلەتىنىنە دە سالدە بولسا كوز جەت­كىزگەندەي بولدىم. ارينە, ءار مەملەكەت ءۇشىن يدەو­لوگيا باستى ورىندا ەكەنى داۋسىز. ال بۇنى مەكتەپ جا­سى­نان باس­تاپ ۇيرەتۋ دە قاجەتتى ادىستەردىڭ ءبىرى سياقتى.

ءۇش ايدان كەيىن قىزىمىز «بۇگىننەن باستاپ كلاۋديا دەگەن بىرگە وقيتىن دوسىم ماعان اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتپەيتىن بولدى, ويتكەنى مەن ساباققا ىلەسىپ كەتتىم» دەپ قۋانىپ وتىر. بۇعان وتباسىمىزبەن قۋاندىق. اقش مەكتەبىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – وقۋشىلاردى كىتاپ وقۋعا جەتەلەۋ. ءار پاننەن ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەر وقۋشىلارعا سوعان ساي كەلەتىن ءارتۇرلى كىتاپتاردى وزدەرى كىتاپحانادان اكەلىپ بەرىپ, ۇيگە وقۋعا بەرەدى. شىندىعىندا, بالانىڭ مۇمكىندىگى شەكسىز عوي, ونى قالاي تاربيەلەسەڭ, سولاي بولىپ وسەدى. كريپۋ حانىمنىڭ قاداعالاۋىمەن قىزىم كوپ وتپەي اعىلشىن تىلىندەگى كىتاپتاردى ەركىن وقىپ, تۇسىنە الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. سونىمەن بىرگە مۇعالىمدەر وقۋشىلارعا قالاي كىتاپ وقۋ جوس­پارىن جاساۋدى ۇنەمى ۇيرە­تۋ­دەن جالىقپايتىنىن سەزىندىك. زەردەلەپ كورسەك, اقش مەك­تەپتەرىنىڭ مۇنداعى ماقساتى – وقۋشىعا اعىل­شىن ءتىلىن مەڭگەرتۋ, سول ارقىلى ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ.

وقۋ ماۋسىمىنىڭ ءبىرىنشى توقسانى اياقتالا بەرە قىزىمىز ءبىر بەت قاعازدى كوتەرىپ كەلدى. «بۇل نە؟» دەسەك, «Diamante» ولەڭ ۇلگىسى, وسى تۋرا­لى ۇيرەنىپ جاتىرمىز. مەن جازعان ولەڭىمنىڭ تاقىرىبىن «قازاقستان»دەپ قويدىم» دەپ جىميىپ تۇر. نەبارى جەتى جولعا ول ەلىمىزدىڭ بۇكىل بولمىسىن, قاسيەتىن سىيعىزىپتى. بۇل امەريكالىق وقۋ باعدارلاماسىنىڭ بالانى جان-جاقتى تاربيەلەۋگە باعىتتايتىنىن تۇسىندىرەتىن ءبىر عانا مىسال. مەك­تەپتەردىڭ وقىتۋ جۇيەسىندە نەگىزگى پاندەر اعىل­شىن ءتىلى, ونەر, ماتەماتيكا, تاريح, گەوگرافيا جانە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر. سونىمەن بىرگە ءاربىر ءپان وقۋشىلارعا ءوزىن دامىتۋعا كومەكتەسەدى دەپ جوسپارلانعان.

«بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا اقش استا­نا­سىنداعى دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىندە تا­عى­لىمدامادان وتكەن ىزدەنۋشى ارايلىم ايبە­كو­ۆا­نى سوزگە تارتتىق. ول امەريكا مەن قازاقستان مەك­تەپ­­تەرىندەگى ۇقساستىق­تاردى سالىستىرا زەرتتەگەن ەدى.

«وتكەن كوكتەم جانە جاز ايلارىندا اقش-تاعى مەنشىكتى جانە قوعامدىق مەكتەپتەردەگى ءبىلىم جۇيە­سىمەن تانىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعان ەدىم. ءتىپتى تەك مەك­تەپتەرىنە بارىپ قانا قويماي, مۇعالىمدەردىڭ بىلىك­تىلىكتى ارتتىرۋعا ارنالعان شىعارماشىلىق توپ سەمينارلارىنىڭ بىرنەشەۋىنە, تۇلەكتەردىڭ مەكتەپتى ءبىتىرۋ كەشى, اشىق ەسىكتەر كۇنىنە بارۋ بۇيىردى. وسى ءىس-شارالاردى باقىلاۋ بارىسىندا تۇيگەن ويلارىمەن ءبولىسۋدى ءجون كوردىم.

بىرىنشىدەن, امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى ءبىلىم جۇيەسى ورتالىقتاندىرىلماعان. ەگەر قازاق­­ستانداعى ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءبىر­تۇ­تاس وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىندە بولسا, امەريكاداعى ءاربىر شتاتتىڭ ءوز ءبىلىم دەپارتامەنتى جۇمىس ىستەيدى. ولار وقۋ باعدارلاماسى مەن ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىن دەربەس تۇردە انىقتايدى. بىراق بۇل فەدەرالدى نۇسقاۋلىقتاردىڭ مۇلدەم جوق ەكەنىن بىلدىرمەيدى. مەكتەپتەر باستاۋىش­ (بالاباقشادان 5-سىنىپقا دەيىن (كەي جەرلەردە 6), ورتا (6-8 سىنىپتار) جانە جوعارى (9-12 سىنىپتاردى قامتيدى) بولىپ بولىنەدى. دەمەك ءار بۋىننىڭ وقۋشىلارى ءبىر-بىرىنەن جەكە مەكتەپتەردە وقيدى. بۇل جۇيەنىڭ ۇتىمدى تۇستارىنىڭ ءبىرى – قاۋىپسىزدىك بولسا, ەكىنشىسى – وقۋشىلار مەن اتا-انالاردىڭ ءار وقۋ كەزە­ڭىندە جاڭا ورتاعا بەيىمدەلۋ قاجەتتىلىگىن تۋعى­زادى. ارينە, بۇل وزگەرىسكە تولى الەمدە بالاعا كىش­كەنتاي كۇنىنەن كوپتەگەن قوعامدىق بايلانىستى ورنا­تۋعا, جاڭا ورتادان جاتىرقاماي كىرىگىپ كەتۋگە ۇيرەتەدى.

ەكىنشىدەن, ءبىلىم جۇيەسى گۋمانيتارلىق باعىت­تاعى وقۋ باعدارلاماسىنا باسا نازار اۋدارىپ, ءار وقۋشى­نىڭ قىزىعۋشىلىعىنا قاراي يكەمدىلىك ۇسىنادى. ءبىزدىڭ قوعامدا تاراعان «امەريكادا ماتەماتيكا تومەن دەڭگەيدە وقىتىلادى, بىزدەگىدەي كۇردەلى ەمەس» دەگەن ويلار راسىمەن سولاي, بىراق وڭاي, ياعني ستاندارتتى دەڭگەي بار دا, وقۋشىعا قاجەت بولسا, كۇردەلى جوعارى دەڭگەيدەگى ماتەماتيكا ءپانى بار. دەمەك بۇل وقۋشى وزىنە كەرەگىن تاڭداي الاتىن جۇيە قالىپتاسقانىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى. جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى تاڭداۋلى پاندەردى نەمەسە ۋنيۆەرسيتەتتىك كرەديتتەر بەرەتىن كۋرسىن وقي الادى. سونىمەن قاتار سپورت جانە كلۋبتار سياقتى قوسىمشا ءىس-شارالار وقۋشىلاردىڭ دامۋىنىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە باعالانادى.

ۇشىنشىدەن, مۇعالىمدەرگە ارنالعان شىعارما­شى­لىق توپ وتكىزگەن سەميناردىڭ ۆاشينگتون قالا­سىنداعى پورترەت گالەرەياسىندا, ەركىن فورماتتا بول­عانى تاڭعالدىردى. ءبىز بەرەتىن ءدال سول ءبىلىم, وقىتۋ ادىستەرىن مۇسىندەر مەن كوركەمونەر ۇلگىلەرىنىڭ اراسىندا ءجۇرىپ تالقىلاۋ قاتىسۋشىلارعا ەرەكشە وي ەركىندىگى مەن راحات سەزىمىن سىيلادى. بۇل سەمينار گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ويلاۋدى, يننو­­ۆاتسيالىق تاسىلدەر مەن وقىتۋ شەبەرلىگىن دامى­تۋعا باعىتتالعان «Project Zero» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا ارنالدى. تاقىرىپقا ساي ويلارىن اشىق ايتىپ, ءبولىسىپ جاتقان توپتىڭ بارلىق مۇشەسىنىڭ بەلسەندىلىگىنە قاراپ, ءبىزدىڭ مۇعالىمدەردىڭ دە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنا وسىنداي جاڭاشىلدىق ەنگىزسەك جاڭا سەرپىلىس بەرە مە دەگەن ويعا كەلدىم. ءبىلىم جۇيەسى ارقاشان وزگەرىپ, دامىپ وتىراتىن جۇيە بولعاندىقتان, وعان الدىڭعى قاتارلى وزىق تاجىري­بەلەردى ەنگىزۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە دەپ بىلەمىن».

جالپى العاندا, اقش-تىڭ وقۋ باعدارلاماسى وقۋشىلارعا وزدەرىنىڭ ارتىقشىلىعىن سەزىنۋگە, سوعان جەكە تۇلعا رەتىندە قول جەتكىزۋگە, دەموكراتيالىق قوعامنىڭ ازاماتتارى رەتىندە جاۋاپكەرشىلىكپەن قىزمەت ەتۋگە, جىلدام قارقىنمەن دامىپ جاتقان الەمدە باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋعا, ءتىپتى قازىرگى الەمدى وزگەرتەتىن جاڭا يدەيالارمەن جۇمىس ىستەۋگە جەتەلەيدى. سونىمەن بىرگە ونداعى وقۋ باعدارلاماسى ءبىلىم الۋشىنىڭ پسيحيكالىق جانە فيزيكالىق قابىلەتىن ءبىر ۋاقىتتا دامىتىپ, جاقسارتۋعا باعىت­تالعان. مۇعالىمدەر بالانىڭ تانىمدىق قابى­لەتىنە, ولاردىڭ فيزيكالىق جانە مورالدىق وسۋىنە نازار اۋدارادى. مىسالى, اتا-انا جينالىسى بولعان سا­يىن مۇعالىمدەرى قىزىمىزدىڭ وزگەرىستەرى, قانداي كىتاپ وقىعىسى كەلەتىنىن, كىمدەرمەن دوس بولىپ جۇرگەنىن ءجيى سۇرايدى. ايتقان جاۋابىڭدى تىڭداپ, ونىڭ مەكتەپتەگى ءىس-ارەكەتىمەن سايكەستەندىرەدى. وسى ارقىلى ولار وقۋشىلاردىڭ مەكتەپتەگى, مەكتەپتەن تىس ءىس-ارەكەتتەرىنە نازار اۋدارىپ, ولاردىڭ مورالدىق قۇندىلىقتارى بار كۇشتى جەكە تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا باستاماشىلىق ءرول اتقارادى.