المالىق اۋىلىندا باق ءوسىرۋدى دامىتۋ مەن اپورت الماسىن قايتا جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ءداستۇرلى «Garden Day – Aport» ءىس-شاراسى ءوتتى. وندا اپورت الما سورتىن جانداندىرۋ جانە ساقتاۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ, باۋ-باقشا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى وزىق تەحنولوگيالار تانىستىرىلدى.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ باق شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋدا ۇلكەن الەۋەتى بار.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ باق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, سونداي-اق اپورت الما سورتىن ساقتاۋ, قايتا جاڭعىرتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا قازىر وسى ايگىلى سورتتى قايتا جاڭعىرتۋ جوسپارى ازىرلەندى. اپورتتىڭ ءارتۇرلى فورماسى اراسىنداعى گەنەتيكالىق ايىرماشىلىقتاردى انىقتاۋ, سورتتىق ارالاسۋدى بولدىرماۋ ماقساتىندا تاڭدالعان فورمالارعا گەنوتيپتەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. «قازاق جەمىس-كوكونىس عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» (قازجكعزي) «تالعار» ايماقتىق فيليالىنىڭ پومولوگيالىق باعى نەگىزىندە 5 گەكتار اۋماقتا اپورتتىڭ «الماتى», قاندى-قىزىل سورتتارىنىڭ انا-چەرەنكالىق باعى قۇرىلدى. باقتى وتىرعىزۋ كەزىندە ينستيتۋت ازىرلەگەن تەحنولوگيا نەگىزىندە تىندىك مادەنيەت ادىسىمەن ساۋىقتىرىلعان كوشەت ماتەريالى پايدالانىلدى. گەنەتيكالىق تالداۋ ارقىلى اپورت سورتىمەن ۇيلەسىمدىلىگى بويىنشا جابايى سيۆەرس الماسىنىڭ پوپۋلياتسياسىنان فورمالار ىرىكتەلىپ, ساۋىقتىرىلعان اپورت تەلىسىنىڭ ماتەريالىن وسىرۋگە ارنالعان تەلىتۋشى نەگىز رەتىندە پايدالانىلدى», دەدى.
اپورتتىڭ ەرەكشە سورت ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون, ونى «پاتشا الما» دەپ تە اتايدى. ەرەكشەلىگى – الماتىنىڭ تاۋ بوكتەرىندە تەڭىز دەڭگەيىنەن 950-دەن جوعارى جانە 1 250 مەتردەن تومەن جەرلەردە وڭتايلى شەكتەۋلى تەرمالدى جاعدايدا جوعارى ساپالى جەمىستەر بەرەدى. الماتى وبلىسىندا اپورت وسىرۋگە قولايلى ايماقتار – تالعار, قاراساي جانە ەڭبەكشىقازاق اۋداندارىنداعى تاۋ بوكتەرلەرىنىڭ تار جولاعى. وسىعان بايلانىستى اپورتتى قايتا جاڭعىرتۋ ماسەلەسىندە وڭتۇستىك-شىعىستاعى تومەنگى تاۋ بوكتەرى ايماعىندا بوس جەرلەردىڭ قولجەتىمدىلىگىنە قاتىستى قوسىمشا قيىندىق بارى ايتىلدى.
بۇل جەردە بوس جەرلەردىڭ ينۆەنتاريزاتسياسىن جۇرگىزۋ, بولاشاق اپورت باقتارىنىڭ ورنالاسۋ ايماقتارىن جۇيەلەۋگە كليماتتىق جاعدايلار, توپىراقتاعى نەگىزگى قورەكتىك ەلەمەنتتەردىڭ قۇرامى, ىلعالدىلىق دەڭگەيى سياقتى دەسكريپتورلاردى قامتيتىن بىرىڭعاي دەرەكتەر بازاسىندا ولاردىڭ گەواقپاراتتىق تالداۋىن مۇقيات وتكىزۋ ماڭىزدى. الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان قۇدايبەرگەنوۆ اپورت ءوسىرۋدىڭ قيىن ءارى كوپ شىعىندى ەكەنىن ەسكەرتىپ, ايماقتا اپورت باقتارىنىڭ اۋدانى كۇرت ازايعانىن العا تارتتى. سوندىقتان مەملەكەت پەن شارۋالار بىرلەسىپ جۇمىس ىستەسە, اپورت ءوسىرۋدى قايتا جانداندىرۋعا بولاتىنىن ايتتى.
«الماتى وبلىسى بويىنشا باقتاردىڭ جالپى اۋدانى جۇزىمدىكتەردى قوسقاندا 18,9 مىڭ گەكتار. ونىڭ ىشىندە الما باقتارىنىڭ اۋدانى 11,1 مىڭ گەكتار بولسا, 2,0 مىڭ گەكتارى – ينتەنسيۆتى الما باقتارى. جىل وتكەن سايىن اپورت سورتىنىڭ ساپاسى تومەندەپ, ءتۇرلى اۋرۋعا سەزىمتالدىعى سەبەبىنەن اپورت باقتارىنىڭ كولەمى 1 071 گەكتاردان 446 گەكتارعا ازايدى. اپورت باقتارىنىنىڭ الاڭىن كوبەيتۋ ماقساتىندا ەڭبەكشىقازاق, تالعار, ۇيعىر, قاراساي اۋداندارىندا باق كولەمىن 1 036 گەكتارعا جەتكىزۋگە بولادى», دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
وڭىردە اپورت سورتىن وسىرۋمەن «تايروۆ», «دجۋلفاەۆ», «بادالوۆ», «بادەنكو», «شەرادزە», «بايۋزاكوۆ», «ابدۋالليەۆا ر», «لۋنەەۆ», «زۋبانوۆ», «امينا», «لازگيەۆ» سىندى ءىرى شارۋا قوجالىقتارى مەن «قازاق جەمىس-كوكونىس عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» تالعار ايماقتىق فيليالى جشس اينالىسىپ كەلەدى.
نۇرجان قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى اپورت «باكتەريالىق كۇيىك» كارانتيندىك اۋرۋىنا ۇشىراعان.
«بۇل جاعداي قورعانىس شارالارىن ازىرلەۋدى قاجەت ەتەدى. ءورتتىڭ العاشقى ينفەكتسياسى ادەتتە كوكتەمدە, گۇلدەنۋ كەزىندە داميدى. باكتەريالار گۇلگە توزاڭمەن نەمەسە اۋرۋ وسىمدىكتەردەن ساۋ وسىمدىكتەرگە تارالاتىن قوزدىرعىش باكتەريالاردىڭ بولۋىنا بايلانىستى ءتۇسۋى مۇمكىن. تاسىمالداۋ اگەنتتەرى جاندىكتەر, قۇستار, جاڭبىر مەن سۋارۋ سۋى, جەل بولۋى ىقتيمال. اتموسفەرالىق ىلعالدىق شامامەن 70 پايىز جانە اۋا تەمپەراتۋراسى 18 گرادۋستان جوعارى بولعان كەزدە باكتەريالار تەز كوبەيىپ, بۇتاقتارداعى قابىق بويىمەن قوزعالادى. «باكتەريالىق كۇيىكتىڭ» تارالۋ جىلدامدىعىن بولدىرماۋ نەمەسە ازايتۋعا فيتوسانيتارلىق شارالار كەشەنى جۇرگىزىلەدى, ونىڭ ىشىندە اۋرۋدىڭ تارالۋ ايماقتارىنان وتىرعىزۋ ماتەريالىن اكەلۋگە تىيىم سالۋ, قاتتى زارداپ شەككەن اعاشتاردىڭ ورنىندا تامىرىمەن جۇلۋ جانە ورتەۋ. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى ايماقتىڭ شارۋالارى مەن فەرمەرلەرى اپورت باقتارىن سالۋدان باس تارتادى», دەيدى.
اپورت باقتارىن سالۋ مەملەكەت تاراپىنان شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرگە قارجىلىق كومەك كورسەتىلگەن جاعدايدا جوعارى بولماق. مىسالى, اپورت سورتىن سالۋعا, وسىرۋگە سۋبسيديالار ءبولۋ قاجەت.
«الماتى وبلىسىندا 2025-2029 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى نەگىزىندە قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا 1 090 گەكتار باق سالۋ قاجەت. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءبىر ءتۇرى – جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ. اپورت سورتى جەمىس بەرۋ كەزەڭىنە 7–8 جىلدا ەنەتىندىكتەن جانە ۇزاقمەرزىمدى جوبا بولعاندىقتان, شارۋاشىلىقتارعا نەسيەلەۋدىڭ ءتيىستى جەڭىلدىك كەزەڭىن ۇسىنۋ قاجەت», دەدى نۇرجان كەڭەس ۇلى.
«اف تالعار» ديرەكتورى ساعي سولتانبەكوۆ «اپورتتى جاڭعىرتۋدىڭ عىلىمي تاجىريبەسى – المانىڭ كونە سورتتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ ۇلگىسى» تاقىرىبىندا جاساعان بايانداماسىندا اپورت سورتىن قايتا جانداندىرۋ عىلىمي نەگىزدەلگەن كوزقاراستى تالاپ ەتەتىنىن ءتۇسىندىردى.
«سونىڭ ناتيجەسىندە جوڭعار-الاتاۋ جانە ىلە الاتاۋ ۇمتپ اۋماعىندا جابايى الما پوپۋلياتسياسىندا 30 فورما جينالدى. ىرىكتەلگەن اپورت كلوندارى in vitro جاعدايىندا ۆيرۋستىق اۋرۋلاردان ساۋىقتىرىلدى. مولەكۋليارلىق تالداۋ نەگىزىندە دنق پروفيلدەرى سايكەس كەلگەن 11 سورت-تەلىتۋشى كومبيناتسياسى انىقتالىپ, كوشەت الىندى. الىنعان كوشەتتەرمەن 2015 جىلى پومولوگيالىق باقتا 5 گەكتار ۋچاسكەگە تاجىريبەلىك باق وتىرعىزىلدى. 2022 جىلى العاشقى ءونىم الىندى. اتالعان باقتا مولەكۋليارلىق تالداۋمەن باكتەريالدى كۇيىك جانە تاز قوتىر اۋرۋلارىنا ءتوزىمدى گەندەرى بار فورمالار انىقتالدى. جالپى ايتقاندا, رەسپۋبليكانىڭ جەمىس-جيدەك داقىلدارىنىڭ گەندىك قورى وتە باي. پومولوگيالىق باق ءوز جۇمىسىندا جەمىس داقىلدارىنىڭ قۇندى كوللەكتسياسىن كۇرعان. جوعارىدا ايتىلعان عىلىمي جۇمىستار وڭ ناتيجە كورسەتتى. سوندىقتان ول المانىڭ باسقا دا كونە سورتتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ ۇلگىسى دەپ سانايمىز», دەگەن ساعي سولتانبەكوۆ جەمىس سالاسىنىڭ قارقىنىن ارتتىرۋ, اپورت الماسىنىڭ قايتا جانداندىرۋعا قاتىستى بىرقاتار ۇسىنىس ءبىلدىردى.
الماتى وبلىسى