ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى جانە كەلەشەگى ەنەرگەتيكالىق جاعداي مەن تابيعي بايلىق قورىنا بايلانىستى. بىزدە مۇناي, گاز جانە ۋراننىڭ مول قورى بار. بىراق وسىنشاما بايلىقتىڭ ەسەبى قايدا دەگەندە ىركىلىپ قالاتىنىمىز دا راس. شيكىزاتتىڭ دايىن ونىمگە اينالماي جاتقانى جۇرتشىلىقتى قاتتى ويلانتادى. وندىرگەن ءونىمنىڭ نەگىزگى بولىگى تىم ارزان قۇنمەن ەكسپورتقا شىعادى. ال شيكىزات ءونىم كۇيىندە ساتىلسا, باعاسى جوعارى بولاتىنى بەلگىلى. تاۋەلسىزدىك العالى ۇلكەن وندىرىستەردى ىسكە قوسا المادىق. وركەندەگەن ەكونوميكا قۇرۋ قولدان كەلمەدى.
بىزدە «جاسىل» ەكونوميكانىڭ تۇجىرىمداماسى قابىلدانعان. بۇگىندە بىرنەشە جوبا تۇركىستان, الماتى, جامبىل, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا ىسكە اسىرىلدى. قازعۇرت اۋدانىنداعى وگەم وزەنى ورتا اعىمىندا سۋ ەلەكتروستانسا كاسكادىنىڭ (بىرنەشە) الدىن الا جوبالاۋ جۇمىسى اياقتالىپ, جوبالاۋ جۇمىسى باستالدى. بەس گەس-تەن ءبىرىنشى كەزەڭدە 72 مۆت ەلەكتر قۋاتى ءوندىرىلىپ, وڭىردەگى 5 اۋدانعا اۋىزسۋ ماسەلەسى شەشىلەدى. جىلىنا 110 ملن تەكشە مەتر سۋ الىنادى. اقسۋ, ارىس, سايرامسۋ, قاسقاسۋ وزەندەرىنىڭ بويىندا بىرنەشە جوبا, وتىراردا قۋاتى 50 مۆت كۇن ەلەكتر ستانساسى سالىنىپ جاتىر. 2019 جىلى سايرامسۋ وزەنىنىڭ جاعاسىندا شگەس «كەڭەس-1» 2,5 مۆت ىسكە قوسىلدى. شگەس «كەڭەس-2» جوبالاۋ جۇمىسى باستالدى.
جوبا بويىنشا ەلدە 23 000 مۆت ەلەكتر قۋاتىنىڭ 17 000 مۆت-ى تۇتىنىلادى. ارينە, ازiرگە جەتكiلىكتi. ەگەر ەرتەڭدى ويلايتىن بولساق, ورگانيكالىق شيكiزات شەكسiز ەمەس ەكەنiن ءتۇسiنۋ كەرەك. كەلەر ۇرپاققا نە قالدىرامىز دەگەن سۇراق تۋادى. سول ءۇشىن قازىرگى ەنەرگەتيكالىق جۇيەنi بالامالى قۋات وندiرۋگە بەت بۇرعىزعانىمىز ابزال. مىسالى, جەل مەن وندiرەتiن قۋاتتىڭ ەل بويىنشا الەۋەتى – 92 ملرد كۆت/س. ال وزەندەر ارقىلى الىناتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ الەۋەتى – 62 ملرد كۆت/س. كۇننەن وندiرiلەتiن قۋاتتىڭ كولەمi دە سول شامالاس.
ەلدىڭ ۇدەمەلى دامۋىنا, ونىڭ تەحنولوگيالىق ءارتاراپتاندىرۋىنا كۇردەلى جانە ماڭىزدى ەكىنشى قادام – اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋى. ويتكەنى ۋران بارىن, ونىڭ قورى بويىنشا الەمدە ەكىنشى ورىندا ەكەنىمىزدى ەسكەرسەك, اەس سالۋ ىسىنە جۇرەكسىنبەي كىرىسۋگە بولادى. وندا اتوم ونەركاسىبى مەن مەديتسينا سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەكونوميكانىڭ بارلىق باعىتىندا دامۋعا زور مۇمكىندىكتەر تۋادى. زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ دەڭگەيى اتوم ستانساسىن سالۋعا جەتەدى. ماگاتە تالاپتارىنا ساي قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتاپ, كەرەكتى مىندەتتەلگەن ستاندارتتارىن قولدانىپ, شىققان قالدىقتاردى زالالسىزداندىرىپ, ءتيىستى شارالارىن ورىنداپ وتىرسا, ەشقانداي قورقىنىش بولماۋعا ءتيىس.
اەس جان-جاقتى دامۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراساق, تيىمدىلىگى جوعارى. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى تومەن. ۋران – سالىستىرمالى تۇردە ارزان ءارى ءتيىمدى وتىن. بىزدە ول كوپ. ۇزاق ۋاقىت قىزمەت ەتۋىنە بايلانىستى (60 جىلدان استام) اتوم رەاكتورىنىڭ پايدالانۋ شىعىندارى دا تومەن بولادى. ياعني باستاپقى ۇلكەن شىعىنىنا قاراماستان, ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيىمدىلىك اكەلەدى. جالپى, اەس تۇتىنۋشىعا اۋىرتپالىق تۇسىرمەي, ءوزىن-ءوزى اقتايدى.
ەلدىڭ ەنەرگوجۇيەسىن, ەنەرگوبالانسىن, بازالىق قۋاتىن ارتاراپتاندىرۋعا جانە جابدىقتاۋ تۇراقتىلىعىنا اەس ەلەۋلى اسەر ەتەدى. اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ – حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىن ءارتاراپتاندىرىپ, يننوۆاتسيالىق, تەحنولوگيالىق سەرپىلىس سىيلايدى.
ەلىمىزدىڭ پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋ بويىنشا حالىقارالىق ۇيىمدار الدىندا مىندەتتەمەلەرى بار. وسى ورايدا پرەزيدەنت جاريالاعان جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمعا حالىق ءۇن قوسادى, قولدايدى دەپ ويلايمىن.
مەنىڭشە, كەلەشەكتە اتوم ونەركاسىبى مينيسترلىگىن قۇرۋدى قولعا الۋ كەرەك. ال اەس-ءتى امەريكا, جاپونيا, فرانتسيا, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي تەحنولوگياسى ارقىلى سالۋدى اشىق باسەكەدە شەشۋگە بولادى. سونىمەن قاتار گاز ەلەكتر قۋاتىن دا ەستەن شىعارماعان ءجون. قىسقامەرزىمدى كەلەشەككە باعىتتاساق گاز ستانساسىنىڭ پايداسى وتە زور بولادى. ءبىزدىڭ ەلدە شىققان گازدىڭ جارتىسىنان كوبى جەر استىنا قايتا جىبەرىلەدى. ول گازدى پايدالانۋ ءۇشىن گاز وڭدەيتىن بىرنەشە زاۋىت سالۋ كەرەك.
ەڭ كۇردەلى ماسەلە – ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋىندا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن 2050 جىلعا قاراي كەم دەگەندە 2 ەسە تومەندەتۋ بويىنشا ماقسات قويىلعان. بۇگىندە ءىجو-ءنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىنىڭ كورسەتكىشى ورتاشا الەمدىك كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرعاندا 2 ەسە, ەىدۇ ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا 4 ەسە جوعارى. ال تمد ەلدەرى اراسىندا 5-ورىندا كەلەمىز.
بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزىن, تيىمدىلىگىن, ەكونوميكانىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن مويىنداپ, الەمدەگى دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسىلامىز دەسەك, قازىردەن باستاپ قولعا الىپ, شۇعىل ارەكەتكە كىرىسۋىمىز قاجەت. 2012 جىلى «ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى, ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر بەكىتىلدى. مەملەكەتتىك ەنەرگەتيكالىق ءتىزىلىم جاسالدى. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى دامىتۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. ەنەرگيا تيىمدىلىگىنىڭ كارتاسى ءتۇزىلدى. ەنەرگەتيكالىق اۋديت, ەنەرگيا سەرۆيستىك شارتتار جۇيەسى ەنگىزىلدى.
مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, وسى باعىتتاعى تەحنولوگيالىق, يننوۆاتسيالىق ۇدەمەلى قادامداردىڭ كەرەكتىگى, وڭىرلىك ساياسات جۇرگىزۋ, كادر دايىنداۋ شارالارى بۇگىنگى كۇنى كەزەك كۇتتىرمەيتىن, ءوز شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان كۇردەلى ماسەلەلەر. ءوز پىكىرىمدى قورىتىندىلاي كەلە ايتارىم – ەل ەكونوميكاسى بولاشاقتا دامىعان ەكونوميكالارمەن تەرەزەسى تەڭ تۇرۋى ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق سالا الەۋەتىن ارتتىرۋعا بۇگىننەن كىرىسكەن ابزال. ول ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن ءبىز بۇگىننەن باستاپ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن كوبەيتۋ, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋىن, سول باعىتتا اتوم ستانساسىن سالۋ, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ شارالارىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىز.
ماقسۇت ورداباەۆ,
تمد ەڭبەك سىڭىرگەن ەنەرگەتيگى, ينجەنەر