استانا قالاسىنداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارى مەن گەرمانيا فەدەرالدىق كانتسلەرىنىڭ ەكىنشى كەزدەسۋى ءوتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىناۋ ايتۋلى ءىس-شاراعا ارنايى كەلگەن گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ كانتسلەرى ولاف ءشولتستى, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆتى, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەمومالي راحموندى, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆتى جانە وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆتى جىلى ۇشىراي قارسى الدى.
بايلانىستى نىعايتاتىن باسىمدىق
ءسامميتتى اشقان قاسىم-جومارت توقاەۆ جيىنعا قاتىسقانى جانە وڭىرلىك كووپەراتسياعا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن فەدەرالدىق كانتسلەر ولاف شولتس پەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. پرەزيدەنت بىلتىر قىركۇيەكتە بەرليندە باستالعان جوعارى دەڭگەيدەگى ديالوگ تۇراقتى جانە سەنىمدى سيپاتقا يە بولعانىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن گەرمانيانىڭ وڭىرلىك ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى جان-جاقتى دامىتۋعا مۇددەلىلىگى مەن ۇمتىلىسىن ايعاقتايدى دەپ سانايمىن. ءبىزدىڭ كەزدەسۋىمىز بىرلەسكەن جۇمىستى قورىتىندىلاپ قانا قويماي, كووپەراتسيانى ودان ءارى تەرەڭدەتۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن ايقىنداۋدى ماقسات ەتەدى. بۇگىن ساۋدا, ينۆەستيتسيا, ەنەرگەتيكا, ەكولوگيا, كولىك-لوگيستيكا, ءبىلىم-عىلىم سياقتى سالالارعا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلايمىز. سىندارلى پىكىر الماسۋلار ەلدەرىمىزگە پايدا اكەلەتىن شەشىمدەر شىعارۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدىمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, وسى كۇنى «ورتالىق ازيا – گەرمانيا» فورماتىنداعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق تاريحىندا جاڭا كەزەڭ باستالادى.
– گەرمانيانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق تۇرعىدان دامۋى كوپتەگەن مەملەكەتكە جاقسى ۇلگى. نەمىس تەحنولوگياسى مەن ينۆەستيتسياسى ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالاسىنا وڭ اسەر ەتىپ وتىر. ءبىز گەرمانيانىڭ وڭىرىمىزدەگى بارلىق مەملەكەتپەن تەڭقۇقىلى سەرىكتەستىكتى دامىتۋعا نيەت تانىتقانىن جوعارى باعالايمىز. وعان گەرمانيانىڭ سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى قابىلداعان «ورتالىق ازيا: بايلانىس جانە مۇمكىندىك» اتتى باعدارلى قۇجاتى دالەل بولا الادى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىز «تابىستى ورتالىق ازيا – تابىستى قازاقستان» فورمۋلاسىنا ساي «ورتالىق ازيا پليۋس» فورماتىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ۇمتىلاتىنىن جەتكىزدى. سوندىقتان الەمنىڭ ەڭ دامىعان مەملەكەتى ءارى ەۋروپا وداعىنىڭ ءىرى ەكونوميكاسى سانالاتىن گەرمانيامەن كەڭ اۋقىمدى سەرىكتەستىك ورناتۋ – قازاقستان مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ءۇشىن باستى باسىمدىق.
پرەزيدەنت ورتاق مۇددەلەرگە دەن قويا وتىرىپ, بىرلەسكەن جۇمىستىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا توقتالدى.
– ءبىرىنشى – تاۋار اينالىمىن ۇلعايتۋ. بىرلەسكەن وڭىرلىك جوبالاردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن ساۋدا كورسەتكىشىن ارتتىرۋ, تاۋارلار نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتۋ – ماڭىزدى مىندەت. ماسەلەن, قازاقستان گەرمانياعا سوماسى 850 ملن دوللاردى قۇرايتىن تاۋاردىڭ 100 ءتۇرى بويىنشا ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتۋعا دايىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ەنەرگەتيكالىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋدى كەلەسى باسىمدىق رەتىندە اتادى.
– گەرمانياعا ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ سەنىمدى ءارى ءىرى جەتكىزۋشىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان نەمىس نارىعىنا مۇناي ەكسپورتىن ارتتىرۋعا ءازىر. كومىرسۋتەگىن ۇزاقمەرزىمدى جانە تۇراقتى جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋدە گەرمانيالىق سەرىكتەستەرىمىزدىڭ قولداۋىنا الداعى ۋاقىتتا دا سۇيەنەمىز. ەلدەرىمىزدىڭ ورنىقتى دامۋى ءۇشىن ەنەرگيانىڭ بالامالى كوزدەرىنە اۋىسۋداعى بىرلەسكەن قىزمەتىمىزدى جانداندىرا ءتۇسۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن. سۋتەكتى ەنەرگەتيكا سالاسىندا ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا دايىنبىز. ەلىمىز وزبەكستانمەن جانە ازەربايجانمەن كاسپي تەڭىزىنىڭ تابانى ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىنە قاراي «جاسىل» ەنەرگەتيكانى جەتكىزۋ جەلىسىن سالۋ جوباسىن پىسىقتاپ جاتىر. گەرمانيالىق سەرىكتەستەرگە وسى ستراتەگيالىق جوباعا قاتىسۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىنامىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانى دامىتۋدى, ونىڭ ىشىندە گەرمانياعا اسا ماڭىزدى ماتەريالداردى جەتكىزۋ كولەمىن ۇلعايتۋدى باستى باعىتتىڭ ءبىرى دەپ سانايدى.
– قازاقستان گەرمانيا كومپانيالارىن سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى گەولوگيالىق بارلاۋ جانە يگەرۋ جۇمىستارىن بىرگە جۇرگىزۋگە شاقىرادى. وڭىردەگى كەندى باستاپقى جانە قايتا وڭدەي وتىرىپ, «شيكىزاتتى تەحنولوگياعا ايىرباستاۋ» قاعيداتى بويىنشا سەرىكتەستىك ورناتۋدى ۇسىنامىز. بۇل ورايدا «HMS Bergbau» كومپانياسىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ءليتيدى يگەرۋ جانە وڭدەۋ بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋىن قۇپتايمىز. ونىڭ قۇنى 500 ملن دوللاردان اسادى. ءبىز ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا باعالى جانە ءتۇستى مەتالداردىڭ كەن ورنىن بارلاپ, يگەرۋ ءۇشىن گەرمانيالىق ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاساۋعا دايىنبىز. ەۋروپالىق سەرىكتەستەرىمىزدىڭ قولداۋىمەن قازاقستاننىڭ تەحنولوگيالىق بولجاۋ ورتالىعى بازاسىنان سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار بويىنشا وڭىرلىك زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرعان ءجون دەپ سانايمىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
بۇعان قوسا كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ ماسەلەسىنە دە باسا نازار اۋدارىلدى.
– «ورتا ءدالىزدى» ودان ءارى دامىتۋدىڭ ينۆەستيتسيالىق تۇرعىدان پەرسپەكتيۆاسى زور. اتاپ ايتقاندا, كاسپي تەڭىزىندەگى پورتتاردى جاڭعىرتۋ جانە تسيفرلاندىرۋ, جۇك تەرمينالدارىن سالۋ ىسىندە مول مۇمكىندىك بار. ورتالىق ازيا مەن ەۋروپانىڭ كولىك-لوگيستيكا جۇيەسىن ودان ءارى ينتەگراتسيالاۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى. قازاقستان Global Gateway باعدارلاماسى اياسىندا «ورتا ءدالىزدى» دامىتۋ ءۇشىن ەۋروپالىق سەرىكتەستەردىڭ 10 ملرد ەۋرو ءبولۋ تۋرالى شەشىمىن قۇپتايدى. وسى باعىتتى ترانسەۋروپالىق كولىك جەلىسىمەن جانە Global Gateway ستراتەگياسىمەن ۇشتاستىرۋدا گەرمانيا تاراپى قولداۋ كورسەتەدى دەپ سەنەمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت «جاسىل» ەنەرگياعا كوشۋ جانە سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە دە توقتالدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ كليمات وزگەرۋىنىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋ, ەكولوگيانى جاقسارتۋ, سۋ-ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىندە گەرمانيا ۇزاق جىلدار بويى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەسى بولىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.
– قازاقستان قازىر حالىقارالىق ارالدى قورعاۋ قورىنا توراعالىق ەتىپ وتىر. وسى رەتتە ارال تەڭىزى باسسەينى ەلدەرىنە كومەك كورسەتۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل باعدارلاماسى مەن ورتالىق ازيانىڭ ورنىقتى دامۋى ءۇشىن قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا سەرىكتەستىكتى جانداندىرۋدى ۇسىنادى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, قوردىڭ قىزمەتى وڭىردەگى ورنىقتى دامۋ مەن وركەندەۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ورنىقتى ەگىنشىلىكتىڭ ايماقتىق ورتالىعىن قۇرۋ جونىندەگى باستاما وتە وزەكتى. بۇل باستامانى بۇگىنگى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى قولدايدى دەپ ويلايمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى عىلىم-ءبىلىم سالاسىنداعى بايلانىستىڭ دامۋىن ماڭىزدى مىندەت رەتىندە اتاپ ءوتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى گەرمانيانىڭ عىلىم-ءبىلىم قاۋىمداستىعىن جاساندى ينتەللەكت, تسيفرلاندىرۋ جانە «جاسىل» تەحنولوگيا سياقتى پەرسپەكتيۆتى باعىتتاردا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا شاقىردى.
سونىمەن قاتار حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا باسا ءمان بەرىلدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە ۇدايى نازاردا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
– ەلدەرىمىز سانقىرلى فورماتتا, ونىڭ ىشىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اياسىندا تىعىز قارىم-قاتىناس جاسايدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا دا الەمدە بالاماسى جوق وسىناۋ امبەباپ ۇيىمنىڭ تەرروريزممەن, ەكسترەميزممەن, زاڭسىز كوشى-قونمەن جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەستەگى, سونداي-اق بىتىمگەرشىلىك پەن قارۋسىزداندىرۋ ىسىندەگى كۇش-جىگەرىن تولىقتاي قولداۋعا نيەتتىمىز. قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن رەفورمالاۋ ۇدەرىسىنە دە بەلسەنە اتسالىسۋعا دايىن. بىرقاتار دامىعان مەملەكەت, سونىڭ ىشىندە گەرمانيا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىنىڭ قاتارىندا بولۋعا ابدەن لايىق. ورايلى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, 2027-2028 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە كانديداتۋراسىن ۇسىنعان قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا تابىس تىلەيمىن. قىرعىزستان ورتالىق ازيادا جانە ودان تىسقارى جەرلەردە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسا الاتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ءسوز سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى جيىندا ايتىلعان بارلىق ۇسىنىس قابىلداناتىن بىرلەسكەن دەكلاراتسيادان كورىنىس تاباتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
سامميتتە گفر فەدەرالدىق كانتسلەرى ولاف شولتس, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ ءسوز سويلەدى.
كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارى مەن گەرمانيا فەدەرالدىق كانتسلەرىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسى قابىلداندى.
وڭىرارالىق ەكونوميكالىق كووپەراتسياعا تىڭ سەرپىن بەرەدى
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ, گفر كانتسلەرى جانە گەرمانيانىڭ ءىرى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ كەزدەسۋىنە قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ فەدەرالدىق كانتسلەر ولاف شولتسكە, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ پرەزيدەنتتەرى مەن نەمىس كومپانيالارىنىڭ باسشىلارىنا ءىلتيپات بىلدىرە وتىرىپ, «ورتالىق ازيا – گەرمانيا» فورماتىنداعى ەكىنشى كەزدەسۋ سانقىرلى سەرىكتەستىكتى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشقانىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا, جان-جاقتى پىكىر الماسۋلار مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە نيەتتى ەكەنىن راستايدى.
– گەرمانيا مەن وڭىردەگى مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى بايلانىسقا ۇدايى دانەكەر بولىپ كەلە جاتقانى ءۇشىن گەرمانيا ەكونوميكاسى شىعىس كوميتەتىنە ەرەكشە العىس ايتامىن. گەرمانيا – ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيا سالاسىندا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. بۇل ەلدىڭ ونىمدەرى ءوزىنىڭ ساپاسىمەن ايگىلى. ال ورتالىق ازيا – قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان, الەۋەتى وراسان زور ءارى ءوزارا ءتيىمدى سەرىكتەستىككە مول مۇمكىندىك اشاتىن ايماق. ورتالىق ازيا – شىعىس پەن باتىستىڭ, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ اراسىن جالعايتىن التىن كوپىر. سوندىقتان تەحنولوگيانى ترانسفەرتتەۋ, ءوندىرىستى لوكاليزاتسيالاۋ جانە قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋ ءىسىنىڭ ورتالىعى بولا الادى. وسى تۇرعىدان العاندا, ءتۇرلى سالادا ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا دايىنبىز. اسا قاجەتتى شيكىزاتتى يگەرۋ, ەنەرگەتيكا, كولىك جانە لوگيستيكا, قارجى, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيا سياقتى سالالارداعى كووپەراتسيانى ودان ءارى نىعايتۋدىڭ پەرسپەكتيۆاسى مول, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار دوستىق جانە سىندارلى سيپاتتا ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋ جولدارىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك العانىن ايتتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ يدەيا مەن تاجىريبە الماسۋ وڭىردەگى مەملەكەتتەردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى اشىق جانە مازمۇندى ديالوگ ءۇشىن كەزدەسۋ قاتىسۋشىلارىنا العىس ايتتى.
– ءبىزدىڭ جان-جاقتى تالقىلاۋلارىمىز ورتالىق ازيا مەن گەرمانيا اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتۇرلى سالادا مول الەۋەتكە يە ەكەنىن كورسەتتى. وڭىرارالىق ەكونوميكالىق كووپەراتسياعا تىڭ سەرپىن بەرەتىن اۋقىمدى ماسەلەلەردى قاراستىردىق. ونىڭ ىشىندە ينفراقۇرىلىم مەن ەنەرگەتيكادان باستاپ تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسياعا دەيىنگى سالالار قامتىلدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ جيىندا ايتىلعان ەكونوميكالىق كەڭەس قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدادى. اتالعان ورگان نەمىس ينۆەستيتسياسىن تارتۋدا جانە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى مەن گەرمانيا اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ ورنىقتى ينستيتۋتسيونالدىق بازاسىن قالىپتاستىرۋدا بەلسەندى ءرول اتقارا الادى.
جيىندا گفر فەدەرالدىق كانتسلەرى ولاف شولتس, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆ, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, سونداي-اق «Siemens Energy AG» كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى, گەرمانيا ەكونوميكاسى شىعىس كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كريستيان برۋح, «KNAUF Gruppe» كومپانياسىن باسقارۋشى سەرىكتەستەردىڭ وكىلى الەكساندر كناۋف, «Ernst Klett AG» كومپانياسىنىڭ باس اتقارۋشى ديرەكتورى فيليپپ حاۋسمانن, «DB E.C.O. Group» كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, گەرمانيا ەكونوميكاسى شىعىس كوميتەتىنىڭ ورتالىق ازيا جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ وكىلى نيكو ۆاربانوفف, «Siemens Healthineers AG» كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى بەرندت مونتاگ, «CLAAS Group» توراعاسى يان-حەندريك مور ءسوز سويلەدى.