سىرگە

ال مىنا فوتودا وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعان دۇنيە ەنەسىن ەمىپ قويماۋ ءۇشىن تايىنشانىڭ تۇمسىعىنا كيگىزىلەتىن كادىمگى قولدان جاساعان – سىرگە. ءدال وسى سىرگە رەسەيدىڭ اسا ۇلكەن مادەني وشاعى ۇلى پەتر اتىنداعى انتروپولوگيا جانە ەتنوگرافيا مۋزەيىندە (كۋنستكامەرا) قورىندا كپ1287-48 رەتپەن ساقتاۋلى تۇر.

اتالعان جادىگەر تۋرالى انىقتامالىقتا: «كير­گيزى. كازاحستان, سەۆە­رو – كازاح­ستانسكي ر-ون (اكمو­لينسكايا وبل., پەتروپاۆلوۆسكي ۋەزد). ناچالا حح ۆەكا» دەپ جازى­لىپتى, بۇيىمدى مۋزەيگە 1908 جىلى ك.ۆ.ششەننيكوۆ دە­گەن پاتشا شەنەۋنىگى تاپ­سىرعانى حاقىندا ءمالىم ەتى­لىپتى. وسىنداعى دەرەكتە اي­تىلعانداي, سىرگە اعاش­تارىنىڭ ۇزىنداعى 32-34 سم, ءالاجىپ باۋلارىنىڭ ەڭ ۇزىنى 76 سم بولسا, ەڭ قىسقاسى 36 سم ەكەن.

سۋرەتتە كورىپ وتىر­عان­دارىڭىزداي, تۇم­سىعىنا ءتورت جاعى ۇشكىر­لەنگەن سىرگە اعاش تاعىلعان ءتول (تايىنشا, تاي, سەركەش, توقتى, ت.ب.) ەنەسىن ەمۋگە ۇمتىلعان ساتتە, سىرگەنىڭ ۇشكىرلەنگەن ۇشى ەنەسىنىڭ جەلىن-قارنىنا شانشىلىپ, شوشىنعان مال ءتولىن تەۋىپ ەمىزبەيدى. بىراق سىرگە ءتولدىڭ جايىلۋىنا, سۋ ىشۋىنە كەدەرگى كەلتىرمەيدى.

مالدىڭ تۇمسىعىن سىرگە اعاشى قاجاماس ءۇشىن سىرتىن كيىز نەمەسە بىلعارى تەرى بۇيىممەن وراپ قويادى دا, شەتىنە باۋ تاعادى. وسى باۋ ارقىلى سىرگەنى مالدىڭ جەلكەسىنە وراي بايلاپ بەكى­تەدى. بۇنى ەل اراسىندا «تۇ­مىلدىرىق سىرگە» دەپ اتايدى.

سونداي-اق سىرگەنىڭ تاعى ءبىر قاراپايىم جالعىز اعاشتى جونىپ جاساعان ءتۇرى بولادى. ونى قولدانۋدىڭ ءتاسىلى – قىسقا جۇمىر اعاشتىڭ سىرتىن تەگىستەپ جونعان سوڭ, ەكى ۇشىن ۇشكىرلەيدى. سىرگەنىڭ ۇزىندىعى ءتولدىڭ شاماسىنا قاراي تاڭ­دالادى. ءتول تاناۋىنىڭ قوس تەسىگىنىڭ اراسىنداعى جار­عاققا سىرگەنىڭ ءدال ورتاسىن سايكەس­تەندىرىپ ورناتادى دا, سىپىرى­لىپ ءتۇسىپ قالماۋ ءۇشىن ەكى جاعىنا جالپاق كون تاسپا كيگىزىپ بەكىتەدى. مۇنى حالىق اراسىندا الىپ-سالۋعا ىڭعايلى «ىستىك سىرگە» دەپ اتايدى.