«ايقاراكوز»

سونداي كەرەمەت تۋىندىنىڭ ءبىرى – «ايقا­راكوز». بۇل ءاندى كەز كەلگەن ءانشى ناقىشىنا كەلتىرىپ, بۇگىن جاتتاپ, ەرتەڭ ساحنادا ورىنداي المايدى. بولمىسى كۇردەلى, ءيىرىمى تەرەڭ تۋىن­دى. ول ءۇشىن داۋىستىڭ دالاداي كەڭدىگى, تازا­لىعى, ­باس­تىسى, حالقىمىزدىڭ ءان ايتۋ شەبەر­لىگىنە ء­تان ەرەكشەلىگى بولۋى كەرەك. ءبىر دەممەن قۇيى­لىپ تۇسكەن ءسوزى قانداي! شەكەر بالداي.

«اينالايىن, قاراعىم-وۋ, قارا قاسىڭ

قوس يىقتا بۇرالعان قولاڭ شاشىڭ

ايقاراكوز, ءجۇرمىسىڭ ساۋ-سالامات

قىزىل گ ۇلىم-اي؟

ءجونىڭ بولەك, ايقاراكوز, ءجۇرمىسىڭ

ساۋ-سالامات, قىزىل گ ۇلىم-اي؟» –

دەگەن العاشقى ەكى شۋماق تۇنىپ تۇرعان سۋرەت دەرسىڭ. كوز الدىڭىزعا قاسى-كوزى قيىلىپ, قولاڭ شاشى قوس يىعىنان توگىلگەن قازاق ارۋىنىڭ بەينەسى دوڭگەلەنىپ كەلە قالادى. ودان كەيىنگى قايىرماسىنىڭ ءوزى كەرەمەت, تىڭدارماندى بىردەن تارتىپ اكەتەدى. بۇل ءان – جاس جىگىتتىڭ جۇرەگىن اساۋداي تۋلاتقان عاشىعىنا ارناپ, ساعىنىپ, ارمان-اڭسارى ءۇزىلىپ وتىرعان دا شىعارعان تۋىندىسى دەپ تۇسىنەمىز.

وسى عاجايىپ ءان حالقىمىزعا ومىردەن ەرتە وتكەن, داۋىسى سىڭعىرلاعان بۇلاقتاي تازا, اۋەزدى, بەلگىلى ءانشى ءمادينا ەراليەۆا ارقىلى تانىلدى. ارينە, وعان دەيىن دە ورىنداعان انشىلەر بولدى. بىراق دارىندى ءانشىنىڭ داۋىسىنىڭ ەرەكشەلىگى مە, الدە ءان شىرقاۋ مانەرىنىڭ وزگەشەلىگى مە, تىڭدارمانعا بىردەن جەتتى. ال ءمادينا اپامىز بۇل ءاندى قايدان الدى؟ ونىڭ تاريحى بار.

بۇل ءاننىڭ العاشقى ورىنداۋشىلارىنىڭ ءبىرى – بىلتىر ومىردەن وتكەن تالانتتى ءانشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى عازيزا جۇمەكەنوۆا. تورعاي ەلىنىڭ «ەركە قۇسى» اتانعان ءانشى وبلىستىق «شەرتەر» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلىنىڭ قۇرامىندا ونەر كورسەتىپ, عاجايىپ اۋەزدى داۋىسىمەن ەسىمى ەلگە تانىلدى. ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدە اۋىلعا «شەرتەر» ءانسامبلى ءجيى كەلىپ, كونتسەرت قوياتىن. سوندا عازيزا اپامىز, اسىرەسە حالىق اندەرىن دومبىرامەن نەمەسە انسامبل وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ورىنداعاندا اتا-اجەلەرىمىز كىرپىك قاقپاي تىڭداپ, تامسانىپ وتىراتىن. ونىڭ شىرقاۋىندا «ايقاراكوز» مۇلدە وزگەشە ەستىلەدى. ءاننىڭ اسەرى جان-دۇنيەڭىزگە شىم-شىمداپ بويلاپ, بولەك كۇيگە ەنەسىڭ. ال وسى تاماشا ءاندى ءمادينا ەراليەۆا تورعايعا گاسترولدىك ساپارمەن كەلگەندە ودان اتتاي قالاپ سۇراپ العانىن مارقۇم عازيزا جۇمەكەنوۆا ءوز ەستەلىگىندە ايتىپتى.

«ايقاراكوز» ءانىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مەن ورىندادىم. تورعاي وبلىسى كەزىندە «شەرتەر» انسامبلىنە الماتىدان ءبىر توپ جاس انشىلەر كەلدى. سولاردىڭ اراسىندا مەيرامگۇل ەسىمدى جاس ءانشى ءبىر كونتسەرتتە «ايقاراكوز» ءانىن شىرقادى. كەلەسى تاعى ءبىر سونداي كەشتە عالىمجان قۇرمانوۆپەن جەتىگەن اسپابىنا قوسىلىپ ورىندادى. جاقسى ءان ەكەنىن بىردەن اڭعاردىم. ماعان كەرەمەت ۇناعانى سونشالىق, كوكەيىمنەن ءاننىڭ اۋەنى كەتپەي تۇرىپ الدى. ەندى ونى دومبىرامەن ورىنداي باستادىم. تىڭدارماندارعا دا ۇنادى. سول جىلى اقمولا وبلىسىنىڭ ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا قانجىعالى قارت بوگەنباي باتىردىڭ 300 جىلدىعى اتاپ ءوتىلدى. سول ۇلان-اسىر تويدىڭ ساحناسىندا «ايقاراكوزدى» ورىندادىم. حالىق وتە جىلى قابىلدادى. ءتىپتى قايتا-قايتا سۇراۋ سالىپ, بىرنەشە رەت ورىنداتقىزدى. بىردە ءمادينا ەراليەۆا بۇرىنعى تورعاي وبلىسىنا گاسترولدىك ساپارمەن كەلدى. سوندا مەنىڭ وسى ءانىمدى تىڭداپ, ۇناتىپ, ماگنيتوفون تاسپاسىنا جازىپ الدى. ونى الماتىعا بارعاننان كەيىن «ادىرنا» ءانسامبلىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ورىندادى. كەرەمەت شىقتى. بىراق ءاننىڭ سوزىنە وزگەرىس ەنگىزگەنىن ماعان ايتتى. ءبىر جىلدارى «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىندا «تەلقوڭىر» دەگەن حابار بولىپ, سوعان وسى ءاننىڭ تاريحىن ايتىپ بەرۋگە مەنى شاقىردى. سوعان قازىعۇرت ءوڭىرىنىڭ ءان-كۇيىن جيناپ جۇرگەن ءبىر اعامىز قاتىسىپ, وسىنى ورىنداعان مەيرامگۇلدى جاقسى بىلەتىنىن ءسوز ەتىپ, ءاندى ماديناعا نوتاسىمەن بەرگەنىن ايتتى. اعامىزدىڭ قولىنداعى ءاننىڭ ءماتىنى تۋرا مەن ورىنداعان سوزدەر ەكەن. سوندا اماناتقا قيانات جاساماعانىما قۋاندىم», دەپتى عازيزا اپامىز.

قازىر ارامىزدا «ايقاراكوزدى» ناقىشىنا كەلتىرىپ شىرقاعان عازيزا جۇمەكەنوۆا مەن ءمادينا ەراليەۆا جوق. بىراق ولاردىڭ قايتالانباس داۋىستارى ەل جۇرەگىندە ماڭگى قالدى. ال «ايقاراكوز» عاسىردان-عاسىرعا حالىق ءانى بولىپ, ايتىلا بەرەدى.