تۇرىمتاي (Falco columbarius) – سۇڭقارتەكتەستەر توبىنا جاتاتىن ءوز الدىنا دارا تۇقىم. ونىڭ جاراتىلىس ءتۇرى يتەلگى مەن سۇڭقارعا ۇقسايدى. ايىرماشىلىعى – ولاردان دەنە-تۇرپاتى كىشى, جاعالتايمەن شامالاس. ءتۇس-رەڭى جاعىنان: اق, قۇبا, قىزىل شۇبار بولىپ ۇشكە بولىنەدى.
اق تۇرىمتايدىڭ – سىرتقى ءجۇنى اق سۇر, باۋىرى شۇبار, تۇرپاتى باسقا تۇرلەردەن ۇلكەندەۋ بولادى. قۇبا تۇرىمتايدىڭ سىرتقى ءجۇنى قىزعىلت قۇبالاۋ, باۋىر ءجۇنى قۇلا شۇبار بولادى. قىزىل شۇبار تۇرىمتايدىڭ سىرتقى جۇندەرى قىزعىلت, باۋىر ءجۇنى قىزىل شۇبار كەلەدى. تۇرىمتايدىڭ كىشكەنەسى – وسى قىزىل شۇبارى. بىراق كىشكەنە بولسا دا وتە ۇشقىر كەلەدى. تۇرىمتاي قارتايعاندا ءتۇسى وزگەرىپ, كوك بولىپ كەتەدى. كوگەرشىننەن ءسال-اق ۇلكەن, شاعىن قۇس. تۇرىمتايدىڭ ءبىتىمى سۇلۋ, كوزى ءمولدىر.
قازاق قۇسبەگىلەرى ونى تەز كوندىككىشتىگى ءۇشىن كوبىنەسە ۇيادان الىپ, باۋلىپ, باپتايتىن بولعان. كانىگى قۇسبەگىلەر تۇرىمتايدى دا قىرعي سياقتى باۋىرىن وڭ قولدىڭ الاقانىنا جاتقىزا, ۋىستاي ۇستاپ, نىسانا ەتكەن قۇسىنا تاس سياقتى لاقتىرادى. مۇنى قۇسبەگىلەر تىلىندە «مۇسكەكتەپ سالۋ» دەيدى. بۇل قۇستىڭ باسقالاردا بولا بەرمەيتىن ءبىر قاسيەتى – يەسىنە ەرەكشە ۇيىرسەك.
ءشاۋلى تۇرىمتايدىڭ ارقاسى كوكشىل سۇر, موينىنىڭ ارتقى جاعىندا قوڭىر قىزعىلت داقتارى بار, باۋىرى سارعىشتاۋ, قۇيرىعىنىڭ ۇشىندا جالپاق قارا جولاعى بولادى. ۇياباسارىنىڭ ارقاسى قوڭىر سۇر, باۋىرى اقشىل ءتۇستى, دەنەسىندە جولاعى بار. جاعالتايدان ايىرماشىلىعى – مۇرتشاسى جوق, قاناتى قىرعيدىكىنەن ۇزىن ءارى ۇشكىر.
جۋىقتا جارىق كورگەن «قازاقستان قۇستارى» اتتى دالالىق انىقتاعىشتا ەلىمىزدە تۇرىمتايدىڭ 10 تۇرشەسىنىڭ ءۇش ءتۇرى تۇراقتى ءومىر سۇرەتىنى ايتىلىپتى. بۇلار ەلىمىزدىڭ تاۋلى وڭىرلەرىن مەكەندەيدى. ءشاۋلىسىنىڭ قانات ۇزىندىعى 180–235 مم, سالماعى 160–215 گ, ال ۇياباسارىندا تيىسىنشە 200–260 مم جانە 216–300 گ.
تۇرىمتاي – جىل قۇسى. ناۋرىز – مامىر ايلارىندا ۇشىپ كەلىپ, اعاش باسىنا نەمەسە جەرگە ۇيا سالىپ, 4-5 جۇمىرتقا باسادى. بۇل ءىستى ءبىر ايداي ۇياباسارى اتقارادى. بالاپاندارىن دالا تىشقانى سياقتى ۇساق جاندىكتەرمەن نەمەسە بودەنە, بۇلدىرىق, تارعاق, قىزعىش سياقتى قۇستاردى اۋلاۋ ارقىلى اسىرايدى.