دالانىڭ دارابوز اقىنى

بۇل سۇراققا قازىبەك يسانىڭ: «ماڭدايىن كۇنگە كۇيدىرگەن,تابانىن جەرگە تىلدىرگەنقايران ەل, قازاق اقىسىنقايتارۋ ءۇشىن ءجۇرمىن مەن…»دەپ, جاۋاپ بەرگەنىن جاقسى بىلەمىز..

بۇل جولدار قازىبەك اقىننىڭ اقىن­دىق, ازاماتتىق كرەدوسى. ءومىردىڭ وزىنەن العان, وزەگىن جارىپ شىققان ولەڭدەردىڭ ماقساتى مەن يدەيالارىن انىقتاپ تۇرعان جولدار.

بيىل مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسى­نىلىپ وتىرعان «سىرتولعاۋ» جىر كىتابى ءۇش بولىمنەن تۇرادى. كىتاپقا اقىننىڭ ءار كەزدەرى جازىلعان تۇنىق ليريكالىق جىرلارى مەن ءور رۋحتى ازا­ماتتىق ولەڭ­دەرى, تولعاۋلارى قام­تىلىپتى.

ءومىر دەگەن دە وزەن عوي. قازىبەك تە ءومىر-وزەننىڭ اعىسىنا ءتۇسىپ, ءبىراز جاسقا كەلگەن, كەسەك سويلەيتىن كەكسە اقىنعا اينالىپتى. بۇل جاستا ادام وتكەندى ەسكە الىپ, الداعى ومىرىنە كوز تىگەدى. بۇل جاستا اقىننىڭ قۋانىشىنان گورى ۋايىمى باسىم بولادى. قازىبەك ولەڭدەرىنەن جاستىق شاقتى ساعىنۋ, ءوز سوزىمەن ايتقانداي «كوبى كەتىپ, ازى قالعان» الداعى ءومىردىڭ نە دايىنداپ تۇرعانىنا وپتيميزيم مەن پەسسيميزمى ارالاسقان اقىندىق ويمەن بارلاۋ جاساۋ سارىنى مول. «جاپانداعى جالعىز ءۇي» جىرى وسىنداي ەلەگيالىق ۇردىسكە جازىلىپتى.

«...جانىم نەگە جاپاندى ۇناتادى,جانارىڭدى جاسقا دا شىلاتادى…كەشپەن بىرگە قىزارىپ, ويعا باتىپ,نۇرعا بولەپ وياتار قۇبا تاڭى…جانىم نەگە جاپاندى ۇناتادى… ...ويدان كەتپەي وسى ءبىر كۇي كەشەگى,شاقىرادى قىرداعى ۇيگە سەنى…ات ۇستىندە تەربەلسەڭ… بۇلكىلىمەندۇرسىلى دە جۇرەكتىڭ ۇيلەسەدى…كەڭىستىكتەن كەتكەندە باس اينالىپ,تىنىشتىقتان تۋعان بۇل كۇي دەسەدى… ءوزىمدى-ءوزىم قامايمىن تورعا قالاي,ءبىر امالدىڭ قايتەيىن بولماعانى-ءاي…تۇسىپ بارا جاتامىن تۇسىمدە ىلعي,جالعىز ۇيگە جەتكىزەر جولعا قاراي…»بارىمىزدىڭ باسىمىزدا بار جاعداي.

دالانى اڭساۋ. بالالىقتىڭ بال داۋرەنىن اڭساپ, ساعىنىشتى سارىلۋ. جالعىزدىق تاقىرىبى الەم ادەبيەتىندە بۇرىننان جىرلانىپ كەلەدى. بىراق قازىبەكتىڭ «جا­پانداعى جالعىز ءۇيى» ەشكىمگە ۇقسا­­مايتىن, ۇلى دالادا تۋىپ-وسكەن قازاق اقىنى عانا باستان كەشەتىن, قازاق اقىنى عانا جىرلاي الاتىن جالعىز­دىق...

جۇي­رىك ءمىنىپ, جەلە-جورتىپ كەلە جات­قاندا «تەربەتكەن بۇلكىلىمەن جۇرەكتىڭ ءدۇرسىلى ۇيلەسەتىنىن» ات ۇستىندە وسكەن دالانىڭ دارابوز اقىنى عانا بىلەدى جانە كۇي كۇمبىرىندەي كۇشتى ۇيلەستىرە الادى.

مۇنداي ەلەگيالىق سارىن قازىبەكتىڭ ليريكالىق ولەڭدەرىنىڭ بارىنە ءتان دەسەك اسىرا ايتقاندىق بولماس. جالپى, قازىبەك يسانىڭ قازاق پوەزياسىنداعى ەرەكشەلىگى بەدەرلى بەينەلەۋ مەن تەرەڭ ويعا قۇرىلعان ءنارلى دە, نازىك ليريكاسىندا.

«قار جاۋعان كۇن» اتتى ولەڭىندە جاز­عانداي, ول ويلى اقىن رەتىندە قاشان­دا «كوركەمدىكتىڭ قۇشاعىندا» جۇرەدى.

«عاجاپ ءومىر,كورسەم-داعى نە كۇيدى.قۇشتارلىعىم قالاي وعان كەميدى؟كەڭ دۇنيەگە كەبەرسىگەن ەرنىمەقار ۇلپاسى قونباي جاتىپ ەريدى…»

جاپالاقتاپ جاۋعان قار استىندا تالاي جۇرگەنبىز ءبارىمىز. بىراق «كەڭ دۇنيەگە كەبەرسىگەن ەرنىمە, قار ۇلپاسى قونباي جاتىپ ەريدى…» دەپ, تۋعان جەرگە دەگەن قار ەرىتەر ىستىق ماحابباتتى ءدال وسىلاي اسقان شەبەرلىكپەن جانە ءدال تاپقىرلىقپەن ناعىز تەرەڭ ويلى, قىراعى كوزدى سۋرەتشى اقىن عانا ايتا الاتىن شىعار...

ءيا, ءوزىنىڭ ماماندىعى سۋرەتشى قازى­بەكتىڭ بۇل كىتابىندا «بۋىرقانعان بوياۋلار» اتتى بەينەلەۋ ونەرىنە ارنالعان تاماشا توپتاما بار. مىسالى, «بەلگىسىز سۋ­رەتشى» دەگەن ءورىمى وزگەشە ولەڭىن وقيىق.

«جان ەمەسسiڭ جاتىپ iشەر جان كۇيلi,ساپارىڭ بار ساندالتاتىن سان قيلى.بوپ-بوز بولعان ءتۇرiڭ سەنiڭ بوز بوياۋ,سويلەسەڭ دە بوياۋ يسi اڭقيدى... بوياۋى ازىق بولاتىنداي بارشاعا,بiر كارتينا سالاسىڭ سەن جان سالا.كەيدە وزiڭە كۇدiكتەنiپ قارايسىڭ,كەنەپ كەرi يتەرگەندە قانشاما. كولبەڭدەگەن كوپ بوياۋدى كوز الدىن,شابىتپەن دە, شاراپپەن دە... سەزە الدىڭ.تiسكە باسۋ ءۇشiن ەمەس... ءۇڭiلدiڭ,ۇعۋ ءۇشiن الماسىنا سەزاننىڭ» دەپ, سىرى تەرەڭ سۋرەتشىلىكتى اقىن­دىق­پەن استاستىرىپ, جالپى ونەر ادامىنىڭ قيلى تاعدىرىن قازاقتىڭ قامشى ورگە­نىندەي ادەمى ادىپتەپ ءورىپ كەلەدى دە:ء«الi تالاي ازاپتايدى الدا سىن,تەك ءۇمiتiڭ جولدا ءسونiپ قالماسىن.تىم قۇرىسا... تۇرىپ-تۇرىپ بiر كۇنi,جەپ قوياسىڭ پول سەزاننىڭ الماسىن...», دەپ شارت تۇيەدى. كەرەمەت جىرداعى كەنەتتەن شىققان مۇنداي توسىن تۇيىنگە قا­راپايىم وقىرماندار توسىرقاپ قالۋى دا مۇمكىن. بىراق ءدال وسى ولەڭدى ءوز دەڭ­گەيىندە اۋدارىپ, الەمدىك ادەبيەتكە, قازىرگى زامانعى دەڭگەيى بيىك كوركەم پوە­زيا بايگەسىنە سالىپ جىبەرسەڭ, ماڭدايى جارقىراپ كەلەرى انىق...

قاي زاماندا بولسا دا ۇلىلاردىڭ ۇلىلىعى ءتىرى كەزىندە لايىقتى باعا­لان­باعان. «ولگەننىڭ جامانى جوق, ءتىرى­نىڭ جاماننان امانى جوق» دەگەندەي, ءتىرى كەزىندە بارلىق ۇلىلار قاراپايىم ءومىر كەشكەن, ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى قايىر­شىلىقتا ءومىر ءسۇردى. قازىبەك تە كى­تاپتاعى «ۆين­سەنت ۆان گوگ» اتتى تول­عاۋىندا وسى تا­قىرىپقا تەرەڭدەپ بارىپتى. ءتىرى كە­زىندە باعالانباعان ني­دەرلاندتىڭ ۇلى سۋرەتشىسى ۆان گوگتىڭ «دوكتور گاشە» اتتى پورترەتى سۋرەتشى ولگەن سوڭ 82,5 ميلليون دوللارعا ساتىلادى. «تيىن تاپپاي قي­نالعان ءتىرى كەزىندە وسىنداي اقشا قو­لىنا تۇسسە, بايعۇس ۆان گوگ ول اقشانى وتقا جاعىپ, جىلىنار ەدى-اۋ!» دەپ وپىنىس بىلدىرەدى قازىبەك اقىن.

«جەر قوينىنان شىعا كەلسەڭ سەن ەندi,جيناپ الىپ ميلليونداردى كولەمدi.وتقا جاعىپ وتىرار ەڭ قىزىقتاپ,جىلىتىپ بiر... مۇزداپ قالعان دەنەڭدi».

مۇنداي وقيعا ونەر اتاۋلىنىڭ با­رىندە بار, قازاق ونەرى دە ودان قۇرا­لاقان ەمەس. كەزىندە سىننان كوز اشپاي, ولگەن سوڭ ۇلىلاردىڭ قاسىنان تابىلىپ كەلگەن اقىن-جازۋشىلار قازاقتا دا از ەمەس.

كىتاپتاعى كەز كەلگەن ولەڭ جولدارى قيالىڭىزدى يىرىمدەي ءۇيىرىپ اكەتەدى. ويلارى سالماقتى, اباي تالاپ ەتكەندەي – تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى تيە­تىن كەلىستى دە, كەستەلى جىر جولدارى. ۇيقاس­تارى دا توگىلىپ تۇر. قازىبەك ۇيقاس ىزدە­مەيدى, ۇيقاس ولەڭ جولدارىنا وزدەرى كەلىپ كىرىگىپ تۇرعان سەكىلدى.

ادەبيەتشىلەر مەن سىنشىلاردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ كەلە جاتقان قازىبەك يسا پوەزياسى قانداي ماقتاۋعا دا لايىقتى دەپ سانايمىن.

اقىن جانى ارقاشان دا بەيمازا. «جاندى دا جانسىز, كورىنگەن زاتتان سىر باعىپ, ولەتىن بولدىم وزىمنەن-ءوزىم ۇرلانىپ» دەپ مۇقاعالي زارىن شاق­قانداي, قازىبەك تە كورىنگەن زاتتان ۋايىم ۋىتىن ىزدەيدى. سىرت قاراعاندا قازى­بەككە جەتپەي تۇرعان ەشتەڭە جوق, ءبارى بار, ءبارى جەتكىلىكتى. بىراق ونىڭ جانىن جەگىدەي جەيتىن نارسە – توعىشارلىق پەن توپاستىق, حالىقتىڭ ەمەس, قارا باستىڭ قامىن ويلايتىن, ەشقاشان تويدىم دەگەندى بىلمەيتىن جەمقورلىق, حالىق ۇنىنە قۇلاق اسپايتىن بيلىكتەگى ساڭىراۋلىق, ەلدىڭ ەرتەڭى مەن ءتىلدىڭ ءمۇساپىر ءحالى. سىرت قاراعاندا دجوردج گوردون بايرونعا دا ءبارى جەتكىلىكتى ەدى: ول لورد بولدى, ەكى ساۋدا كەمەسى بولدى, سويتە تۇرا ول بەتى قايتپاس پەسسيميست اتاندى. دەمەك «ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇل جالعاندا» دەپ اباي جارىقتىق ءدال ايتقان ەكەن. قازىبەكتىڭ ولەڭدەرىنەن دە جالپى ەمەس, ناقتى بەيمازالىقتان تۋىندايتىن ىزا مەن اشۋدىڭ, مۇڭ مەن ءتۇڭىلۋدىڭ سارىنى سەزىمتال كوڭىل مەن كورەگەن كوزگە انىق بايقالادى. ونىڭ ولەڭدەرىندەگى مۇڭ مەن ۋايىم – كەيبىر اقىنداردىڭ قۇرساعىندا بالاسى جوق ايەلدىڭ تولعاعى سەكىلدى جاساندى ۋايى­م ەمەس, ناقتى ۋايىم, شەرلى شەر. مەنىڭ قالاۋلى جازۋشىلارىمنىڭ ءبىرى – اندرەي بيتوۆتىڭ «ۆەليكايا پوەزيا دولج­نا بىت كونكرەتنا» دەپ جازعانى بار ەدى. سونداي ناقتى مۇڭ مەن ناقتى اشۋ-ىزاعا قۇرىلعان ء«ومىر ءوتىپ بارادى» دەگەن ولەڭ بارشا جۇرتتىڭ باسىنداعى ويلاردى وپ-وڭاي عانا قاعازعا تۇسىرە سالعان.

«ەسسىز وتكەن ەسىل كۇن ەڭىرەتىپ,ءومىر ءوتىپ بارادى, ءومىر ءوتىپ…جازى قالدى جىلت ەتىپ قىر استىنداازى قالدى ءومىردىڭ كوبى كەتىپ…قايدا مەنىڭ كەشەگى كوكتەم-نۇرىم,جەڭىس پە ەكەن جەتىستىك جەتكەن بۇگىن؟بال داۋرەنىم باياعى قايدا كەتتىورالار ما, قۇداي-اۋ, وتكەن كۇنىم؟» دەپ جىرلايدى.«قۇداي-اۋ, قايدا سول جىلدارماحاببات قىزىق, مول جىلدار؟اقىرىن, اقىرىن جىلىستاپ,الىستاپ كەتتى-اۋ, قۇرعىرلار» دەپ وتكەن كۇندەردى ساعىنعان اباي اتاسى سەكىلدى, قازىبەك تە وتكەن ءومىردىڭ قايتىپ ورالمايتىنىنا وكىنىپ, زارىعا باستاپتى. بۇل – تورىعۋ مەن زارىعۋ بارلىق ءتىرى پەندەگە ءتان, سول ورتاق سەزىمدى قازىبەك اقىن وپتيميستىك تراگەديا شەڭبەرىندە شەبەر جەتكىزە بىلگەن. ءومىر مەن ءولىم جايلى جىرلاماعان اقىن جوق. بۇل – ويلى اقىنعا ءتان تابيعي سەزىم.

جيناقتاعى ويى تەرەڭ, كوركەمدىگى بيىك ولەڭدەردىڭ بارىنە توقتالىپ-اق وتكىڭ كەلەدى. ولاردىڭ بارىنە تالداۋ جاساۋ اعاش جاپىراعىن ساناپ شىعۋمەن بىردەي. سوندىقتان, قازىبەكتىڭ ازاماتتىق ءۇنىن تانىتاتىن, فيلوسوفيالىق ليريكالارىنا عانا توقتالىپ وتۋگە تۋرا كەلدى. «ۇيىقتاۋ دەگەن – ءوز ەركىڭمەن ءولۋ عوي» نەمەسە «قاراپ تۇرساڭ, بار عۇمىرىڭ بىتكەنشە, قايتالانىپ وتىراتىن ءبىر-اق جىل», «قاراپ تۇرساڭ بار عۇمىرىڭ اي سايىن, قايتالانىپ وتىراتىن ءبىر اپتا» دەپ, بۇرىن ەشقاشان بۇلاي ايقىن ايتىلماعان ويعا تەرەڭدەپ بارا بىلگەن دارا دارىندى اقىن.

«سىرتولعاۋ» دەپ كىتاپتىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, اقىن ويلى دا, ورنەكتى ولەڭدەرى ارقىلى وقىرمانمەن وڭاشا سىرلاسىپتى. بيىكتەر سىرلاسادى, الاسالار سىبىرلاسادى. قازىبەك اقىن قۇس ۇشار بيىكتەن جالپى وقىرمانمەن كەڭ تولعاپ, تەرەڭ سىرلاسىپتى. قادىر مىر­­زا ءالي ايتقانداي, جيناقتى وقىپ شىق­قاندا, وي ورمانىن ارالاپ جۇر­گەن­دەي سەزىنەسىڭ. بۇل كىتاپ اباي اتىنداعى مەم­لەكەت­­تىك سىيلىققا ابدەن لايىق­تى دەپ ەسەپ­تەيمىن.

دۋلات يسابەكوۆ, جازۋشى-دراماتۋرگ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى