اليمەنت جاۋاپكەرشىلىگى

تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاماعالى ءبىراز بولدى. ستا­تيس­تيكالىق دەرەكتەر دە كوڭىل كونشىتپەيدى. اليمەنت تولەمە­گەندەردىڭ 281 مىڭى – ەر ازامات بولسا, 11 مىڭنان استامى – ايەلدەر. تەنتەكتى تەزگە سالعانداي جىل باسىنان بەرى سوت ورىنداۋشىلار بالا الدىنداعى قارىزىن وتەۋدەن جالتارعان شامامەن 7 مىڭ بورىشكەرگە ەلدەن شىعۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالدى.

«اليمەنت ءوندىرىپ الۋ تۋرالى اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ الەۋمەتتىك ماڭىزدى ماسەلەگە جاتادى. وسىعان بايلانىس­تى اۋماق­تىق ادىلەت ورگاندارى مەن سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ جۇ­مىسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ باقى­لاۋىندا. ورتاشا العاندا اليمەنت ءوندىرىسىنىڭ 95%-دان استامى سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ تالاپتارىن ەش قيىندىقسىز ورىندايتىن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ بۋحگالتەرلىك قىزمەتتەرى ارقىلى وندىرىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا پروبلەمالىق اليمەنتتەر 21%-عا دەيىن تومەندەدى. ياعني 12 883 ءوندىرىس بار. اليمەنت بويىنشا مىندەتتەمەلەردى ورىن­داماعانى ءۇشىن بورىشكەرلەر اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپ­­كەرشىلىككە تارتىلادى. بيىل 1 875 بورىشكەر اكىمشىلىك جاۋاپ­كەرشىلىك ارقالادى. بو­رىش­­­كەردى قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشى­لىككە تارتۋ ءۇشىن قك-ءنىڭ 139-بابى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەر­گەپ-تەكسەرۋدىڭ بىرىڭعاي تىزىلى­مىندە 304 ءىس تىركەلدى. ونىڭ ىشىندە 115 ءىس سوتقا جىبەرىلدى, 55 بورىش­كەر سوتتالدى», دەدى ادىلەت مينيستر­لىگىنىڭ رەسمي وكىلى تالعات ءۋالي.

دەمەك بورىشكەرلەردىڭ باسىم بولىگى – ەر ازاماتتار. ولاردىڭ اراسىندا ماسكۇنەمدەر مەن جۇمىسسىز جۇرگەندەردەن بولەك, پارىزىن ورىنداعىسى كەلمەي, جالعان قۇجات جاساتىپ, جالاقى مولشەرىن ازايتىپ كورسەتەتىندەرى ءالى بار. اليمەنت تولەمەۋدەگى تاعى ءبىر ماسەلە – بۇرىنعى جارى اكەسىنىڭ بالانى كورىپ, ارالاسىپ تۇرۋىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولۋى. پسيحولوگتەر الەۋمەتتىك جەلىدە وسى سەكىلدى بىرنەشە سەبەپتى العا تارتادى. «ەلىمىزدە اجىراسۋ دەرەكتەرى­نىڭ كوپ ەكەنىن مويىنداۋىمىز قاجەت. الايدا وتباسى ويران­دال­عانىمەن, ەكى ورتادا بالا زار­داپ شەكپەۋى كەرەك. ارينە, جاع­دايى جاقسى بولسا, بالانى اسىراۋعا شاماسى جەتىپ تۇرسا, انالاردىڭ كوبى اليمەنت قۋىپ, سوت ەسىگىن توزدىرمايتىنى انىق. بىراق كوپ جاعدايدا ەر ازاماتتار ايەلدەن اجىراسقانى ءبىر بولەك, بالاسىنان دا اجىراپ جاتادى. بۇدان اكەلەرگە «اكەلىك» مىندەتىن ورىنداۋ ۇيرەتىلمەي قالىپ جاتقانىن بايقايمىز. اسى­لىندا, اكەلىك مىندەت انا مەن بالا ماسەلەلەرىمەن قاتار ايتىلۋعا ءتيىس», دەدى پسيحولوگ روزا اشىرباەۆا.

بۇل دا ورىندى. ەندى مىنا ءبىر اقپاراتقا زەر سالساق: الماتى وبلىسىندا اليمەنت تولەمەي جۇرگەندەر قۇمار ويىنعا 426 ملن تەڭگە جۇمساعان. بيىل اقپان ايىنداعى ءوڭىردىڭ قاداعالاۋ ۆەدومستۆوسىنىڭ حابارلاۋىنشا, 150-دەن استام وتانداسىمىز ء«وز بالالارىنا دەگەن نەم­قۇرايلىلىعىنان» اليمەنت تولەۋ جونىندەگى ءوز مىندەتتەمەلەرىن ەلەمەي, بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردە قۇمار ويىنعا كىرگەن.

ايزادا ەسىمدى الماتىلىق تۇر­عىن بۇرىنعى جولداسىنىڭ اششى سۋسىندى ءسىمىرىپ, قۇمار ويىن­دى سەرىك ەتكەنىنە 10 جىلعا جۋىقتاعانىن ايتادى. اقىرى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان, ماسكۇنەم كۇيەۋىنەن شارشاعان كەلىنشەك وسىدان 8 جىل بۇرىن بالاسىن قامقورلىعىنا الىپ, اجىراسىپ كەتكەن. بىراق پەرزەنتى ءۇشىن اليمەنت مىندەتتەمەگەن.

«تۇرمىس قۇرعاننان كەيىن 1,5 جىلداي وزگەرەدى دەپ سەندىم. وعان سەبەپ تە بولدى. جالدامالى جۇمىستا جاقسى اقشا تاۋىپ, ۇلىمنىڭ بار قاجەتتىلىگىن وتەپ ءجۇردى. بىراق ارتىلعان اقشاعا سىرا ءىشىپ, كەيىن ۇيگە كەلىپ مازامدى الىپ, ودان قالدى ويىن اۆتوماتتارىنا ايلىعىن سالىپ جىبەرۋدى شىعاردى. بالام ول كەزدە كىشكەنتاي ەدى, دەكرەتتىك دەمالىستا بولدىم. اتا-ەنەم­نىڭ زەينەتاقىسىنا عانا كۇن كورەتىنبىز. ۇيدەگى سول ۇلكەندەردىڭ ىقپالىمەن بارىنە شىدادىم. كەيىن قول كوتەرە باستاعان سوڭ, اجىراسۋعا بەل بۋدىم. ءتىپتى وكپە-رەنىشتەن بالامدى كورسەتكىم دە كەلمەدى. الايدا ۋاقىت وت­كەن سوڭ, اتا-ەنەمە ءوزىم اپارىپ, جۇزدەستىرىپ تۇردىم. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ولاردان ءبىر تيىن دا اقشا المادىم. ءوزىم جەتكىزىپ, قاجەتتىلىگىن تولىق وتەپ كەلەمىن», دەدى ايزادا.

ارينە, قوعامدا ءبىر ءوزى اكە دە, شەشە دە ءرولىن ارقالاعان ايزادا سەكىلدى وجەت ايەل كوپ-اق. بىراق باۋىر ەتى بالاسىن جوقشىلىق پەن تارشىلىق كورۋگە ماجبۇرلەۋگە بارعان بەزبۇيرەكتەر تايراڭداي بەرە مە؟ وسى ساۋالدى ارقاۋ ەتىپ, ءبىر جاعىنان تولەنبەيتىن اليمەنت اۋىرتپالىعىنىڭ جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ, دەپۋتاتتار پارلامەنتتە مەملەكەتتىك اليمەنت قورىن قۇرۋ يدەياسىن كوتەردى. شىندىعىندا, بۇل باستاما 2017 جىلدان بەرى تالقىلانىپ كەلەدى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءۇش ايدان استام اكەسىنەن ماتەريالدىق كومەك الماعان بالالارعا اليمەنت تولەۋ. حالىق قالاۋلىلارى بالاسى ءۇشىن ماتەريالدىق جاۋاپكەرشىلىكتى جالعىز ءوزى كوتەرۋگە ءماجبۇر بولعان انالارعا جاناشىرلىق تانىتۋعا شاقىرادى.

ءوز كەزەگىندە پرەمەر-ءمي­نيس­تر­دىڭ ورىنباسارى تاما­را دۇيسەنوۆا جۋىردا مەم­لە­كەت­تىك اليمەنت قورىن (ماق) قۇ­رۋدى قاراستىرىپ جاتقاندا­رىن حابارلادى. ونىڭ ايتۋىن­شا, قازىرگى كەزدە ادىلەت مينيستر­لىگىن­دە قۇرىلعان توپ مۇنداي قوردان نەشە ادام قانشا كولەمدە قارجى الۋعا مۇقتاج بولاتىنىن قا­­راپ, ەسەپ-قيسابىن جۇرگىزىپ جاتىر.

«ايەلدەردىڭ قانشاسى اكە­لەردىڭ جالتارۋى كەسىرىنەن اليمەنت المايتىنى, تاعى قانشاسى اليمەنتتى تولىق كولەمدە المايتىنى, سونداي-اق اكەلەردىڭ جۇمىسسىز قالۋى نە شەتەلگە جۇمىس ىزدەپ كەتۋى سالدارىنان قان­شاسىنا اليمەنت تولەۋ توقتا­تىلعانى ەسەپتەلىپ جاتىر. مۇنداي وزەكتى اقپارات مەملەكەتتىك اليمەنت قورىن قۇرۋ ءۇشىن قاجەت. ول قور قانشا ادامعا, قانشا مول­شەردە كومەك كورسەتۋگە ءتيىس؟ بۇگىندە كەرەكتى قاراجات سوماسىن انىقتاپ الۋ ماڭىزدى», دەدى تامارا دۇيسەنوۆا.

كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسە­لەنىڭ تاعى ءبىر شەشىمى رەتىندە جاساندى ينتەللەكت كومەگىنە جۇگىنبەك. ەندى تابىسىن جاسىرىپ, اليمەنتتەن جالتارعانداردى جاساندى ينتەللەكت انىقتايدى. جوبا سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قۇزىرىندا جوق اقپاراتتى الۋعا جول اشادى.

«بورىشكەر بولىپ تانىلعان­نان كەيىن بورىشكەر اليمەنتتىك ءوندىرىس پايدا بولعان كەزدە تاپ-تاماشا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن شارتتى تۇردە ايتقاندا جالاقىسى 500 مىڭ بولسا, ول سوت ورىنداۋشىسىنان قاۋلى العاننان كەيىن ونىڭ جالاقىسى 80 مىڭ بولىپ قالادى. ونى اڭدۋ, ۋاقىتىمەن انىقتاۋ قيىنداۋ بولادى. اليمەنت كەيسى ارقىلى ءبىز وسىنداي جاعدايلاردى ۋاقتىلى ءبىلىپ, دەر كەزىندە بۇعان شارا قول­دانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا­عى جاساندى ينتەللەكتتىڭ كومە­گى­مەن شارا قولدانىپ جاتىرمىز», دەيدى ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ دەپار­تامەنتىنىڭ سوت ورىنداۋشىلارىن باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى گاۋحار دوسجانوۆا.

بۇل – ۋاقىت ەنشىسىندەگى دۇنيە. ازىرگە ادىلەت مينيسترلىگى ءداستۇرلى ادىسپەن بورىشكەرلەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ىلكىمدى ءىس يگىلىگىمەن 13 022 بورىشكەر ەڭبەككە ارالاسقان. سونداي-اق اليمەنت بويىنشا بەرەشەكتى ودان ءارى ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن «وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى» دەرەكتەرىن پايدالانۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى «Smart Data Ukimet» اناليتيكالىق جۇيەسىمەن ينتەگ­راتسيالانعان. جۇيە ارقىلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دەرەك­قورلارى قولجەتىمدى. ءارى قوسىم­شا تابىس دەڭگەيى, جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ بولۋى, وتباسى قۇرامى, كرەديتتەردىڭ بار بولۋى, ت.ب. سياقتى ءتۇرلى اقپاراتپەن قامتىلعان.

«وسىعان بايلانىستى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ جانە ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتتىق جۇيە­سىمەن ينتەگراتسيالاۋ ماسە­لەسى پىسىقتالۋدا. رەيد­تىك ءىس-شارالار دا تۇراقتى وتكىزى­لىپ تۇرادى. مىسال رەتىندە وسى جىلدىڭ 24 ماۋسىمىندا پاۆلو­دار قالاسىندا رەيدتىك ءىس-شارا وتكىزۋ كەزىندە «كيبەر شەريف» موبيلدىك كەشەنى جسو-مەن بىرلەسىپ, مەملەكەت پەن جەكە تۇلعانىڭ پايداسىنا شامامەن 52 ملن تەڭگەدەن استام سومادا بەرەشەگى بار بورىشكەرگە تيەسىلى «ميتسۋبيسي اۋتلەندەر» ماركالى اۆتوماشينانى ۇستادى جانە قاماۋعا الدى», دەدى تالعات ءۋالي.